V CK 537/04

Sygn. akt V CK 537/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Ł. K.

przeciwko Województwu X.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 kwietnia 2005 r., kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w Ś. zasądził od pozwanego

Województwa X. na rzecz powoda Ł. K. kwotę 43.479,79 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 27 lipca 2001 r., oddalił natomiast powództwo w pozostałej części. Wydając

powyższy wyrok Sąd I instancji ustalił, że 9 listopada 1998 r., po wygraniu przetargu,

powód zawarł z Ośrodkiem B.(…) w W. umowę o roboty budowlane, w której

wynagrodzenie ryczałtowe określono na kwotę 138.371 zł plus VAT, przy czym –

stosownie do zawartej umowy – jeżeli w toku realizacji robót wystąpiłaby konieczność

2

wykonania robót dodatkowych o wartości nieprzekraczającej 20% wartości zamówienia,

powód zobowiązany był te roboty wykonać na zamówienie udzielone z wolnej ręki.

Zmiana umowy była niedopuszczalna pod rygorem nieważności, chyba że konieczność

wprowadzenia zmian wynikałaby z okoliczności, których nie można było przewidzieć w

chwili zawarcia umowy. Powód, prócz prac objętych umową, za które otrzymał

umówione wynagrodzenie ryczałtowe, wykonał dalsze prace o wartości 151.469,85 zł,

przy czym zamawiający zapewniał powoda, że wynagrodzenie za prace dodatkowe

otrzyma. Z dniem 1 stycznia 1999 r. budynek przeszedł w trwały zarząd Województwa

X., a strona pozwana, odmówiła zapłaty za roboty dodatkowe jako nieobjęte

zamówieniem publicznym. Zasądzona kwota 43.479,79 zł stanowi wartość netto

materiałów budowlanych wbudowanych przez powoda w związku z wykonanymi

robotami dodatkowymi, o którą to pozwany bezpodstawnie wzbogacił się kosztem

powoda (art. 405 k.c.). Sąd I instancji oddalił natomiast powództwo w części obejmującej

podatek VAT od tychże materiałów oraz dotyczącej dochodzonej przez powoda kwoty

29.611,39 zł stanowiącej 20 % wynagrodzenia za roboty dodatkowe z uwagi na

nieważność umowy dotyczącej robót dodatkowych o wartości przekraczającej o ponad

100% wysokość umówionego wynagrodzenia ryczałtowego i powołał art. 71 ust. 1

ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 119,

poz. 773), w oparciu o który zamawiający może udzielić zamówienia z wolnej ręki temu

samemu wykonawcy, jeżeli wartość robót dodatkowych nie przekracza 20% zamówienia

podstawowego.

Na skutek apelacji pozwanego dotyczącej wyroku w części uwzględniającej

powództwo Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 stycznia 2004 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w zaskarżonej części w ten sposób, że powództwo oddalił wydając

stosowne orzeczenie o kosztach procesu. Sąd drugiej instancji uznał apelację za

uzasadnioną z innych przyczyn, niż powołane w niej przez pozwanego, mianowicie

podniósł, iż Sąd Okręgowy naruszył art. 405 k.c., albowiem niedopuszczalny jest zbieg

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem o wykonanie

zobowiązania umownego i wskazał, że skoro strony łączył stosunek obligacyjny, to

dochodzenie roszczeń może następować w ramach tego stosunku.

Wyrok powyższy został zaskarżony przez powoda kasacją opartą na podstawach

z art. 3931

pkt 1 i 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed dnia 6 lutego 2005 r. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 405 k.c. w zw. z art. 72 ust. 3 i art.

76 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych wyrażające

3

się w błędnym przyjęciu niedopuszczalnego zbiegu roszczeń z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia i ze stosunku obligacyjnego, co wynikało z błędnego uznania, że

powodowi równolegle przysługiwało roszczenie z tytułu umowy o roboty budowlane

mimo zawarcia jej z naruszeniem przepisów ustawy o zamówieniach publicznych. W

ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 382 w zw. z art. 233

§ 1 k.p.c. wyrażające się w wewnętrznej sprzeczności ustaleń przyjętych za podstawę

rozstrzygnięcia polegającej na przyjęciu za własne ustaleń Sądu pierwszej instancji i

jednocześnie sprzecznym z tymi ustaleniami przyjęciu, że strony pozostawały

w stosunku obligacyjnym. W konkluzji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

oddalenie apelacji pozwanego oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

kosztów postępowania kasacyjnego i apelacyjnego ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając kasację powoda zwrócić uwagę należy, iż stosownie do art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Z 2005 r. Nr 13,

poz. 98) do jej rozpoznania stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego

obowiązujące przed dniem 6 lutego 2005 r.

Opierając kasację na podstawie określonej w art. 3931

pkt 2 k.p.c. bezzasadnie

powód zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. By naruszyć powołany przepis, stanowiący

o regułach oceny dowodów, Sąd drugiej instancji musiałby dokonywać takiej oceny.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny oceny dowodów nie dokonywał i

nie czynił własnych ustaleń faktycznych, a zatem powołanego przepisu nie stosował.

Trafnie natomiast zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie art. 382 k.p.c.

Przepis ten stanowi, iż sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego

przed sądem pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. W konsekwencji

Sąd Apelacyjny powinien wskazać, czy ustalenie Sądu pierwszej instancji przyjmuje za

własne, czy też zmienia je, a jeżeli tak to w jakim zakresie, w jaki sposób i na podstawie

jakiego materiału dowodowego. Tego rodzaju stwierdzenia w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku brak, co sugeruje, że Sąd Apelacyjny własnych ustaleń

faktycznych nie czynił, a zatem orzekał przyjmując za podstawę ustalenia faktyczne

poczynione przez Sąd Okręgowy. Tymczasem zawarte w wywodach Sądu drugiej

instancji stwierdzenie o niedopuszczalności zbiegu roszczeń z tytułu bezpodstawnego

4

wzbogacenia z roszczeniami o wykonanie zobowiązania wynikającego z umowy zdaje

się wskazywać, że Sąd ten, odmiennie niż Sąd Okręgowy, przyjmuje istnienie

zobowiązania umownego. W uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego wprost jednak

stwierdzenia takiego nie zawarto i nie wskazano podstaw prowadzących do takiego

ustalenia. Uzasadnienie to, poza relacją dotyczącą orzeczenia Sądu I instancji, jego

podstaw oraz wniosków i zarzutów apelacji ogranicza się do zwięzłego wywodu

prawnego stojącego w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi Sądu pierwszej instancji i

wynikającym z tych ustaleń wywodem prawnym, bez jakiegokolwiek odniesienia się do

niego.

Powód w kasacji trafnie zarzuca, że przyjęcie nieważności umowy skutkuje

trafnością wniosku, iż prace budowlane, za które powód w niniejszej sprawie dochodzi

zapłaty, nie były objęte treścią stosunku obligacyjnego łączącego strony na podstawie

zawartej umowy. W konsekwencji trafnie kasacja oparta została na podstawie z art. 3931

pkt 1 k.p.c. zrealizowanej poprzez naruszenie art. 405 k.c. w związku art. 72 ust. 3

ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (tekst jednolity Dz.U. z

1998 r., Nr 119, poz. 773). Właściwie stosując przepis art. 72 ust. 3 oraz art. 71 ust. 1

powołanej ustawy Sąd pierwszej instancji przyjął, że umowa o roboty dodatkowe,

wykraczające poza określenie przedmiotu zamówienia, a jednocześnie przekraczające o

ponad 20 % wartość przedmiotu zamówienia, jest nieważna. Skoro ten zakres prac

stanowił świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnej umowy, to było to świadczenie

nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., do którego, na mocy przepisu § 1 powołanego

artykułu zastosowanie znajdują przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. W

konsekwencji, skoro zwrot przedmiotu świadczenia w naturze nie jest możliwy, zgodnie

z art. 405 k.c. zwrotowi ulega jego wartość. Zauważyć należy przy tym, że przedmiotem

sporu są wbudowane w budynek pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy materiały

budowlane. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 191 k.c., własność nieruchomości rozciąga

się także na te rzeczy ruchome, które z nieruchomością uległy połączeniu i stały się jej

częścią składową, zaś stosownie do art. 194 k.c. przepisy o połączeniu nie uchybiają

przepisom o bezpodstawnym wzbogaceniu. Roszczenie o zwrot wartości materiałów

budowlanych wbudowanych w budynek zamawiającego w wykonaniu umowy o roboty

budowlane, nieważnej z uwagi na naruszenie przepisów ustawy z dnia 10 czerwca 1994

r. o zamówieniach publicznych, jest roszczeniem o zwrot wartości nienależnego

świadczenia znajdującym swe podstawy w przepisach art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.

5

W doktrynie i orzecznictwie istotnie prezentowane jest stanowisko

o niedopuszczalności zbiegu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem o wykonanie

zobowiązania umownego. Stanowisko takie wynika z obawy, by roszczenie z

bezpodstawnego wzbogacenia nie było traktowane jako condictio generalissima, dające

możliwość ominięcia m.in. przepisów przewidujących krótsze terminy przedawnienia

roszczeń wynikających z innych podstaw. W niniejszej sprawie, czego Sąd drugiej

instancji nie dostrzegł, zbieg taki nie zachodzi, albowiem nieważna umowa nie rodzi

roszczenia o jej wykonanie (art. 58 § 1 k.c.), zaś spełnione na podstawie takiej umowy

świadczenie jest nienależne.

Z powyższych przyczyn stwierdzić należy, iż kasacja oparta została na

usprawiedliwionych podstawach i w jej uwzględnieniu, na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c.,

zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, mając na uwadze wskazany wyżej

charakter świadczenia powoda, Sąd drugiej instancji rozpozna sprawę ustosunkowując

się do zarzutów apelacji pozwanego, czego dotychczas nie uczynił wydając orzeczenie

reformatoryjne z innych przyczyn, niż w apelacji wskazane.