II CK 582/04

Sygn. akt II CK 582/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz

SSA Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "P.(...)" Spółki Akcyjnej w P. uprzednio "R.(…)" Spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością w P.

przeciwko "J.(...)" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 kwietnia 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 maja 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 18 listopada 2003 r. uwzględnił częściowo

powództwo Spółki Akcyjnej P.(...) w P. i zasądził od strony pozwanej J.(...) Spółki z o.o.

w P. na jej rzecz 592,90 zł oraz odsetki ustawowe od kwot 188.008,80 zł, 29.128,58 zł i

84.667,56 zł, zaś dalej idące powództwo o zapłatę kwoty 320.397,84 zł z odsetkami

ustawowymi oddalił.

2

Sąd ten ustalił, że strony łączyła umowa handlowa zawarta w dniu 25 lipca 2002

r., na podstawie której strona powodowa wielokrotnie dokonywała na rzecz pozwanej

spółki sprzedaży książek. Część z nich była zwracana, a strona powodowa za zwracany

towar wystawiała faktury korygujące. W dniu 29 stycznia 2003 r., 7 maja 2003 r. i 5

czerwca 2003 r. strona pozwana dokonała kompensat należności wynikających z faktur

VAT za zakupiony towar z fakturami korygującymi za zwrot książek. Jednocześnie

dokonała wpłat przelewami bankowymi odpowiednio kwot 71.840,50 zł, 3.348,83 zł i

75.038,84 zł. Przy dokonywaniu wpłat w dniach 29 stycznia i 7 maja 2003 r. strona

pozwana oznaczyła tytuł płatności jako „faktury według specyfikacji”, jednakże

specyfikacji tej nie załączyła. Przy wpłacie w dniu 5 czerwca 2003 r. oznaczone zostały

numery faktur, na poczet których dokonano tej wpłaty.

Strona powodowa wpłaty dokonane w dniach 29 stycznia i 7 maja 2003 r.

zaliczyła na najstarsze nieuregulowane należności. Natomiast wpłatę z dnia 5 czerwca

2003 r. zaliczyła w pierwszej kolejności na fakturę VAT (...)/FA, a jej pozostałą część na

fakturę (...)1/FA.

W ocenie Sądu I instancji zaliczenie przez stronę powodową dokonanych wpłat

na najdawniej wymagalne należności nie mogło być uznane za skuteczne. Strona

powodowa zgodnie z wymogami art. 462 k.c. winna była udzielić wpłacającemu

pokwitowań. Skoro zaś ich nie udzieliła, a strona pozwana takich pokwitowań nie

przyjęła, to stosownie do treści art. 451 § 2 k.c. mogła w późniejszym terminie żądać

zaliczenia dokonanych przez siebie wpłat na poczet innych długów niż najdawniej

wymagalne zadłużenia, na które wpłaty zarachowała strona powodowa.

Przy uwzględnieniu wszystkich dyspozycji strony pozwanej co do sposobu

rozliczenia dokonanych przez nią wpłat, złożonych także później niż same wpłaty oraz

przeprowadzonych kompensat w oparciu o zwroty towaru należało przyjąć, że strona

pozwana uregulowała większość zadłużenia z faktur, które stanowiły podstawę

dochodzonego pozwem żądania. Przemawiało to za zasądzeniem na rzecz strony

powodowej jedynie należności wskazanych w wyroku z dnia 18 listopada 2003 r., a dalej

idące powództwo, jako bezzasadne podlegało oddaleniu.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji strony powodowej oddalił ją wyrokiem z

dnia 20 maja 2004 r. U podstaw tego rozstrzygnięcia legła ocena, że Sąd I instancji

wbrew ocenie skarżącego dokonał prawidłowo ustaleń faktycznych, nie przekraczając

granic swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co

nakazywało Sądowi Apelacyjnemu podzielić te ustalenia i przyjąć je za własne.

3

Nieuzasadniony był także zarzut naruszenia prawa materialnego art. 451 k.c.

Bezspornym było bowiem, że strona powodowa nie wystawiła pokwitowań, o jakich

mowa w art. 451 § 2 k.c. W konsekwencji strona pozwana miała prawo, by skutecznie

złożyć oświadczenie co do sposobu zarachowania wpłat z dnia 29 stycznia i 7 maja

2003 r. w terminie późniejszym, co uczyniła w piśmie z dnia 3 czerwca 2003 r. Skoro

strona pozwana skorzystała z uprawnień do określenia sposobu zaliczenia spełnionego

przez nią świadczenia, to nie mogło wchodzić w grę zastosowanie art. 451 § 3 k.c.,

którego naruszenie zarzucono w apelacji. Przesłanki stosowania tego przepisu mogłyby

powstać w przypadku, gdyby strona pozwana odmówiła przyjęcia wystawionego przez

stronę powodową pokwitowania i jednocześnie sama nie wskazała sposobu

zarachowania własnej wpłaty.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej o podstawę naruszenia prawa

materialnego (art. 3931

pkt 1 k.p.c.) strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 451 k.c.

poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyłącznie art. 451 § 1 i § 2

k.c. oraz pominięcie treści art. 451 § 3 k.p.c.

W oparciu o tę podstawę kasacyjną wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku

poprzez uwzględnienie powództwa dodatkowo co do kwoty 229.027,34 zł wraz

z odsetkami ustawowymi, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec podstawy kasacji istotne znaczenie dla jej rozpoznania miała wykładnia

treści art. 451 k.c. Zastosowanie tego przepisu wchodzi w grę, gdy dłużnik ma wobec

tego samego wierzyciela kilka długów, a spełnione przez niego świadczenie nie

wystarcza na zaspokojenie całej wierzytelności. Zachodzi w tym przypadku konieczność

rozstrzygnięcia, na poczet którego z długów zaliczyć świadczenie dłużnika. O ile nie

ustaliły tego strony stosunku zobowiązaniowego, sposób zaliczenia dokonanej przez

dłużnika wpłaty określa art. 451 k.c. Przepis ten stwarza możliwość dokonania wyboru,

który dług ma być zaspokojony w pierwszej kolejności dłużnikowi (art. 451 § 1 k.c.), z

zastrzeżeniem, że dłużnik powinien wskazać dług, który chce zaspokoić przy spełnieniu

świadczenia. W braku oświadczenia dłużnika z uprawnienia tego rodzaju może

skorzystać wierzyciel (art. 451 § 2 k.c.) , przy czym dłużnik sposobem wyboru

dokonanym przez wierzyciela nie jest związany, dopóki nie przyjmie pokwitowania

wystawionego przez wierzyciela. Próba skorzystania przez wierzyciela z uprawnienia

przewidzianego w art. 451 § 2 k.c. otwiera zatem dłużnikowi ponownie możliwość

4

wskazania długu, który on chciałby zaspokoić . Treść art. 451 § 2 k.c. nie pozwala

natomiast przyjąć, że bierność wierzyciela, który mógłby skorzystać z uprawnienia

przewidzianego w tym przepisie, lecz tego nie czyni powoduje, że dłużnik może nadal

dokonywać wyboru, na poczet którego długu chce zaliczyć swoje świadczenie. Nadto

wymaga podkreślenia, że przyjęcie takiej możliwości wiązałoby się z niekorzystnymi

konsekwencjami dla pewności obrotu i podważeniem funkcji , które w tym zakresie

spełnia regulacja przewidziana przez art. 451 k.c. Brak oświadczenia dłużnika,

a następnie wierzyciela o sposobie zaliczenia dokonanej wpłaty zezwalałby dłużnikowi

na decydowanie o zaspokojeniu wybranego przez siebie długu w dowolnie długim

terminie i jednocześnie pozbawiał wierzyciela możliwości zaliczenia spełnionego już

świadczenia na poczet jakiejkolwiek jego wierzytelności.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 27 listopada 2002 r. (I CKN 1331/00) Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że między spełnieniem świadczenia przez dłużnika, który nie

wskazał, na poczet którego z wielu długów dokonał zapłaty, a wystawieniem przez

wierzyciela pokwitowania, o którym mowa w art. 451 § 2 k.c., winno zachodzić

bezpośrednie następstwo czasowe. W przeciwnym razie należy zaś przyjąć, że żadna

ze stron nie skorzystała z możliwości wyboru i wówczas długi podlegają zaspokojeniu

według ustawowej reguły określonej w art. 451 § 3 k.c.

W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że strona pozwana dokonując

płatności w dniach 29 stycznia i 7 maja 2003 r. nie złożyła oświadczenia zawierającego

stwierdzenie, które długi mają być zaspokojone. Także strona powodowa nie skorzystała

z możliwości oznaczenia długu, na który zalicza otrzymaną wpłatę i nie wystawiła

stosownego pokwitowania. Strona pozwana po spełnieniu świadczenia nie była już

zatem uprawniona do wskazania sposobu zaliczenia wpłat. Wadliwa była zatem ocena

Sądu Apelacyjnego, że uczyniła to skutecznie w piśmie z dnia 3 czerwca 2003 r. W

sytuacji, gdy żadna ze stron nie oznaczyła sposobu zaliczenia wpłat dokonanych przez

stronę pozwaną w dniach 29 stycznia i 7 maja 2003 r. stosownie do wymogów

wynikających z brzmienia art. 451 § 1 i 2 k.c., podlegały one zaliczeniu według reguł

określonych w art. 451 § 3 k.c.

Z tych przyczyn zawarty w kasacji zarzut naruszenia prawa materialnego art. 451

k.c. był uzasadniony i zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39313

§ 1

k.p.c.