II CK 690/04

Sygn. akt II CK 690/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa C. (…) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł.

przeciwko P. (…) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 maja 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lipca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

1) zmienia zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 31 marca

2004 r., sygn. akt XGc (…) w ten sposób, że nakaz zapłaty z dnia 7 marca 2003 r.

wydany przez Sąd Okręgowy w Ł., sygn. akt X GNc (…) w całości utrzymuje w

mocy;

2) zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 17.950,60 zł (siedemnaście

tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt złotych 60/100) tytułem kosztów postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo uznając skuteczność oświadczenia o

potrąceniu poprzednika prawnego pozwanego, ponieważ w dniu 21 stycznia 2003 r., tj.

w dacie uzyskania wiadomości o cesji dokonanej w dniu 17 stycznia 2003 r.,

wierzytelność jego była potrącalna, tj. wymagalna i zaskarżalna. Okoliczność, że

oświadczenie pozwanego o potrąceniu dotarło do cedenta w dniu 30 stycznia 2003 r.

uznał ten Sąd za pozostającą bez wpływu na skuteczność dokonanego potrącenia

wobec wcześniejszego powstania stanu potrącalności.

Apelację powoda oddalił Sąd drugiej instancji, uznając za skuteczne potrącenie

wzajemnej wierzytelności przysługującej poprzednikowi prawnemu pozwanego w

sytuacji, w której jego oświadczenie o potrąceniu złożone zostało zbywcy już po

dokonaniu przez tegoż cedenta przelewu jego wierzytelności na osobę trzecią, tj.

powoda (cesjonariusza). Wskazując na przepis art. 512 k.c. Sąd odwoławczy uznał

skuteczność zgłoszenia wzajemnej wierzytelności do potrącenia do czasu powzięcia

wiadomości o dokonaniu przelewu. Przyjął jednak zarazem, że o skuteczności

dokonanego potrącenia przesądza oświadczenie pozwanego z dnia 3 grudnia 2002 r. o

potrąceniu, a okoliczność, że oświadczenie to dotarło do cedenta – spółki W.(…)

dopiero w dniu 30 stycznia 2003 r. uznał Sąd Apelacyjny za pozostającą bez wpływu na

skuteczność dokonanego potrącenia.

Kasacja powoda zarzuca naruszenie następujących przepisów prawa

materialnego: art. 498 k.c., art. 499 k.c., art. 512 k.c., art. 513 k.c. W ramach drugiej

podstawy kasacyjnej zgłoszono zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., Powód wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez utrzymanie w mocy nakazu zapłaty z dnia 7

marca 2003 r., wydanego w sprawie GNc (…), w zakresie kwoty 94.587,63 zł wraz z

odsetkami, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadnia skarżący dowolną oceną

dokumentów i dat ich sporządzenia, podkreślając, że oświadczenie pozwanego

o potrąceniu z dnia 3 grudnia 2002 r. zostało przekazane jego dłużnikowi w dniu

30 stycznia 2003 r., a więc już po otrzymaniu przez pozwanego w dniu 21 stycznia 2003

r. zawiadomienia o dokonanym przelewie wierzytelność W. (…) – sp. z o.o. na rzecz

powoda.

3

Naruszenie przepisów prawa materialnego wiąże skarżący z pominięciem przez

Sąd Apelacyjny daty otrzymania przez pozwanego zawiadomienia o dokonaniu

przelewu, którą uznaje za mającą kluczowe znaczenie. Powód twierdzi, że dla

dokonania potrącenia nie wystarcza samo sporządzenie oświadczenia o potrąceniu,

lecz konieczne jest przekazanie go do wiadomości adresatowi oświadczenia, a to

nastąpiło w dniu 30.01.2003 r., a więc już po otrzymaniu przez pozwanego w dniu

21.01.2003 r. zawiadomienia o przelewie.

Naruszenie art. 513 k.c. uzasadnia powód tym, że zgłoszenie przez pozwanego

zarzutu potrącenia wobec zbywcy wierzytelności nie mogło skutkować umorzeniem

wierzytelności nabywcy w oparciu o ten przepis, który stanowi o zarzutach

przysługujących dłużnikowi przeciwko nabywcy wierzytelności. Złożenie przez

pozwanego oświadczenia o potrąceniu w dniu 30.01.2003 r. wobec cedenta nie mogło

więc skutkować umorzeniem wierzytelności nabywcy, czyli powoda (cesjonariusza).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się usprawiedliwiona wskutek trafności większości zarzutów

zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Nie okazał się natomiast usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,

uzasadniony dowolną oceną dokumentów i uznaniem, że daty tych dokumentów nie

nasuwały wątpliwości co do daty dokonania transakcji, a tym samym co do skuteczności

składanych oświadczeń. Sąd Apelacyjny zasadnie nie zakwestionował trafnego

ustalenia Sądu pierwszej instancji, że poprzednik prawny pozwanego, tj. spółka G.(…),

została powiadomiona w dniu 21 stycznia 2003 r. przez swego wierzyciela, tj. spółkę

W.(…), o dokonanym przez tę ostatnią w dniu 17 stycznia 2003 r. przelewie

wierzytelności na rzecz powódki. Prawidłowym jest również ustalenie dokonane na

podstawie treści dokumentów, że oświadczenie o potrąceniu poprzednika prawnego

pozwanego, tj. spółki G.(…), z dnia 3 grudnia 2002 r. dotarło do jego wierzyciela, a

zarazem cedenta, tj. spółki W.(…), dopiero w dniu 30 stycznia 2003 r. Ustalenia te mają

swoją podstawę w dokumentach, których ocena dokonana przez Sąd odwoławczy nie

dowodzi dokonania jej z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów określonej w

art. 233 § 1 k.p.c.

Wobec braku usprawiedliwionej drugiej podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów

naruszenia przepisów prawa materialnego należało dokonać z uwzględnieniem stanu

faktycznego, będącego podstawę orzekania dla Sądu drugiej instancji.

4

Zasadnie zarzucił skarżący naruszenie art. 499 k.c. bowiem Sąd Apelacyjny

błędnie uznał, że poprzednik prawny pozwanego dokonał potrącenia już w dniu

3 grudnia 2002 r., tj. w dacie sporządzenia dokumentu zawierającego oświadczenie o

potrąceniu, błędnie uznając zarazem za okoliczność pozostającą bez wpływu na

skuteczność dokonania potrącenia datę, w której oświadczenie to dotarło do cedenta.

Tymczasem przepis art. 499 k.c. wiąże skuteczność dokonania potrącenia nie z chwilą

sporządzenia dokumentu zawierającego oświadczenie o potrąceniu, ale z chwilą

złożenia oświadczenia drugiej stronie, co z mocy art. 61 § 1 k.c. oznacza dotarcie

oświadczenia do adresata w taki sposób, że mógł on się zapoznać z jego treścią. Skoro

więc z niezakwestionowanych skutecznie ustaleń faktycznych wynika, że oświadczenie

o potrąceniu dotarło do adresata dopiero w dniu 30 stycznia 2003 r., to dopiero w tej

dacie można byłoby oceniać skuteczność złożonego oświadczenia z uwzględnieniem

ewentualnego wystąpienia innych przesłanek dopuszczalności dokonania potrącenia.

Uznanie skuteczności dokonania potrącenia przed datą skutecznego złożenia

drugiej stronie oświadczenia o potrąceniu dowodzi trafności zarzutu kasacji

niewłaściwego zastosowania art.499 k.c. przez Sąd drugiej instancji.

Zasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 512 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie skuteczności dokonania

potrącenia wobec nabywcy wierzytelności mimo istniejącego ustalenia, że złożenie

oświadczenia o potrąceniu wobec jej zbywcy dokonane zostało już po dacie

dowiedzenia się przez potrącającego o zbyciu wierzytelności na rzecz powoda.

Tymczasem przepis art. 512 k.c., statuujący zasadę ochrony dłużnika

działającego w dobrej wierze, ogranicza skuteczność wobec nabywcy wierzytelności

spełnienia przez dłużnika świadczenia (a także zgłoszenia zarzutu potrącenia), wobec

poprzedniego wierzyciela, tylko do chwili skutecznego zawiadomienia dłużnika przez

zbywcę o dokonanym przelewie. Zasada wyrażona w tym przepisie ma bowiem

zastosowanie także do innych czynności dokonanych między dłużnikiem a poprzednim

wierzycielem, do których należy niewątpliwie zaliczyć potrącenie wierzytelności. Innymi

słowy, wbrew stanowisku zawartemu w zaskarżonym orzeczeniu, o dopuszczalności

skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia wierzytelności wobec jej zbywcy rozstrzyga

chwila powzięcia przez dłużnika wiadomości o dokonanym przelewie. Stanowisko takie

aprobowane jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który stwierdził, że o skuteczności

zgłoszenia przez dłużnika do potrącenia wzajemnej wierzytelności przysługującej mu

wobec swego wierzyciela rozstrzyga czas powzięcia przez dłużnika wiadomości

5

o dokonanym przelewie wierzytelności na osobę trzecią (wyrok SN z dnia 29 listopada

2001 r., V CKN 1537/00, OSNC 2002/9/113). Skoro w niniejszej sprawie jest bezsporne,

że poprzednik prawny pozwanego w niniejszym procesie złożył wobec cedenta

oświadczenie o potrąceniu wzajemnej wierzytelności już po wcześniejszym dotarciu do

niego zawiadomienia o przelewie wierzytelności cedenta na osobę trzecią, to zarzut

naruszenia art. 512 k.c. okazał się uzasadniony, wobec braku w tym przepisie podstaw

do uznania przez Sąd Apelacyjny potrącenia za dokonane skutecznie w ustalonym

stanie faktycznym.

O skuteczności dokonanego przez poprzednika prawnego pozwanego potrącenia

wobec powoda – nabywcy wierzytelności nie może również przesądzać w ustalonym

stanie faktycznym przepis art. 513 § 1 k.c., którego naruszenie trafnie zarzucono w

kasacji. Przepis ten również wyraża zasadę ochrony dłużnika polegającą na

niepogarszaniu jego sytuacji prawnej na skutek dokonania cesji, ale aktualizacja tej

ochrony następuje wskutek zgłoszenia przez dłużnika wobec nabywcy wierzytelności

choćby jednego z możliwych zarzutów, które przysługiwały dłużnikowi przeciwko zbywcy

w chwili powzięcia wiadomości o przelewie. Posłużenie się przez ustawodawcę

sformułowaniem „wszelkie zarzuty” obejmuje więc również zarzut potrącenia. Jednakże

z niezakwestionowanych skutecznie ustaleń zaaprobowanych przez Sąd drugiej

instancji, a mających potwierdzenie w dokumencie na k. (…) akt, wynika, że

oświadczenie poprzednika prawnego strony pozwanej w przedmiocie zgłoszenia zarzutu

potrącenia zostało doręczone w dniu 30 stycznia 2003 r. zbywcy wierzytelności, tj.

spółce W.(…), a nie nabywcy wierzytelności, czyli powodowi. Zasadnie więc wywodzi

strona skarżąca, że skutkiem zgłoszenia zarzutu potrącenia dokonanego wobec zbywcy

wierzytelności nie może być umorzenie wierzytelności jej nabywcy w oparciu o art. 513

k.c., a zaaprobowanie w takiej sytuacji przez Sąd odwoławczy stanowiska Sądu

pierwszej instancji, iż doszło w ustalonym stanie faktycznym do umorzenia

wierzytelności powodowego nabywcy, nastąpiło z naruszeniem przepisu art. 513 § 1 k.c.

Uwzględniając okoliczność, że podstawa naruszenia prawa materialnego okazała

się uzasadniona, a zarzut naruszenia przepisu procesowego okazał się nieuzasadniony,

Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i orzekł co do istoty sprawy, działając na

podstawie art. 39315

k.p.c., znajdującego w niniejszej sprawie zastosowanie na

podstawie art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego… (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98), oraz na podstawie art.496

k.p.c.

6

O kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego orzeczono na podstawie

art. 98 § 1 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 1 i 2 i

§ 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenie przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu

(Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).