II CK 508/04

Sygn. akt II CK 508/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa "C.(..)"- Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w likwidacji w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 maja 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

I. zmienia zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób, że ustala, iż Skarb Państwa -

Minister Skarbu Państwa ponosi solidarną odpowiedzialność z powódką za

zobowiązania związane z prowadzeniem zlikwidowanego Przedsiębiorstwa "C.(..)"

w K. powstałe do dnia 10 sierpnia 2000 r., przy czym odpowiedzialność Skarbu

Państwa ogranicza się do wartości składników przejętego Przedsiębiorstwa na

datę 30 sierpnia 2000 r. ustalonej według cen z chwili zapłaty i oddala powództwo

w pozostałej części,

II. oddala kasację w pozostałej części,

III. znosi koszty procesu, z tym że uchyla pkt 3 wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z

dnia 2 grudnia 2003 r., sygn. akt II C (…).

2

Uzasadnienie

Powódka Przedsiębiorstwo „C.(..)” Spółka z o.o. z siedzibą w K. domagała się

ustalenia, że pozwany Skarb Państwa przejmuje - na skutek rozwiązania w dniu 9 lipca

2002 r. umowy z dnia 10 sierpnia 2000 r. o oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego

korzystania – zobowiązania związane z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa w kwocie

1 110 768.88 zł.

Pozwany Skarb Państwa – Delegatura Terenowa Ministra do spraw Skarbu

Państwa w Ł., reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie

powództwa.

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w Ł. powództwo uwzględnił,

ustalając, że zawarta w dniu 10 sierpnia 2000 r. umowa przez Wojewodę Łódzkiego z

powódką o oddanie prywatyzowanego przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania

została zawarta na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (tekst. jedn.: Dz. U. z 2002 r.

Nr 171, poz. 1397. ze zm. – dalej „ustawy”).

Umowa ta została rozwiązana w dniu 9 lipca 2002 r. jednostronnym

oświadczeniem woli przez Skarb Państwa, przed upływem okresu na który została

zawarta, z uwagi na to, że przejmujący przedsiębiorstwo nie wykonał zobowiązania z

tytułu opłat.

Sąd pierwszej instancji uznał, że strona powodowa wykazała interes prawny w

zgłoszeniu żądania ustalenia (189) k.p.c.), skoro między stronami powstał spór o to, czy

z chwilą rozwiązania umowy o oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania,

zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa przechodzą na oddającego

(Skarb Państwa) i w jakim zakresie, zwłaszcza że powodowa Spółka jest w likwidacji,

której ukończenia zachodzi konieczność ustalenia tego, czy po stronie jej pasywów

pozostają zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa.

W kwestii oceny merytorycznej powództwa Sąd wskazał, że strony mają swobodę

co do tego, jakie elementy tworzące pojęcie przedsiębiorstwa objąć przedmiotem

czynności prawnej z zastrzeżeniem, że swoboda w wyłączeniu poszczególnych

składników nie może iść tak daleko, aby zakres wyłączeń przekreślał istotę

przedsiębiorstwa (art. 551

k.c.) Dlatego też zbycie przedsiębiorstwa powinno obejmować

co najmniej te składniki, które determinują funkcje pełnione przez przedsiębiorstwo (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2000 r., I CKN 850/98 niepubl.).

3

Sąd Okręgowy zauważył, że w związku z rozwiązaniem umowy przejmującemu

nie przysługiwał ani zwrot spełnionych świadczeń, ani nakładów poniesionych na

przedmiot umowy (art. 53 zdanie drugie ustawy). Dlatego uznał, że zwrotowi podlega

przedsiębiorstwo w takim zakresie, jaki wynika z zawartej umowy o przekazaniu. Skoro

więc umowa ta, pod pojęciem przedsiębiorstwa obejmowała aktywa i pasywa, w tym

zobowiązania, to jej rozwiązanie wywołało przejście na rzecz Skarbu Państwa zarówno

jednych jak i drugich składników.

Wyraził pogląd, że zmiana wysokości zobowiązań w okresie trwania umowy jest

naturalna i wiąże się z prowadzeniem przez powódkę działalności. Dla ustalenia

wysokości zobowiązań uznał za miarodajny bilans powodowej spółki przy otwarciu

likwidacji. Nie podzielił argumentacji, że przepisy art. 40 i 47 ustawy oddzielają pojęcie

aktywów i pasywów prywatyzowanego przedsiębiorstwa.

W wyniku rozpoznania apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 27 mają 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż

Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem

przedsiębiorstwa będącego przedmiotem umowy z dnia 10 sierpnia 2000 r. o oddanie

przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania według ich stanu na dzień zawarcia tejże

umowy oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ten wskazał, że zgodnie z art.

39 ust 1 ustawy prywatyzacja bezpośrednia polega na rozporządzeniu wszystkimi

składnikami materialnymi i niematerialnymi przedsiębiorstwa państwowego, czyli w

gruncie rzeczy jest to rozporządzenie przedsiębiorstwem w znaczeniu przedmiotowym.

Do tego typu prywatyzacji zaliczył także oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego

korzystania (w leasing). Wskazał, że na podstawie przedmiotowej umowy nastąpiło

wykreślenie z rejestru prywatyzowanego Przedsiębiorstwa Nasiennego „C.(..)”

postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia 30 sierpnia 2000 r., które z tą datą

utraciło byt prawny jak również, iż umowa leasingowa może być rozwiązana przez Skarb

Państwa przed upływem terminu, na który została zawarta i wówczas leasingodawca ma

prawo domagać się wydania przedmiotu leasingu.

Z unormowania zawartego w art. 39 ustawy oraz postanowienia § 3 ust. 2 umowy

stanowiącego, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą między innymi zobowiązania i

obciążenia wynikające z bilansu jego zamknięcia, Sąd wywiódł wniosek, że zwrotowi

podlega przedsiębiorstwo w takim samym zakresie, jaki stanowiło przedmiot umowy z

dnia 10 sierpnia 2000 r. Skarb Państwa przejął zatem, po rozwiązaniu umowy

leasingowej i przekazaniu mu przez leasingodawcę przedmiotu umowy, zobowiązania

4

istniejące już w chwili zawarcia umowy. Jego zdaniem, pogląd przeciwny prowadziłby do

oddłużenia prywatyzowanych przedsiębiorstw kosztem przejmujących przedmiot

leasingu.

Wyrażając stanowisko, że Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za

zobowiązania powódki powstałe w trakcie trwania umowy leasingowej, Sąd powołał się

na postanowienie umowy (§ 3 ust. 3), zgodnie z którym przejmujący jest następcą

prawnym przedsiębiorstwa, tj. wstępuje we wszystkie jego prawa i obowiązki bez

względu na charakter stosunku prawnego, z którego te prawa i obowiązki wynikają. Stąd

wywiódł wniosek, że przedsiębiorstwo oddane do odpłatnego korzystania nie mogło

zostać zwrócone w innym stanie, aniżeli z daty zawarcia umowy.

Pozwany Skarb Państwa w kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa

procesowego, tj. obrazie art. 4 ust. 1 i art. 7 ust 2 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.

o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106,

poz. 493 ze zm.), art. 67 § 1 k.p.c. , art. 233 k.p.c., oraz na naruszeniu prawa

materialnego, a to art. 3531

k.c., art. 40 ust 1 i art. 47 ustawy wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa, ewentualnie o jego uchylenie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Chybiony był zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie czynił

uzupełniających ustaleń faktycznych, lecz w całości podzielił podstawę faktyczną wyroku

Sądu pierwszej instancji, dokonaną w zasadzie na podstawie dokumentów

niezakwestionowanych przez strony. Nie miał zatem obowiązku na nowo omawiać

dowodów i prowadzić ich selekcji z punktu widzenia wiarygodności oraz mocy

dowodowej. Sąd Najwyższy nie bada zasadności dokonanych ustaleń, a ocena

dowodów mogła być przedmiotem kontroli kasacyjnej wyroków wydanych do dnia 5

lutego 2005 r. tylko wtedy, gdy w świetle dyrektyw wynikających z art. 233 § 1 k.p.c.

okazała się rażąco wadliwa albo oczywiście błędna. Skarżąca w kasacji w istocie nie

zakwestionowała tej oceny, skoro nie wskazała żadnych przeciwstawnych dowodów do

dokonanych ustaleń. Nie można natomiast uchybienia niewyjaśnienia istotnych

okoliczności sprawy zakwalifikować pod hipotezę tego przepisu, odnoszącego się

przecież do oceny dowodów.

Spór dotyczący odpowiedzi na pytanie, jaka jednostka organizacyjna powinna

reprezentować Skarb Państwa, nie miał w sprawie w zasadzie istotnego znaczenia. Z

art. 67 § 2 k.p.c. wynika, że za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe przez

5

organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone

roszczenie lub przez jego organ nadrzędny. Z chwilą podjęcia czynności procesowych

za Skarb Państwa przez organ jednostki nadrzędnej staje się on organem uprawnionym

do reprezentowania Skarbu Państwa i od tej chwili jemu należy doręczać pisma

procesowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1972 r., I Cr 412/72,

OSN 1973, nr 7-8, poz. 137).

Zgodzić się jednak trzeba ze skarżącym, że Delegatura Terenowa Ministra

Skarbu Państwa to organ Ministra Skarbu Państwa, a Dyrektor Delegatury działa

i wykonuje swoje uprawnienia oraz obowiązki na mocy pełnomocnictw udzielonych mu

przez Ministra Skarbu Państwa i w imieniu Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa.

W rozpoznawanej sprawie jako statio fisci Skarbu Państwa należało zatem wskazać

Ministra Skarbu Państwa.

Przystępując do oceny zarzutów dotyczących obrazy prawa materialnego,

podkreślić należy, że ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych do tzw. prywatyzacji bezpośredniej, której formą jest między innymi

oddanie likwidowanego przedsiębiorstwa w leasing w zakresie przejęcia długów

powstałych przy jego prowadzeniu, zawiera uregulowanie szczególne zawarte w art. 47

ust 1 tej ustawy. W świetle tego przepisu przejęcie tych długów przedsiębiorstwa

prywatyzowanego nie wymaga zgody wierzycieli. Ponadto bezwzględnie obowiązujący

art. 47 ust. 2 tej ustawy przesądza, że kupujący, bądź przejmujący przedsiębiorstwo,

jest odpowiedzialny za zobowiązania przedsiębiorstwa państwowego z tym że

odpowiedzialność kupującego lub przejmującego taki podmiot ogranicza się do wartości

przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia, a według cen z chwili zaspokojenia

wierzyciela. Różnica omawianej regulacji w stosunku do kodeksu cywilnego w zasadzie

sprowadzała się do wyłączenia art. 526 k.c. (obecnie art. 55 § 4 k.c.), w miejsce którego

miał zastosowanie art. 47 ust. 2 ustawy. To odmienne ukształtowanie zasad

odpowiedzialności wynika stąd, że zbywane lub oddawane do odpłatnego

wykorzystywania przedsiębiorstwo w procesie prywatyzacji bezpośredniej ulega

likwidacji. W rozumieniu tej ustawy likwidacja oznacza utratę osobowości prawnej. W tej

sytuacji zastosowanie więc art. 526 k.c. (obecnie art. 55 § 4 k.c.) byłoby

bezprzedmiotowe. Nabywca nie mógłby przecież odpowiadać ze zbywcą, który nie

istnieje.

W świetle art. 40 ust. 1 ustawy nie tylko kupujący przedsiębiorstwo w znaczeniu

przedmiotowym, ale także przejmujący przedsiębiorstwo wstępuje w wszelkie prawa i

6

obowiązki przedsiębiorstwa państwowego, bez względu na charakter stosunku

prawnego, z którego te prawa i zobowiązania wynikają. Niewątpliwie jednak, bo to

wynika z istoty umowy leasingu, przejmujący przedsiębiorstwo (leasingobiorca) z chwilą

zawarcia umowy nie nabywa prawa własności, użytkowania wieczystego, czy innych

praw rzeczowych składników majątkowych objętych tą umową. Z chwilą wykreślenia z

rejestru sprywatyzowanego w ten sposób przedsiębiorstwa państwowego, choć podmiot

ten w sensie prawnym przestaje istnieć, w ujęciu przedmiotowym przechodzi do rąk

przejmującego (leasingobiorcy). Prawa natomiast, których umowa ta nie obejmuje i nie

przenosi na leasingobiorcę, przechodzą na rzecz Skarbu Państwa i to nieodpłatnie.

Składniki majątkowe stanowiące ich przedmiot podlegają hipotezie ogólnego art. 40 § 2

k.c. Stanowi on, że w razie nieodpłatnego przejęcia na podstawie obowiązujących ustaw

określonego składnika mienia od państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa,

odpowiada on solidarnie z osobą prawną (oczywiście zobowiązaną w tym wypadku z

innego tytułu tj. z powodową spółką), która przejęła te długi bez zgody wierzycieli.

Odpowiedzialność ta dotyczy zobowiązań powstałych przed likwidacją przedsiębiorstwa

państwowego do wysokości wartości tych składników ustalonej według stanu z chwili

przejęcia a według cen z chwili zapłaty.

Nawet przy opcji leasingu nabycia przez leasingobiorcę własności przedmiotu

umowy nabycie przez Skarb Państwa własności i innych praw do chwili ich przeniesienia

jest nabyciem nieodpłatnym, jeśli zauważyć, że ustawodawca w art. 53 ust 1 in fine

ustawy zastrzegł, że gdy umowa zostaje rozwiązana przez Skarb Państwa przed

upływem okresu na który została zawarta, to w takim wypadku przejmującemu nie

przysługuje zwrot spełnionych świadczeń, ani nakładów poniesionych na przedmiot

umowy. Z unormowania tego należy zatem wywieść wniosek, że w wypadku

przedterminowego rozwiązania umowy leasingu w dalszym ciągu składniki majątkowe

przedsiębiorstwa, objęte hipotezą art. 40 § 2 k.c., są składnikami nieodpłatnymi w

rozumieniu tego przepisu.

Źródłem zatem solidarnej odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania

przejęte przez leasingobiorcę jest przepis art. 40 ust 2 k.c. (por. odpowiednio wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2003 r. II UK 123/03, OSNPiUS 2004, nr 15,

poz. 269). Odpowiedzialność ta, jako odpowiedzialność wynikająca wprost z ustawy,

wbrew zarzutowi skarżących, nie została wyłączona ani przez § 3 ust 3 ani przez § 8 ust

4 umowy. Dopiero w razie zawarcia takich wyłączeń zachodziłaby potrzeba odniesienia

się do kwestii ich skuteczności.

7

Odpowiedzialność powódki za długi prywatyzowanego przedsiębiorstwa

państwowego, które przejęła w leasing, wynika nie tylko z powołanego § 3 ust. 2

umowy, ale przede w wszystkim z bezwzględnie obowiązującego art. 47 ust. 2 ustawy

(por. postanowienie Sądu najwyższego z dnia 13 grudnia 1999 r., I CKN 382/99, OSNC

2000, nr 6, poz. 117). Rozwiązanie umowy leasingu przez Skarb Państwa nie zwalnia

leasingobiorcy od odpowiedzialności za ta długi, chociażby z tego względu, że brak ku

temu wyraźnej podstawy prawnej, a przejście ich z powrotem na rzecz przedsiębiorstwa

państwowego jest niemożliwe, skoro z chwilą wykreślenia z rejestru utraciło ono byt

prawny. Przyjęcie innego rozwiązania byłoby nie do pogodzenia z uzasadnionym

interesem wierzycieli.

Z tych przyczyn, na podstawie obowiązującego jeszcze w postępowaniu

kasacyjnym w rozpoznawanej sprawie art. 39315

k.p.c., skoro zaskarżony wyrok zapadł

przed dniem 5 lutego 2005 r., częściowo wyrok zmieniono, a w dalszej części kasację

oddalono (art. 39312

k.p.c.).