III CK 571/04

Sygn. akt III CK 571/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. K.

przeciwko E. K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 28 kwietnia 2005 r., na rozprawie kasacji

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 6 maja 2004 r., sygn. akt IV Ca

(…),

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt 1) i

orzekającej o kosztach (pkt 2) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

P. K., w pozwie skierowanym przeciwko E. K., wnosiła o ustalenie, że P. i E. K. –

na zasadzie małżeńskiej wspólności majątkowej – są współwłaścicielami w 5/6

częściach nieruchomości o obszarze 5. 52 ha położonej w M., objętej księgą wieczystą

nr (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy w G.

2

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2003 r. Sąd Rejonowy w G. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

Nieruchomość bliżej opisana we wniosku pozwu była własnością rodziców

pozwanego, S. i S. małż. K. W 1984 r. S. K. zmarła, a wchodzący w skład spadku po

niej udział w gospodarstwie rolnym, na podstawie ustawy, nabyli: mąż S. K., syn E. K. i

córka Z. G. po 1/3 części. W tej sytuacji w księdze wieczystej nr (...) jako

współwłaściciele nieruchomości wpisani zostali: S. K. w 4/6 częściach oraz E. K. i Z. G.

po 1/6 części. Umową notarialną z dnia 18 września 1986 r. S. K. przeniósł na

pozwanego E. K. – w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) –

własność gospodarstwa rolnego prowadzonego na udziale wynoszącym 4/6 części we

współwłasności przedmiotowej nieruchomości, natomiast Z. G. darowała pozwanemu

swój udział wynoszący 1/6. Na podstawie tej umowy pozwany E. K. wpisany został jako

właściciel w dziale II księgi wieczystej nr (...).

Od dnia 25 marca 1972 r. strony pozostawały w związku małżeńskim i ich

stosunki majątkowe podlegały ustrojowi wspólności ustawowej. Z dniem 9 stycznia 1996

r. zniesiona została wspólność ustawowa między stronami, a wyrokiem z dnia 30

kwietnia 2001 r. Sąd Okręgowy w R. rozwiązał małżeństwo stron przez rozwód.

Żądanie pozwu oparte zostało na twierdzeniach, że umowa notarialna z dnia 18

września 1986 r. sporządzona została jedynie dla pozoru, w celu ukrycia innej czynności

prawnej, przeniesienie własności na pozwanego było bowiem odpłatne, a pieniądze na

ten cel pochodziły z majątku wspólnego stron. Sąd Rejonowy, po rozważeniu zebranego

materiału, uznał jednak, że prawdziwość tych twierdzeń nie została wykazana i

powództwo oddalił.

Na skutek apelacji powódki, która wnosiła o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego

ewentualnie o jego zmianę i uwzględnienie powództwa w całości, Sąd Okręgowy w R.

wyrokiem z dnia 6 maja 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że usunął

niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej

nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. dla nieruchomości o obszarze 5. 52 ha

położonej w M., a rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w dziale II tej księgi

jako współwłaścicieli: E. K. s. S. i S. – do 2/3 części oraz P. K. c. C. i J. – do 1/3 części

w miejsce E. K., jako właściciela, natomiast w pozostałej części apelację oddalił.

Zasadnicze motywy podjętego rozstrzygnięcia przedstawiały się następująco.

3

Żądanie powódki, która domagała się ustalenia, że strony są współwłaścicielami

przedmiotowej nieruchomości na zasadzie wspólności ustawowej w 5/6 częściach,

zmierzało w istocie do wykreślenia niezgodnych z rzeczywistym stanem prawnym

wpisów w księdze wieczystej nr (...). Sprawa o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym, o której mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: „

u.k.w.h.”), jest sui generis sprawą o ustalenie prawa (art. 198 k.p.c.) albo szczególną

postacią powództwa ustalającego, od którego odróżnia ją wprawdzie odmienność

podstawy prawnej i funkcji, ale upodabnia przesłanka interesu prawnego w ustaleniu

rzeczywistego stanu prawnego. Celem powództwa w niniejszej sprawie jest uzyskanie w

formie wyroku nakazu dokonania odpowiednich wpisów w księdze wieczystej i w ten

sposób powinno być sformułowane żądanie pozwu. Jeżeli zaś żądanie pozwu zostało

sformułowane nieprawidłowo, a nie ulega wątpliwości, że zmierza ono w istocie do

wykreślenia wpisów niezgodnych ze stanem prawnym, sąd powinien sformułować

sentencję wyroku w sposób poprawny i zlecić – w przypadku uwzględnienia żądania –

wykreślenie wpisu i wpisanie prawa odpowiadającego rzeczywistemu stanowi

prawnemu.

Sąd pierwszej instancji – wbrew odmiennym zapatrywaniom wyrażonym

w apelacji – poczynił niewadliwe ustalenia faktyczne, a jedynie wyprowadził z nich

częściowo błędne wnioski. Dotyczą one udziału wynoszącego 4/6 części we

współwłasności nieruchomości, należącego do S. K., którym rozporządził on w dniu 18

września 1986 r. w trybie art. 49 ust. 1 powołanej już wyżej ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. S.

K. przekazał ten udział synowi E., jako następcy pozostającemu w związku małżeńskim

z powódką, wobec czego nabyty przez pozwanego w ten sposób udział we

współwłasności – z uwagi na obowiązywanie między stronami ustroju wspólności

ustawowej – stanowił dorobek obojga małżonków (art. 32 § 1 k.r.o.). Po zniesieniu

między stronami wspólności ustawowej, z dniem 9 stycznia 1996 r. współwłasność

łączna uległa przekształceniu we współwłasność w częściach ułamkowych i od tej pory

udział powódki we współwłasności przedmiotowej nieruchomości wynosi 1/3,

a pozwanego – 2/3 części.

Zatem w przedstawionym stanie faktycznym i prawnym – skonstatował Sąd

Okręgowy – należało na podstawie art. 32 § 1 k.r.o. w związku z art. 49 ust. 1

4

powoływanej już ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. oraz art. 10 ust. 1 u.k.w.h. orzec, jak

w sentencji.

W kasacji od wyroku Sąd Okręgowego, opartej na obydwu podstawach z art.

3931

k.p.c., pozwany wnosił o jego uchylenie w części uwzględniającej powództwo

i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. przez jego

zastosowanie, mimo że powódka nie wystąpiła z roszczeniem wynikającym z tego

przepisu, oraz art. 189 k.p.c. przez jego niezastosowanie, natomiast w ramach drugiej

podstawy podniósł zarzut obrazy art. 321 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

wyjście poza granice żądania pozwu, oraz art. 385 k.p.c. przez nieoddalenie apelacji

pomimo braku po stronie powódki interesu prawnego uzasadniającego roszczenie z art.

189 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że – ze względu na regulację zawartą w art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych ( Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) –

do rozpoznania złożonej kasacji stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r. i w takim brzmieniu będą one

powoływane w niniejszym uzasadnieniu.

Przystępując do rozważenia powołanej przez skarżącego podstawy kasacyjnej z

art. 3931

pkt 2 k.p.c., za pozbawiony racji trzeba uznać postawiony w jej ramach zarzut

naruszenia art. 385 k.p.c., według którego sąd drugiej instancji oddala apelację, jeżeli

jest ona bezzasadna. Przytoczony przepis – jak wskazywał już na to Sąd Najwyższy –

jest adresowany do sądu drugiej instancji i przesądza o tym, w jaki sposób ma on

rozstrzygnąć sprawę, jeżeli stwierdzi, że apelacja jest bezzasadna. Zatem o jego

naruszeniu mogłaby być mowa jedynie wtedy, gdyby Sąd Okręgowy stwierdził, że

apelacja jest bezzasadna, a jej nie oddalił, czego skarżący nie zarzuca (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1997 r., I PKN 403/97, OSNAPiUS

1998. nr 20, poz. 602, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 711/99,

OSNAPiUS 2002, nr 1, poz. 13).

Nie można jednak odmówić skarżącemu racji, gdy chodzi o zarzut naruszenia

przez Sąd Okręgowy art. 321 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Powołany przepis,

stanowiący, że sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty

żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie, dotyczy postępowania przed sądem pierwszej

5

instancji, granice, w jakich może orzekać sąd drugiej instancji, zostały bowiem

wskazane w art. 378 § 1 k.p.c. Możliwość postawienia sądowi drugiej instancji zarzutu

naruszenia art. 321 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie jest jednak wyłączona, jeżeli

sąd ten po raz pierwszy w sprawie orzeknie o roszczeniu, które nie było objęte

żądaniem pozwu. Przepis art. 321 § 1 k.p.c. nie pozwala wyrokować, i to w żadnej

instancji, co do przedmiotu nie objętego żądaniem (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 29 października 1999 r., I CKN 464/98, niepubl., czy z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN

902/99, niepubl.).

Powódka żądała w pozwie ustalenia, że strony – na zasadzie małżeńskiej

wspólności majątkowej – są w 5/6 częściach współwłaścicielami bliżej opisanej

nieruchomości, a pełnomocnik powódki w piśmie z dnia 27 listopada 2000 r.

sprecyzował, że podstawę żądania stanowi przepis art. 189 k.p.c. W świetle tego

przepisu oceniał zasadność żądania pozwu Sąd pierwszej instancji, przyjmując, że

powódka wystąpiła z powództwem o ustalenie prawa. W apelacji powódka domagała się

uchylenia zaskarżonego wyroku ewentualnie jego zmiany przez „uwzględnienie

powództwa”. W tej sytuacji Sąd Okręgowy – wbrew odmiennym zapatrywaniom

wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – był związany żądaniem ustalenia

prawa na podstawie art. 189 k.p.c. Sąd ten orzekł natomiast o roszczeniu

przewidzianym w art. 10 ust. 1 u.k.w.h., które nie było przedmiotem żądania.

Nie powinno ulegać wątpliwości, że powództwo o ustalenie istnienia lub

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, przewidziane w art. 189 k.p.c., różni się w

zasadniczy sposób od powództwa o usunięcie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. W orzecznictwie Sądu Najwyższego brak

jednolitego stanowiska w kwestii charakteru prawnego powództwa z art. 10 ust. 1

u.k.w.h. Wyraża się zapatrywanie, że jest ono albo szczególnym rodzajem powództwa o

ustalenie prawa, albo powództwem służącym zaspokojeniu roszczenia typu rzeczowego

(actio in rem), za pomocą którego powód domaga się nie tylko ustalenia istnienia lub

nieistnienia swego prawa czy stosunku prawnego, lecz także wydania orzeczenia

zastępującego oświadczenie woli osoby błędnie wpisanej do księgi wieczystej (zob.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 października 1985 r., II CR 281/85, OSNCP 1986,

nr 7-8, poz. 125, z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991, nr 1, poz. 12,

czy z dnia 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00, niepubl.; odmiennie: wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 168/00, niepubl., czy z dnia 19 lutego

6

2003 r., V CKN 1614/00, niepubl.). Ten ostatni pogląd dominuje przy tym w najnowszej

literaturze przedmiotu i podziela go także skład orzekający Sądu Najwyższego.

Niezależnie jednak od przyjętego poglądu w kwestii charakteru prawnego omawianych

powództw, nie można nie dostrzegać ich odrębności w szczególności co do podstawy

prawnej, funkcji czy rozszerzonej prawomocności wyroku uwzględniającego powództwo

z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Zatem rację ma skarżący, gdy wywodzi, że Sąd Okręgowy –

orzekając o roszczeniu z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. – naruszył wynikającą z art. 321 § 1

k.p.c. zasadę, według której zakres wyrokowania określony jest żądaniem powoda.

Jak z powyższego wynika, podstawa kasacyjna z art. 3931

pkt 2 k.p.c. okazała się

uzasadniona, wobec czego zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo

podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. Zarzut

naruszenia prawa materialnego usuwa się spod oceny Sądu Najwyższego, jego

rozważanie uznać trzeba bowiem za przedwczesne.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 oraz

art. 108 § 2 w związku z art. 39319

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.