II CK 435/04

Sygn. akt II CK 435/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa I. W.

przeciwko A. S., A. D., Z. R., I. D., L. D. i M. D.

o stwierdzenie nieważności umowy przekazującej gospodarstwo rolne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2005 r., kasacji

pozwanej A. S. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

I. zmienia zaskarżony wyrok i oddala apelację powoda;

II. odstępuje od obciążenia powoda kosztami procesu.

Uzasadnienie

Powód – pozwany wzajemny I. W. domagał się stwierdzenia nieważności umowy

przekazania gospodarstwa rolnego, zawartej w dniu 26 września 1989 r. Powództwo to

zostało skierowane przeciwko A. S. (nabywczyni gospodarstwa), Z. R. i A. D. (w toku

procesu występowało trzech spadkobierców A. D.; postanowienie Sądu Apelacyjnego z

dnia 1 lipca 2004 r.). Z powództwem wzajemnym wobec I. W. wystąpiła pozwana i

2

powódka wzajemna K. S. i domagała się w nim uznania powoda – pozwanego

wzajemnego za niegodnego przyjęcia gospodarstwa rolnego.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo główne i wzajemne po dokonaniu

następujących ustaleń faktycznych.

T. i O. M. (małżonkowie) przenieśli na rzecz K. S. własność gospodarstwa

rolnego (umowa z dnia 26 września 1989 r.). Przeniesienie to nastąpiło na podstawie

art. 2 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (j. t.: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133).

Przekazujący gospodarstwo złożyli oświadczenie, że nie mają następców prawnych w

rozumieniu art. 48 tej ustawy. Wytoczone w lutym 1987 r. przez I. W. przeciwko T. M.

powództwo o ustalenie ojcostwa zostało umorzone w marcu 1990 r. w związku z

cofnięciem powództwa za zgodą pozwanego. W styczniu 1991 r. zmarł T. M., a spadek

po nim nabyła w całości jego żona O. M. W kwietniu 1991 r. powód I. W. wystąpił

ponownie przeciwko zmarłemu T. M. o ustalenie ojcostwa. Wyrokiem z dnia 7 stycznia

1993 r. Sąd Rejonowy w Ł. ustalił, że T. M. jest ojcem I. W. Wyrok ten jest prawomocny.

Po śmierci O. M. spadek po niej nabyli: A. D., A. D. i K. S. (w toku postępowania

apelacyjnego do procesu wstąpili spadkobiercy zmarłego A. D.).

Powód pracował w gospodarstwie rolnym T. i O. M. W 1986 r. otrzymał

świadectwo wykwalifikowanego rolnika. Był przez pewien czas wychowywany przez

matkę pozwanej K. S. Matka powoda nie występowała z powództwa o alimenty i o

ustalenie ojcostwa. Od 1982 r. powód zamieszkał w gospodarstwie rolnym małżonków

M. O. M. nalegała na męża T. M. o przysposobienie I. W., ale do takiego

przysposobienia ostatecznie nie doszło.

W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo główne nie zasługiwało na

uwzględnienie. Małżonkowie M. złożyli oświadczenie o braku następców prawnych (art.

48 ustawy z 1982 r.) i takie oświadczenie było prawdziwe. Brak następców uprawniał

małżonków do przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na podstawie art. 2 pkt 6

lit. b ustawy z 1982 r. na rzecz innej osoby, w tym – na rzecz pozwanej (powódki

wzajemnej) K. S. Powództwo wzajemne zostało oddalone z tego względu, że powódka

wzajemna nie miała legitymacji czynnej do jego wytoczenia (art. 49 ust. 2 ustawy z 1982

r.).

Apelacja powoda, odnosząca się do rozstrzygnięcia w zakresie powództwa

głównego, została uwzględniona. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Okręgowego i ustalił nieważność umowy przekazania gospodarstwa rolnego, zawartej w

3

dniu 26 września 1987 r. między T. i O. M. i K. S. Sąd Apelacyjny analizował

przedmiotowe i podmiotowe ograniczenia w zakresie przekazywania gospodarstwa

rolnego następcom prawnym, zawarte w przepisach ustawy z 1982 r. Przedmiotem

przeniesienia własności mogłoby być tylko gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 2 pkt 4

ustawy. Przepis art. 53 ustawy nakazywał przekazanie następcom prawnym wszystkich

gospodarstw, gdy rolnik lub jego małżonek są właścicielami lub posiadaczami kilku

gospodarstw rolnych. Małżonkowie T. i O. M. byli właścicielami nieruchomości rolnych o

obszarze powyżej 1 ha (każdy z małżonków), jednakże nieruchomości te stanowiły de

facto jedno gospodarstwo rolne. Mogli zatem przenieść na własność następców jedynie

także gospodarstwo w całości. Ustawa z 1982 r. jako regułę przewidywała przenoszenie

własności gospodarstwa rolnego na następców prawnych przekazującego (art. 2 ust. 6),

którzy musieli ponadto spełniać warunki przewidziane w ustawie, przy czym przepisy

ustawy regulujące tę materię są przepisami iuris cogentis.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, wyrok ustalający ojcostwo ma moc wsteczną i

może wywierać skutki prawne także w sferze dotyczącej przekazywania gospodarstwa

rolnego następcy prawnemu lub innym osobom. Oznacza to, że w chwili zawierania

umowy powód I. W. był uprawniony do nabycia własności przekazywanego

gospodarstwa i dlatego umowa przenosząca własność gospodarstwa na rzecz osoby

trzeciej (K. S.) powinna być uznana za nieważną (art. 58 k.c.).

W kasacji pozwanej K. S. zaskarżono wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i

zarzucono mu naruszenie przepisów art. 233 § 1 k.p.c., art. 244 § 1 k.p.c. oraz art. 76 §

1 k.p.a. W płaszczyźnie zarzutów naruszenia prawa materialnego eksponowano zarzut

naruszenia następujących przepisów: art. 56 § 1 k.c.; art. 2 pkt 6, art. 48 i 49 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin (j. t.: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133), obowiązującej w czasie

dokonywania czynności prawnej polegającej na przekazaniu gospodarstwa rolnego (w

dniu 26 września 1989 r.); art. 2, 3 i 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – prawo o

aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 36, poz. 180 ze zm.).

Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie – zmiany tego wyroku i

oddalenia powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami dokonanymi w postępowaniu

apelacyjnym (art. 39311

§ 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny ustalił, że umową z dnia 26 września

4

1989 r. objęte były nieruchomości rolne (o obszarze powyżej 1 ha) stanowiące własność

z osobna każdego z małżonków T. i O. M. i tworzące jako całość gospodarstwo rolne.

Zgodnie z art. 53 ustawy z 1982 r., przekazaniu podlegają wszystkie gospodarstwa,

których właścicielami lub posiadaczami jest rolnik lub jego małżonek. W tym zakresie nie

można zatem podzielić zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. z motywacją wskazaną w

kasacji. Sam przedmiot umowy z dnia 26 września 1989 r. został bowiem właściwie

ustalony przez Sąd Apelacyjny.

Osobnym natomiast zagadnieniem (i zasadniczym w danej sprawie) pozostaje to,

czy prawomocne ustalenie ojcostwa T. M., dokonane po przekazaniu gospodarstwa

rolnego osobie trzeciej, uzasadnia uznanie umowy z dnia 26 września 1989 r. za

nieważną, skoro przekazanie gospodarstwa rolnego przez małżonków M. nastąpiło na

rzecz osoby trzeciej, a nie następcy prawnego T. M. Oznacza to, że podstawowe

znaczenie miał sformułowany w kasacji zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c.

Należy podzielić stanowisko Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym przepisy

ustawy z 1982 r., dotyczące przekazywania gospodarstw rolnych następcom prawnym

lub innym osobom, mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących. W ustawie

tej wyraźnie wskazano na to, kiedy przekazanie gospodarstwa rolnego (w tym –

przeniesienie własności tego gospodarstwa) mogłoby nastąpić na rzecz osoby trzeciej, a

nie następcy prawnego przekazującego (art. 2 pkt 6b ustawy). Regułę stanowi

przekazywanie gospodarstwa rolnego następcy prawnemu rolnika. Przekazanie na

rzecz osoby trzeciej mogłoby nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie, tj.

wówczas, gdyby rolnik w ogóle nie miał następcy, gdyby następca nie spełnił warunków

niezbędnych do przejęcia gospodarstwa, odmawiał jego przyjęcia lub został uznany za

niegodnego przejęcia. Naruszenie tych zasad przekazywania gospodarstwa w aspekcie

podmiotowym prowadziłoby, oczywiście, do nieważności umowy zawierającej takie

przekazanie, w tym – umowy przewidującej przeniesienie własności gospodarstwa

rolnego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, reguły takie zostały jednak naruszone w związku z

tym, że wyrok ustalający ojcostwo z 1993 r. wywierał skutki prawne ex tunc i

doprowadził do takiego stanu rzeczy, iż w chwili zawierania umowy z dnia 26 września

1989 r. I. W. był następcą prawnym rolnika (T. M.). Przeniesienie własności

gospodarstwa rolnego na rzecz osoby trzeciej (pozwanej) nastąpiło zatem z

pominięciem tego następcy.

Stanowisko takie uznać należy za nieuzasadnione.

5

Zbyt daleko idącym uogólnieniem jest kategoryczne stwierdzenie Sądu

Apelacyjnego, iż utrwalone jakoby zostało już orzecznictwo Sądu Najwyższego

odnoszące się do skutków prawnych prawomocnego wyroku ustalającego ojcostwo

(skutki ex tunc od daty poczęcia dziecka) Sąd drugiej instancji powołał się w tej mierze

na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1949 r., Kr. C 244/49 (Państwo i Prawo

1951, nr 1, s. 336 – 337). W orzeczeniu tym istotnie stwierdzono m.in. to, że skutki

cywilne wyroku, uznającego pozwanego za ojca pozamałżeńskiego, „cofają się do daty

jego poczęcia”. Jednakże takie założenie Sądu Najwyższego miało służyć dla

uzasadnienia legitymacji czynnej nasciturusa dla wystąpienia z procesem o uznanie

odrzucenia spadku przez ojca (dokonanego przed narodzeniem się dziecka) za

bezskuteczne wobec tego dziecka jako wierzyciela alimentacyjnego, spadkobiercę

podmiotu odrzucającego spadek. Wypowiedź Sądu Najwyższego, zawarta

w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 czerwca 1949 r., nie ma zatem waloru stanowiska

o charakterze ogólnym, ponieważ została uczyniona jedynie w kontekście sporu

dotyczącego przyznania dziecku (urodzonemu po odrzuceniu spadku przez ojca)

legitymacji czynnej w procesie pauliańskim (art. 44 – prawa spadkowego - Dz. U. Nr 60,

poz. 328; art. 292 k.z.). W każdym razie treść uzasadnienia omawianego wyroku nie

wskazuje na to, aby intencją Sądu Najwyższego było nadanie tezie o skutkach

prawnych wyroku ustalającego ojcostwo znaczenia uniwersalnego.

De lege lata w żadnym przepisie nie wypowiedziano (wprost ani pośrednio)

zasady, iż prawomocny wyrok ustalający ojcostwo (art. 84 - 86 k. r i op.) wywiera skutki

prawne ex tunc w zakresie wszystkich stosunków prawnych, tj. w sferze praw stanu i

stosunków prawno - majątkowych. Z pewnością takiej tezy można by bronić w sferze

stosunków odnoszących się do praw stanu (przede wszystkim stosunków prawno -

rodzinnych), ponieważ wyrok ustalający ojcostwo w sposób zasadniczy kształtuje

pozycję dziecka i ojca w stosunkach prawno – rodzinnych. Jednakże uzasadnienia

aktualności wspomnianej tezy w pozostałej grupie stosunków należałoby poszukiwać już

w odpowiednich relacjach prawnych (np. w przepisach prawa spadkowego), a

przynajmniej - w konsekwencjach prawnych wyroku ustalającego ojcostwo w

odniesieniu do określonej kategorii stosunków oprawnych z udziałem lub bez udziału

podmiotów objętych takim wyrokiem.

W niniejszej sprawie nie sposób przyjąć, że wyrok ustalający ojcostwo T. M.

spowodował taki stan rzeczy, iż umowa z dnia 26 września 1989 r. stała się nieważna

jako sprzeczna z przepisem art. 48 ustawy z 1982 r., ponieważ przeniesienie własności

6

gospodarstwa rolnego nastąpiło na rzecz osoby trzeciej, a nie powoda – następcy

prawnego T. M. Należy bowiem zwrócić uwagę na stan prawny istniejący w chwili

zawierania wspomnianej umowy. Trudno byłoby stwierdzić, że przekazujący złożyli

nieprawdziwe oświadczenie o braku następców w rozumieniu art. 48 ustawy z 1982 r.,

skoro stosunek biologiczny ojcostwa T. M. stał się pewny po uprawomocnieniu się

wyroku z dnia 7 stycznia 1993 r. Istniały zatem podstawy prawne do zawarcia umowy z

osobą trzecią w rozumieniu art. 2 pkt 6b ustawy (brak następcy T. M. w chwili

zawierania umowy). Przekazującym nie można zatem zarzucić w takiej sytuacji

pomijania uprawnionych następców do otrzymania gospodarstwa rolnego od swoich

poprzedników.

W kasacji trafnie zwrócono uwagę na to, że rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego

godzi w zasadę bezpieczeństwa obrotu prawnego, wyrażającej się w ochronie prawnej

osób uczestniczących w określonych czynnościach prawnych. Nie sposób bowiem

przyjąć zapatrywania, że definitywne ustalenie stosunku prawno - rodzinnego

przekazującego i powoda mogło usprawiedliwiać nieważność umowy przekazania

gospodarstwa rolnego pozwanej, skoro przekazujący złożyli prawidłowe oświadczenie o

braku następców prawnych w rozumieniu art. 48 ustawy z 1982 r. i zdecydowali się na

zawarcie umowy z pozwaną. Trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, że pozwanej nie

przysługiwałaby ochrona prawna w świetle przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych, ponieważ nabycie gospodarstwa rolnego nastąpiło przez tą pozwaną

nieodpłatnie (art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece, Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.). Jeżeli weźmie się ponadto pod uwagę i tę

okoliczność, że żądanie ustalenia ojcostwa na podstawie art. 84 - 86 k.r. i op. nie jest

ograniczone żadnym terminem, to przy akceptacji stanowiska Sądu Apelacyjnego

sytuacja prawna nabywców gospodarstwa rolnego (osób trzecich) na podstawie

przepisów ustawy z 1982 r. byłaby szczególnie niepewna i niestabilna prawnie.

Tymczasem przekazanie gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów omawianej

ustawy (niezależnie od tego, czy miałoby ono nastąpić na rzecz następcy prawnego lub

osób trzecich) ma z założenia (m.in. z racji konsekwencji publiczno – prawnych

przekazania art. 3 i n. ustawy) charakter z pewnością definitywny zarówno z

jurydycznego (trwałość przysporzenia), jak i gospodarczego punktu widzenia (trwała

zmiana podmiotu prowadzącego gospodarstwo rolne i zapewnienie tym samym jego

produkcyjności (art. 48 - 60 ustawy).

7

Należy pamiętać także o tym, że w zakresie przekazywania gospodarstwa

rolnego następcom prawnym podstawowe znaczenie ma element woli przekazującego

(przekazujących małżonków). Wyraża się ona m.in. w możliwości wyboru jednego z

kilku następców (art. 50 i 51 ustawy); wskazaniu Państwa jako podmiotu przejmującego

w sytuacji określonej w art. 52 ustawy, a wreszcie - w możliwości wystąpienia przez

rolnika z powództwem o uznanie następcy za niegodnego przejęcia gospodarstwa

rolnego (art. 49 ust. 2 ustawy). Sam status prawnego następcy rolnika w rozumieniu art.

48 ustawy z 1982 r. nie zawsze zatem sam przez się decyduje o uprawnieniu do

otrzymania gospodarstwa na podstawie omawianej ustawy. Przyjęcie rozwiązania

prezentowanego w zaskarżonym wyroku (nieważność umowy obejmującej przekazanie

gospodarstwa ex lege) mogłoby doprowadzić do sytuacji nie odpowiadającej woli rolnika

wyrażonej w formie aktu notarialnego (art. 59 ustawy). Dotyczy to przede wszystkim

możliwości uznania określonego następcę za niegodnego w rozumieniu art. 49 ustawy.

Dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne (akceptowane przez Sąd

Apelacyjny), dotyczące zachowania się powoda wobec przekazującego T. M. (np. wyrok

karny z dnia 20 czerwca 1980 r.), mogłyby być z pewnością podstawą procesu

o niegodność przejęcia (art. 49 ust. 2 ustawy).

Prezentowane wywody prowadzą do wniosku, że wydany - po zawarciu umowy

przekazania gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów ustawy z 1982 r. -

prawomocny wyrok ustalający stosunek ojcostwa między przekazującym i następcą

prawnym, którego pominięto w umowie o przekazaniu, nie powoduje nieważności tej

umowy (art. 58 § 1 k.c.). Zarzut kasacyjny naruszenia art. 58 § 1 k.c. uznać zatem

należało za w pełni uzasadniony. Zasadność już tego zarzutu prowadziła zatem do

konieczności zamiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji powoda (art. 39315

k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Orzeczenie o kosztach uzasadniał przepis art. 102 k.p.c.