III CK 565/04

Sygn. akt III CK 565/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa J. M. i A. S.

przeciwko Gminie A.

z udziałem interwenienta ubocznego C.(…) w A. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12

maja 2005 r., kasacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 29 kwietnia

2004 r., sygn. akt II Ca (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

J. M. i A. S. wystąpili z powództwem przeciwko Gminie A. o uzgodnienie treści

księgi wieczystej KW nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w W. dla nieruchomości,

położonej w A., obejmującej działkę nr (...)/3 o powierzchni 383 m2

, poprzez wpisanie w

dziale II tej księgi powodów jako właścicieli w miejsce Gminy A.

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 1 grudnia 2003 r. oddalił powództwo. Sąd

Rejonowy poczynił następujące ustalenia faktyczne. Postanowieniem z dnia 18 czerwca

2

1986 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że Skarb Państwa nabył prawo własności

nieruchomości składającej się z działek nr (...)1/1, (...)/1 i (...)/3 z dniem 31 grudnia 1985

r. W dniu 29 grudnia 1986 r. pomiędzy Skarbem Państwa i C.(…) doszło do zawarcia

notarialnej umowy sprzedaży i ustanowienia prawa wieczystego użytkowania. C.(…)

nabył odpłatnie prawo użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego działkę nr (...)/3 o

powierzchni 383 m2

do dnia 28 grudnia 2085 r. i prawo własności budynku

usytuowanego na tej działce. Na podstawie aktu notarialnego w dziale I – 0 księgi

wieczystej KW nr (...) wpisano, że działka gruntowa nr (...)1/1 została zniesiona do

działki nr (...)/1, a ta podzielona na działki budowlane o numerach: (...)/3 i (...)/4, a

następnie z wymienionej księgi wieczystej odłączono działkę o numerze (...)/3

powierzchni 383 m2

i urządzono dla niej nową księgę wieczystą KW nr (...), gdzie w

dziale II wpisano Skarb Państwa jako właściciela oraz C.(…) jako wieczystego

użytkownika i właściciela budynku. Decyzją z dnia 24 stycznia 1991 r. Wojewoda X.

stwierdził, że nieruchomość stanowiącą działkę (...)/3 nabyła, nieodpłatnie wraz ze

znajdującym się tam budynkiem, z mocy prawa Gmina A.. Na skutek odwołania C.(…)

decyzją Wojewody X. z dnia 4 marca 1991 r. zmieniono poprzednią decyzję w ten

sposób, że z nabycia z mocy prawa wyłączono budynek będący własnością C.(…).

Na skutej rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości postanowieniem z dnia

26 stycznia 1993 r. Sąd Najwyższy uchylił postanowieniem Sądu Rejonowego w W. z

dnia 18 czerwca 1986 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W jego wyniku

prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w B. z dnia 10 kwietnia 1997 r.

wniosek Skarbu Państwa o zasiedzenie został oddalony.

Decyzją z dnia 5 grudnia 2000 r. Wojewoda Y odmówił uchylenia ostatecznych

decyzji administracyjnych Wojewody X. z dnia 24 stycznia 1991 r. i z dnia 4 marca 1991

r. oraz stwierdził, że wydanie przedmiotowych decyzji nastąpiło z naruszeniem prawa. W

uzasadnieniu wskazał, że decyzje nie mogą zostać uchylone ze względu na upływ

pięcioletniego terminu zakreślonego przez art. 146 § 1 k.p.a.

Sąd Rejonowy wskazał, że na powodach spoczywał ciężar dowodowy wykazania,

że wpisane w księdze wieczystej prawo własności Gminy A. przysługuje im a nie Gminie

(art. 6 k.c.). W ocenie Sądu Rejonowego powodowie nie obalili domniemania z art. 3

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, że prawo jawne z księgi wieczystej wpisane

jest zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Samo uchylenie postanowienia sądu o nabyciu prawa własności spornej

nieruchomości przez Skarb Państwa wywołuje skutki ex tunc, ale oznacza tylko tyle, że

3

Skarb Państwa nie był samoistnym posiadaczem nieruchomości przez wymagany okres,

oraz że nie był nim w dniu wpisania do księgi wieczystej jako właściciela. Nadto, nie

obalono domniemania co do wpisanej obecnie jako właściciel Gminy A.. Decyzje

administracyjne, na podstawie których uzyskała wpis do księgi wieczystej nadal

pozostają w obrocie i wywołują skutki prawne. Decyzjami tymi związany jest również

sąd, gdyż jego kontrola nie może zmierzać do wzruszenia tych decyzji, a sprowadza się

jedynie do sprawdzenia ich legalności i prawomocności. W konsekwencji wobec braku

stwierdzenia bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnych Sąd jest nimi

związany. Decyzje te mogą być wzruszone jedynie w trybie administracyjnym. Jeżeli

doszło do wydania decyzji deklaratoryjnej przez uprawniony organ administracyjny

należy stosować ogólną zasadę, że sąd jest związany ostateczną decyzją

administracyjną, gdyż brak podstawy prawnej do ingerowania sądu w kompetencje

organów administracyjnych i sprawdzania, czy zasadnie wydał decyzję. Wobec

powyższego dopóki decyzje komunalizacyjne pozostają w mocy stanowią one dowód

nabycia prawa własności przez Gminę, dlatego Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do

kwestionowania dokonanego w oparciu o te decyzje wpisu prawa własności spornej

nieruchomości.

Powyższy wyrok powodowie zaskarżyli apelacją. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z

dnia 29 kwietnia 2004 r. zmienił zaskarżone orzeczenie tylko w zakresie rozstrzygnięcia

o kosztach procesu. W pozostałej części apelację oddalił.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w sprawie o usunięcie niezgodnsoći z rzeczywistym

stanem prawnym, powód nie może skutecznie kwestionować prawidłowości orzeczenia

sądowego albo decyzji administracyjnej, na podstawie których został dokonany wpis.

Powodowie nie wykazali, aby stwierdzona została nieważność decyzji

komunalizacyjnych, na podstawie których została wpisana w księdze wieczystej Gmina

A. jako właściciel spornej nieruchomości ani nie wykazali, że wpis został dokonany na

podstawie nieprawomocnego orzeczenia lub nieostatecznej decyzji administracyjnej.

Poprzestając na tych okolicznościach Sąd Okręgowy stwierdził, że zarzut apelacji

co do naruszenia art. 10 pkt 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez

uznanie braku podstaw do jego zastosowania, przy jednoczesnej wadliwej interpretacji

mocy wiążącej decyzji administracyjnych jest bezzasadny.

Postępowanie dowodowe w sprawie miało zmierzać do obalenia domniemania

zgodności wpisu prawa własności spornej nieruchomości na rzecz Gminy A. z

rzeczywistym stanem prawnym. Dopiero w dalszej kolejności, tj. po stwierdzeniu, że

4

ujawniony w księdze wieczystej stan prawny jest niezgodny z rzeczywistością, Sąd

badałby stan prawny jaki powinien być ujawniony w księdze wieczystej. Z tego względu,

w ocenie Sądu Okręgowego, brak podstaw do uznania zasadności zarzutu apelacji co

do naruszenia art. 217 § 2 k.p.c. przez pominięcie dowodów, które powodowie zgłosili

dla wykazania, że są właścicielami spornej nieruchomości.

W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego, opartej na obu podstawach

wymienionych w art. 3931

k.p.c., powodowie zarzucili naruszenie prawa materialnego:

art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez uznanie braku podstaw

do jego zastosowania, przy jednoczesnej wadliwej interpretacji mocy wiążącej decyzji

administracyjnych, wydanych na podstawie art. 5 i 18 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.

(przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym), z pominięciem treści

ara. 7 pkt 2 tejże ustawy, a także poprzez wadliwą interpretację art. 5 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece w kontekście przepisów art. 232 § 1 k.c. i art. 235 § 1 i 2 k.c.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy art. 382 k.p.c. w zw. z art. 386 § 4

k.p.c. oraz art. 217 § 2 k.p.c., art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 325 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c.

i art. 98 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy wychodząc z założenia, że sądy w postępowaniu cywilnym

związane są ostatecznymi decyzjami administracyjnymi, uznał, że skoro nie została

uchylona decyzja potwierdzająca nabycie prawa własności spornej nieruchomości przez

Gminę A., na podstawie której to decyzji Gminę wpisano w księdze wieczystej jako

właściciela, to niedopuszczalne jest kwestionowanie przez powodów przy pomocy

innych środków dowodowych, prawa własności Gminy. Stanowisko przyjmujące

autonomię orzecznictwa sądowego i administracyjnego jest zasadniczo trafne.

Należy jednak zauważyć, że w judykaturze utrwalony jest pogląd, według którego

decyzja administracyjna, będąca podstawą wpisu do księgi wieczystej podlega kontroli

sądu wtedy, gdy została wydana przez organ oczywiście niewłaściwy, bez jakiejkolwiek

podstawy prawnej, a także z oczywistym naruszeniem administracyjnego prawa

materialnego i przepisów kodeksu postępowania administracyjnego (uchwała SN z dnia

21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP z 1981 r., nr 8, poz. 142, uchwała SN z dnia

27 listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP z 1985 r., nr 8, poz. 108). Kontrola sądu w

zakresie wyżej wskazanym nie jest wyłączona w procesie o uzgodnienie stanu

prawnego nieruchomości, ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym (wyrok SN z dnia 7 kwietnia 1999 r., I CKN 1079/97, OSNC z 1999 r., nr 11,

5

poz. 89). Przy rozpoznawaniu powództwa z art. 10 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece sądowi nie wolno badać ważności decyzji administracyjnej. Jednakże sąd ma

obowiązek badania rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości dla której

prowadzona jest księga wieczysta Sąd bada prawo własności takiej nieruchomości, a

więc ocenia skuteczność zdarzenia cywilnoprawnego, z którego wywodzi się prawo.

Jeżeli tym zdarzeniem jest decyzja, wówczas obowiązkiem sądu jest rozważyć dla

potrzeb postępowania cywilnego, czy istotnie zdarzenie takie wprowadziło, czy też nie

dokonało zmiany prawa własności konkretnej nieruchomości.

Sąd Okręgowy ograniczył się do stwierdzenia, że podstawą wpisu do księgi

wieczystej prawa własności Gminy A. były ostateczne decyzje Wojewody X. z dnia 24

stycznia 1991 r. i z dnia 4 marca 1991 r., potwierdzające nabycie własności przez tę

Gminę. Poza sferą zainteresowania Sądu Okręgowego pozostałą okoliczność, że

istnieje także ostateczna decyzja Wojewody Y. z dnia 5 grudnia 2000 r. stwierdzająca,

że wydanie obu wyżej wymienionych decyzji nastąpiło z naruszeniem prawa. Uchylenie

tych decyzji uniemożliwił upływ czasu. Przyjmując związanie sądu cywilnego decyzjami

administracyjnymi trzeba zauważyć, ze wszystkie trzy decyzje są wiążące. Z ostatniej z

tych ostatecznych decyzji wynika, że Gminie A. z naruszeniem prawa wydano w formie

decyzji administracyjnej tytuł potwierdzający jej prawo własności. Ten wadliwy tytuł stał

się podstawą wpisu prawa własności pozwanej Gminy w księdze wieczystej.

Obowiązkiem sądu rozpoznającego sprawę z powództwa wytoczonego na

podstawie art. 10 ustawy o księgach wieczystych jest ustalenie rzeczywistego stanu

prawnego nieruchomości. Jeżeli ostateczną decyzją administracyjną stwierdzono, że

decyzja, będąca podstawą wpisu prawa własności w księdze wieczystej, została wydana

z naruszeniem prawa, Sąd powinien zbadać czy wadliwość podstawy wpisu nie

spowodowała wpisania prawa nie przysługującego i ustalić kto jest rzeczywistym

właścicielem nieruchomości.

W konkretnej sprawie Sąd Okręgowy zaniechał ustalenia komu rzeczywiście

przysługuje prawo własności nieruchomości i uznał, że zgłaszane przez powodów

dowody z dokumentów na okoliczność, że oni są właścicielami, w ogóle nie mogą być

przeprowadzane. Z tego względu za usprawiedliwione należy uznać zarzuty kasacji co

do naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece i art. 217 § 2

k.p.c.

Zarzuty kasacji dotyczące naruszenia art. 5 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece i w związku z tym naruszenia przepisów postępowania nie wymagają

6

ustosunkowania się do nich, gdyż dotyczą wątku ubocznego, wprawdzie rozważanego w

uzasadnieniach wyroków Sądów obu instancji, ale nie objętego żądaniami pozwu i

wyrokami.

Z powyższych względów na mocy art. 39313

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.