III CK 522/04

Sygn. akt III CK 522/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. C.

przeciwko (…) Zakładowi Ubezpieczeń S.A. Inspektoratowi w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2005 r., kasacji powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 20 maja 2004 r., sygn. akt V Ca (…),

oddala kasację i odstępuje od obciążania powódki obowiązkiem zwrotu stronie

pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił powództwo I. C.

skierowane przeciwko (…) Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o zasądzenie kwoty 30.000 zł

tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną pożarem mieszkania powódki,

ubezpieczonego w tym zakresie przez stronę pozwaną. Sąd pierwszej instancji ustalił, iż

w dniu 29 marca 2002 r. doszło do pożaru w kuchni mieszkania powódki, w wyniku

którego zniszczeniu uległy meble kuchenne. Pożar miał miejsce podczas krótkotrwałej

2

nieobecności powódki, a doszło do niego na skutek zapalenia się odpadków w koszu na

śmieci, najprawdopodobniej w wyniku wrzucenia tam przez wychodzącą z mieszkania

powódkę niedopałka papierosa lub zapałki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji takie

zachowanie powódki należy oceniać jako graniczące z umyślnością rażące niedbalstwo.

W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, iż w świetle art. 805 § 1 k.c., art. 6 ust. 2 i 5

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej oraz postanowień § 14

pkt 1 ogólnych warunków ubezpieczenia mieszkań pozwany miał prawo uchylić się od

odpowiedzialności odszkodowawczej.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 20 maja 2004 r. oddalił apelację powódki.

Sąd drugiej instancji nie podzielił zarzutu apelacji kwestionującego ustalenia faktyczne

dotyczące przyczyn powstania pożaru i podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, iż

zachowanie powódki należy kwalifikować jako graniczące z umyślnością rażące

niedbalstwo. W szczególności Sąd Okręgowy wskazał, iż na gruncie art. 827 § 1 k.c.

rażące niedbalstwo należy uwzględniać jako kwalifikowaną postać zwykłej staranności w

przewidywaniu skutków, staranności jakiej można oczekiwać od osób najmniej

rozgarniętych. Zdaniem Sądu od powódki należało wymagać zachowania zwykłej

staranności, a takiej właśnie staranności przy wrzucaniu niedopałków do kosza na

śmieci można wymagać nawet od osób najmniej rozgarniętych, bowiem przy

wykonywaniu tej czynności zawsze istnieje stan obiektywnego zagrożenia pożarem.

Podzielił Sąd Okręgowy pogląd Sądu Rejonowego, iż o uznaniu niedbalstwa powódki za

rażące decyduje również brak staranności w przewidywaniu skutków swego

postępowania, w szczególności sprowadzenie poważnego zagrożenia dla mienia,

zdrowia, a nawet życia nie tylko własnego, ale także innych mieszkańców. Nie podzielił

Sąd Okręgowy także podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia przepisu art. 827 § 1

zdanie drugie k.c., jakoby zasady współżycia społecznego przemawiały za przyznaniem

powódce odszkodowania.

Wyrok powyższy zaskarżyła powódka opierając kasację na podstawie z art. 3931

pkt 1 k.p.c. i zarzucając zaskarżonemu wyrokowi obrazę art. 827 § 1 k.c. przez

przyjęcie, że dla ustalenia, co jest rażącym niedbalstwem, wystarczy sformułowanie

ocen ustalających wzorce postępowania przyjęte dla oceny należytej staranności przy

wykonaniu zobowiązania, gdy wyłączenie odpowiedzialności na podstawie powołanego

przepisu nie dotyczy wykonania zobowiązania, a rażącym niedbalstwem może być

zawinienie zbliżone do umyślnego wyrządzenia szkody, gdy Sąd ustalił, że po stronie

powódki nie było ani przewidywania skutku, ani świadomości jego nastąpienia, co

3

definiuje szkodę jako nieszczęśliwy wypadek objęty treścią umowy ubezpieczenia

mienia od pożaru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając kasację powódki zwrócić uwagę należy, iż stosownie do art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Z 2005 r. Nr 13,

poz. 98) do jej rozpoznania stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego

obowiązujące przed dniem 6 lutego 2005 r.

Skoro kasacja powódki została oparta jedynie na zarzucie naruszenia prawa

materialnego, ocenie, w kategoriach określonych przez art. 827 § 1 k.c., podlega

zachowanie powódki wynikające z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd

pierwszej instancji i przyjętych przez Sąd odwoławczy za własne. Istotą zagadnienia jest

zatem, czy wrzucenie do kosza na śmieci w mieszkaniu powódki niedopałka papierosa

lub zapałki, bez upewnienia się, że są one zgaszone, może zostać zakwalifikowane jako

rażąco niedbałe. Przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wywód prawny

dotyczący tej kwestii nie jest satysfakcjonujący, co trafnie dostrzega autor kasacji. Sąd

Okręgowy, dla uzasadnienia oceny, że powódka dopuściła się rażącego niedbalstwa,

operuje kryterium zwykłej staranności powołując art. 355 § 1 k.c. i jakkolwiek wskazuje

na dalsze kryteria oceny, pozwalające przyjąć, że zachowanie jest rażąco niedbałe, to

jednak wywód ten nie przedstawia jasno, co różni rażące niedbalstwo od niedbalstwa

przymiotu tego nie mającego. Jednak, wbrew zarzutom kasacji, punktem wyjścia dla

oceny stopnia zawinienia musi być art. 355 § 1 k.c. Przepis ten, wskazując że dłużnik

obowiązany jest do zachowania staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego

rodzaju (należytej staranności) statuuje generalną zasadę oceny winy w prawie

cywilnym w odniesieniu do wszystkich stosunków zobowiązaniowych, niezależnie od

źródła ich powstania. Zasada ta, z mocy przepisów szczególnych, do których zalicza się

także art. 827 § 1 k.c., podlega następnie określonym w tych przepisach modyfikacjom.

W konsekwencji, by ocenić, czy dopuszczono się rażącego niedbalstwa, w pierwszej

kolejności należy ustalić, czy określone zachowanie może być oceniane jako zwykłe

niedbalstwo w rozumieniu art. 355 § 1 k.c. Dopiero przesądzenie tej kwestii czyni

aktualnym dokonywanie oceny, czy niedbalstwo to oceniać można jako rażące.

Uzasadniając powołaną podstawę kasacyjną stwierdzono, iż w ustalonej przez

Sąd sytuacji trudno byłoby nawet mówić o zawinieniu powódki, gdyż wrzucając

niedopałek do kosza działała ona w pełnym przekonaniu, że jest dobrze zgaszony, a w

4

konsekwencji nie przypuszczała, że może nastąpić szkoda. Takie rozumowanie jest

dotknięte oczywistym błędem, gdyż prowadzi do przyjęcia winy nieumyślnej tylko w

wypadku, gdy sprawca przewiduje skutek, ale bezpodstawnie przypuszcza, że skutku

tego uniknie, całkowicie natomiast pomija drugą z form winy nieumyślnej, a zatem gdy

sprawca skutku nie przewiduje, jednakże powinien i mógł go przewidzieć (zauważyć tu

należy, iż w prawie cywilnym obie formy nieumyślności wyróżniane przez prawo karne,

tj. lekkomyślność i niedbalstwo, określa się jako niedbalstwo). Wina polega na

wymagalności od sprawcy szkody, w zaistniałej sytuacji, poprawnego zachowania, a

zatem takiego, którego ogólnie wymagać należy w stosunkach danego rodzaju. Stąd, w

rozpoznawanej obecnie sprawie, dla oceny, czy zachowanie powódki było zawinione,

nie jest istotne, czy była ona przekonana, że wrzucany do kosza niedopałek jest

zgaszony, ale czy w tego rodzaju sytuacji ogólne wymaganie, a zatem wymaganie

normalne, przeciętne, jakie możemy postawić rozsądnie działającemu człowiekowi,

stanowi upewnienie się o całkowitym wygaszeniu niedopałka przed wrzuceniem go do

kosza na śmieci. Pozytywna odpowiedź na to pytanie jest oczywista i przesądza winę

powódki.

Przepis art. 827 § 1 k.c. modyfikuje ogólną zasadę wynikającą z art. 355 § 1 k.c.

przesuwając granice wymaganej od ubezpieczającego staranności dla uniknięcia

szkody i stanowi, że dopiero rażące niedbalstwo powoduje, iż odszkodowanie się nie

należy. Zatem przesądzenie, że powódka ponosi winę za spowodowanie pożaru swego

mieszkania nie daje jeszcze podstaw do odmowy wypłaty odszkodowania przez zakład

ubezpieczeń, koniecznym jest przypisanie kwalifikowanej formy winy. Doktryna

formułuje wprawdzie pewne kryteria pozwalające uznać niedbalstwo za rażące, to

jednak kryteria te nie mają waloru uniwersalnego, albowiem zawsze należy oceniać

konkretny przypadek. Istotnie w doktrynie prawa cywilnego wskazywano, iż za rażące

niedbalstwo uznawać należy nieostrożność graniczącą z rozmyślnym działaniem, a

zatem jako rażąco niedbałe należałoby oceniać przede wszystkim zachowanie

lekkomyślne, gdyż jako połączone z przewidywaniem skutku jest bliższe umyślności niż

klasyczne niedbalstwo. Prezentowane w kasacji stanowisko, że rażącym niedbalstwem

może być tylko lekkomyślność, jest w doktrynie odosobnione. Poza wskazanym wyżej

kryterium mówi się o rażącym niedbalstwie w sytuacjach przekroczenia podstawowych,

elementarnych zasad staranności, postępowaniu poniżej minimalnego, elementarnego

poziomu wiadomości lub umiejętności dopuszczając w ten sposób przyjmowanie

rażącego niedbalstwa nie tylko w odniesieniu do lekkomyślności. Orzecznictwo Sądu

5

Najwyższego dotyczące pojęcia rażącego niedbalstwa na tle umowy ubezpieczenia

dotyczy głównie ubezpieczenia samochodów od kradzieży, ale i ono nie pozwala na

zredukowanie tego pojęcia li tylko do przypadków, w których ubezpieczający

przewidywał wystąpienie szkody. Te formułowane przez doktrynę i orzecznictwo kryteria

uprawniają do stwierdzenia, że można przypisać rażące niedbalstwo, o jakim mowa w

art. 827 § 1 k.c., w wypadku nieprzewidywania szkody jako skutku działania lub

zaniechania ubezpieczającego, o ile doszło do przekroczenia podstawowych,

elementarnych zasad staranności. Ocena, czy zasady takie przekroczono musi być

dokonywana zawsze w okolicznościach konkretnego wypadku.

Odnosząc powyższe do rozpatrywanej obecnie sprawy, uznać należy, że

wrzucenie do zawierającego łatwopalne przedmioty kosza na śmieci niedopałka

papierosa lub zapałki, bez uprzedniego upewnienia się o całkowitym jego zgaszeniu,

stanowi przekroczenie podstawowych, elementarnych zasad staranności, a w

konsekwencji ocena takiego zachowania jako rażąco niedbałego jest uprawniona. Te

podstawowe, elementarne zasady wynikają z jednej strony ze szczególnej dolegliwości

skutków mogących wystąpić w wypadku ich naruszenia, a z drugiej strony z

powszechności wiedzy o możliwości spowodowania w ten sposób pożaru, dostępnej

nawet dla osób na bardzo niskim poziomie intelektualnym, jak też z okoliczności, że

możliwość zapobieżenia takim zagrożeniom, chociażby przez używanie popielniczki, jest

łatwo dostępna i powszechnie stosowana.

Z powyższych przyczyn stwierdzić należy, że kasacja nie ma uzasadnionych

podstaw i na podstawie art. 39312

k.p.c. podlega oddaleniu.

Na podstawie art. 39319

w zw. z art. 391 § 1 i z art. 102 k.p.c. odstąpiono od

obciążania powódki obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego

pozwanemu, a to z uwagi na jej szczególnie trudną sytuację materialną i rodzinną

znajdującą swe odzwierciedlenie w ustaleniach stanowiących podstawę zwolnienia jej

od kosztów sądowych.