II CK 705/04

Sygn. akt II CK 705/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa E. N., P. N., C. N., E. N. i S. N.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa,

Ministra Finansów i Urząd Skarbowy w L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

zmienia zaskarżony wyrok w pkt III oraz wyrok Sądu Okręgowego w P. z siedzibą

w L. z dnia 24 lutego 2004 r., sygn. akt I 1 C (…) w pkt 1 w ten sposób, że zasądza

od pozwanego Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa na rzecz każdego z

powodów kwotę po 643.421,20 (sześćset czterdzieści trzy tysiące czterysta

dwadzieścia jeden złotych dwadzieścia groszy) wraz z odsetkami ustawowymi od

dnia 10 kwietnia 2000 r. oraz uchyla pkt 8 tego wyroku; w pozostałym zakresie

oddala kasację.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 24 02 2004 r. Sąd Okręgowy w P. Ośrodek Zamiejscowy w L.

zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w L. na rzecz każdego z

powodów tj. E. N., P. N.. C. N.. E. N. i S. N. po 643 421,20 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od 10 kwietnia 2000 r., a w pozostałym zakresie oddalił powództwo i orzekł

o kosztach postępowania.

Wydając powyższy wyrok Sąd l instancji ustalił, że wyrokiem Wojskowego Sądu

Rejonowego w K. z dnia 31 stycznia 1955 r. skazano ojca powodów A. N. na karę

pozbawienia wolności i orzeczono wobec niego karę konfiskaty całego mienia na rzecz

Skarbu Państwa. A. N. zmarł 21 listopada 1990 r. i spadek po nim nabyli powodowie po

1/5 każdy z nich, co zostało potwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Ś. z

dnia 9 marca 1993 r. Postanowieniem z 27 listopada 1992 r. Sąd Wojewódzki w K.

potwierdził nieważność wskazanego wyżej wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w K..

A. N. był właścicielem nieruchomości położonej w S. o powierzchni przeszło 14 ha,

stanowiącej gospodarstwo rolne. Po wykonaniu wobec A. N. kary konfiskaty mienia

księga wieczysta, w której ta nieruchomość była wpisana została zamknięta, a jej stan

przeniesiono do księgi wieczystej Skarbu Państwa nr (…).

Wyrokiem częściowym z 19 marca 2002 r. Sąd I instancji nakazał Agencji

Własności Rolnej Skarbu Państwa wydanie powodom działek nr (...), które składały się

na skonfiskowaną A. N. nieruchomość, gdyż w księdze wieczystej były wpisane jako

własność Skarbu Państwa i pozostawały we władaniu Agencji. W ocenie Sądu

Okręgowego, wartość pozostałej części nieruchomości skonfiskowanej A. N., która nie

pozostaje obecnie we władaniu Skarbu Państwa, wynosi 3 209 865 zł. Przedmiotem

konfiskaty mienia A. N. były również ruchomości w postaci inwentarza żywego i

martwego stanowiącego wyposażenie gospodarstwa rolnego o wartości 7241 zł.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że

roszczenie powodów znajduje oparcie w treści art. 10 ustawy z 23 lutego 1991 r.

o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze

zm.). Podstawą do zasądzenia na rzecz powodów należności stanowiącej równowartość

skonfiskowanego mienia w tej części, w której zwrot w naturze okazał się niemożliwy,

jest zdaniem Sądu Okręgowego, aktualna wartość tego mienia według stanu jaki

przedstawia ono obecnie, a nie wartość tego mienia według stanu z daty jego

konfiskaty. Dlatego też należało uwzględnić fakt, że obecnie część nieruchomości

skonfiskowanych ojcu powodów znalazła się w granicach Miasta Leszna i została

3

przekwalifikowana na działki budowlane, co wpłynęło w sposób istotny na wzrost ich

wartości. Tak więc na rzecz każdego z powodów zasądzono po 1/5 z kwoty 3 209 865 zł

i po 1/5 z kwoty 7241 zł to jest po 643 421,20 zł.

Zasądzając odsetki za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 k.c. Sąd Okręgowy

stwierdził, że obowiązek ich zapłaty powstał po upływie 14 dni od dnia doręczenia

Urzędowi Skarbowemu w L. pism, w których powodowie określili po raz pierwszy

wysokość swego żądania, stanowiących wezwanie do zapłaty w rozumieniu art. 455 k.c.

Doręczenie to miało miejsce 26 marca 2000 r., tak więc odsetki należą się powodom od

10 kwietnia 2000 r.

Równowartość skonfiskowanego majątku została zasądzona od Urzędu

Skarbowego jako reprezentanta Skarbu Państwa albowiem Sąd Apelacyjny w wyroku z

21 stycznia 1997 r. wskazał jednoznacznie, że w niniejszym procesie Skarb Państwa

winien reprezentować ten Urząd.

Od powyższego wyroku Skarb Państwa Urząd Skarbowy w L. złożył apelację

zarzucając błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.10 ustawy z 23 lutego 1991

r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nadto skarżący zarzucił

naruszenia art. 481 k.c.

Apelacje wnieśli także powodowie zarzucając, że Sąd I instancji winien oprzeć

swoje ustalenia co do równowartości majątku, który nie może być zwrócony w naturze,

na prywatnej opinii biegłego, która jest bardziej wiarygodna niż opinia biegłego

sądowego. Natomiast odsetki winny być zasądzone od daty doręczenia odpisu pozwu tj.

od 20 października 1993 r.

Rozpatrując apelacje Sąd Apelacyjny rozpoczął od oceny zarzutów dotyczących

reprezentacji w rozpoznawanej sprawie Skarbu Państwa. Zgodnie z art. 10 ust. 2 z 23

lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.

U. Nr 34 poz. 149 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym od 15 stycznia 2003 r.,

w sprawach o zwrot mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz

Skarbu Państwa oraz przedmiotów zatrzymanych w toku postępowania względnie

o zapłatę ich równowartości w razie niemożności zwrotu, Skarb Państwa jest

reprezentowany przez państwową jednostkę organizacyjną, w której władaniu jest

mienie podlegające zwrotowi lub mienie zatrzymane. W przypadku braku takiej jednostki

Skarb Państwa jest reprezentowany przez organ administracji rządowej, któremu

4

przekazano do dysponowania to mienie, w wyniku orzeczenia sądu, a jeżeli takiej

jednostki brak, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa wykonuje minister właściwy do

spraw Skarbu Państwa. Przepis ten nie daje jednak, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

podstaw do jednolitego określenia kto powinien być jednostką reprezentującą Skarb

Państwa. W szczególności chodzi o to czy sformułowanie „w przypadku braku takiej

jednostki" oznacza, że Skarb Państwa reprezentuje minister właściwy do spraw Skarbu

Państwa gdy nie ma państwowej jednostki organizacyjnej, której przekazano do

dysponowania mienie, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono w wyniku orzeczenia

sądowego, czy też oznacza że minister ten reprezentuje Skarb Państwa również

wówczas gdy takiej jednostki brak, choć istnieje inna jednostka organizacyjna, która z

racji przejęcia praw i obowiązków poprzedniej może być uznana za swoistego

,.następcę prawnego". Sąd Apelacyjny, nawiązując do stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w wyroku z dnia 29 stycznia 2003 r. I CKN 1256/00, OSNC 2004/4/63,

stwierdził, że istnieje ciągłość prawna między organami egzekucyjnymi działającymi w

latach 1944 -1956 a obecnymi urzędami skarbowymi.

W konsekwencji zdaniem Sądu Apelacyjnego, wobec różnych możliwych

interpretacji art. 10 ust. 2 ustawy z 23 lutego 1991 r., w rozpoznawanej sprawie Skarb

Państwa winien być reprezentowany bądź przez ministra właściwego do spraw Skarbu

Państwa, bądź przez właściwy urząd skarbowy lub organ jednostki nadrzędnej. Zarówno

przed Sądem I instancji jak i przed Sądem Apelacyjnym Skarb Państwa był niewątpliwie

należycie reprezentowany albowiem w jego imieniu występował Minister Finansów i

podległy jemu właściwy Urząd Skarbowy w L., jak i minister właściwy do spraw Skarbu

Państwa. W toku całego procesu jednostki te toczyły spór o to która z nich ma

reprezentować Skarb Państwa, zaprzeczając swojej legitymacji w tym względzie. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, sąd ma obowiązek czuwać, by Skarb Państwa był należycie

zastąpiony w sprawie, nie jest jednak upoważniony do rozstrzygania, który z

występujących w sprawie organów jest upoważniony do reprezentowania Skarbu

Państwa, jeżeli niewątpliwe jest, że jeden z nich jest tym upoważnionym organem.

Przyjmując taki pogląd Sąd Apelacyjny na podstawie art. 330 § 1 k.p.c. zmienił zawarte

w komparycji zaskarżonego wyroku oraz w pkt. 1 i 8 oznaczenie pozwanego.

Za bezpodstawny uznał Sąd Apelacyjny zarzut pozwanego naruszenia art. 10 ust.

1 ustawy z 23 lutego 1991 r. przez błędną jego wykładnię. Zdaniem skarżącego

równowartość tej części nieruchomości skonfiskowanej A. N., która obecnie nie może

być zwrócona przez Skarb Państwa, winna być oszacowana według stanu z daty

5

konfiskaty, a więc bez uwzględnienia wzrostu jej wartości z uwagi na przekształcenie

części działek wchodzących w skład tej nieruchomości na działki budowlane.

Stanowisko to, zdaniem Sądu Apelacyjnego jest nietrafne, gdyż równowartość mienia

którego nie można zwrócić osobie uprawnionej, to w istocie kwota pieniężna równa

wartości rzeczy jaką zobowiązany byłby zwrócić Skarb Państwa gdyby zwrot był

możliwy. Roszczenie wynikające z art. 10 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 r. nie jest

roszczeniem odszkodowawczym, zatem jeżeli mienie zwraca się w takim stanie, w jakim

jest w dacie zwrotu, to jego równowartość oblicza się także według stanu mienia w chwili

ustalenia tej równowartości. Przy przyjęciu odmiennego poglądu mogłoby dojść w

niektórych przypadkach do nieuzasadnionego wzbogacenia Skarbu Państwa, np. gdyby

skonfiskowany na mocy orzeczenia sądowego grunt rolny został następnie

przekwalifikowany na działki budowlane i sprzedany po cenie rynkowej przez Skarb

Państwa.

Także zarzut zawarty w apelacji powodów i pozwanego odnoszący się do

rozstrzygnięcia o odsetkach za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, w ocenie Sądu

Apelacyjnego okazał się nietrafny. Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o

stwierdzeniu nieważności orzeczonej konfiskaty mienia, powstaje jedynie zobowiązanie

do zwrotu mienia albo jego równowartości, natomiast jego wymagalność powstaje

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika przez wierzyciela do spełnienia świadczenia. W tej

sytuacji zasadnie Sąd Okręgowy zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od upływu 14

dni od doręczenia pozwanemu wezwania do zapłaty z tytułu równowartości

skonfiskowanego mienia, które nie może być zwrócone. Natomiast błędny jest pogląd

pozwanego, że skoro każdy z powodów domagał się wygórowanej kwoty z tego tytułu,

to od tak „nierealnego i -niewykonalnego żądania", nie należą się odsetki za opóźnienie.

Spór co do wysokości świadczenia jakie winien spełnić dłużnik, nie uchyla bowiem stanu

opóźnienia o jakim mowa w art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c.

Jako bezpodstawny uznał również Sąd Apelacyjny zarzut powodów sprzeczności

istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego materiału, sprowadzający się do błędnego

zdaniem skarżących ustalenia równowartości mienia nie podlegającego zwrotowi w

oparciu o opinię biegłego sądowego, zamiast w oparciu o prywatną opinię przedłożoną

do akt sprawy przez powodów. Prywatna opinia, choćby sporządzona przez osobę

wpisaną na listę biegłych sądowych, nie ma waloru opinii biegłego w rozumieniu art. 278

k.p.c., a stanowi jedynie dokument prywatny jeżeli została sporządzona na piśmie. Ów

dokument prywatny nie może zastąpić opinii biegłego sądowego sporządzonej na

6

zlecenie sądu, a zatem nie może być podstawą ustalenia okoliczności faktycznych

wymagających wiadomości specjalnych.

Kasacje od tego wyroku złożył pozwany Skarb Państwa w ten sposób, że z

oddzielnymi pismami procesowymi wystąpił: Urząd Skarbowy w L., Minister Finansów

oraz Minister Skarbu Państwa. Skarżący zarzucili naruszenie art. 67 § 2 k.p.c. oraz

naruszenia art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 32, poz. 149 ze zm.), a także

naruszenia art. 481 k.c. w związku z art. 455 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

O tym kto ma reprezentować Skarb Państwa w procesach o odszkodowanie dla

osób represjonowanych przesądza art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność

na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 32, poz. 149 ze zm.). Przepis

ten wskazuje, że w pierwszym rzędzie takim reprezentantem ma być jednostka, w której

władaniu jest mienie podlegające zwrotowi lub mienie zatrzymane w toku postępowania.

Jeżeli takiej jednostki nie można wskazać, to Skarb Państwa powinien być

reprezentowany przez jednostkę organizacyjną (organ administracji rządowej), której

przekazano to mienie w wyniku orzeczenia sądu. Chodzi tu o sąd wojewódzki lub

wojskowy sąd okręgowy, który zgodnie z art. 2 wspomnianej wyżej ustawy, jest właściwy

do stwierdzenia nieważności orzeczenia wydanego wobec osoby represjonowanej.

Dopiero gdy właściwej jednostki nie można ustalić w opisany wyżej sposób, Skarb

Państwa powinien być reprezentowany przez ministra właściwego do spraw Skarbu

Państwa.

Wykładnia językowa powołanego przepisu wskazuje, że minister właściwy do

spraw Skarbu Państwa tylko wtedy nie będzie uprawniony do reprezentowania Skarbu

Państwa w sprawach dotyczących zwrotu skonfiskowanego mienia lub jego

równowartości, gdy nie można wskazać jednostki organizacyjnej, która włada

skonfiskowanym mieniem na podstawie orzeczenia organu, który orzekł o konfiskacie

lub orzeczenia sądu, który stwierdził nieważność takiego orzeczenia. Jeżeli w chwili

orzekania o zwrocie skonfiskowanego mienia lub jego równowartości nie można

stwierdzić istnienia takiej jednostki, reprezentantem powinien być minister właściwy do

spraw Skarbu Państwa. Podkreślić należy, że wspomniany przepis jako reprezentanta

Skarbu Państwa wskazuje określoną jednostkę organizacyjną, w której władaniu

7

znajduje się skonfiskowane mienie. Dla uzasadnienia jej właściwości konieczne jest, aby

jednostka taka istniała w czasie gdy proces się toczy i aby skonfiskowane mienie

pozostawał w jej władaniu. Jeżeli jednostka organizacyjna, której przekazano

skonfiskowane mienie już nie istnieje, to brak podstaw aby za właściwą do

reprezentowania Skarbu Państwa w procesach o zwrot skonfiskowanego mienia lub

jego równowartości uznać jednostkę, która przejęła jej funkcje (inaczej Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 29 stycznia 2003 r. I CKN 1256/00 OSNC 2004/4/63). Czym innym jest

następstwo funkcjonalne określonych jednostek organizacyjnych, czym innym zaś

władanie przez nie skonfiskowanym mieniem. Skoro art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 23

lutego 1991 r. wyraźnie wskazuje jako właściwą stacione fisci tylko jednostkę, która

włada skonfiskowanym mieniem, to uznać należy, że chodzi o takie jednostki, którym to

mienie przekazano i we władaniu których dalej ono pozostaje. Sama fakt, że pewien

organ państwowy wykonuje te same funkcje, co organ wcześniej zlikwidowany, nie jest

zaś wcale jednoznaczny z tym, że prawa do określonego składnika mienia państwowe

przeszły na nową jednostkę.

Za ścisłą wykładnią art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., czyli za

wiązaniem reprezentacji Skarbu Państwa tylko z tymi jednostkami organizacyjnymi,

którym przyznano skonfiskowane mienie, i w których władaniu dalej ono pozostaje,

przemawia także jeszcze jeden ważki argument. Zwrot równowartości skonfiskowane

mienia następuje, zgodnie z art. 10 ust. 1 wspomnianej ustawy, z rachunku środka

specjalnego, o którym mowa w art. 56 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji (jedn. tekst Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.).

Dysponentem tego środka jest minister właściwy do spraw Skarbu Państwa. W tej

sytuacji uznać należy, że jeżeli nie jest możliwy zwrot skonfiskowanego mienia w

naturze, to właściwą statcione fisci będzie zawsze minister właściwy do spraw Skarbu

Państwa, bowiem zwrot równowartości takiego mienia następuje z rachunku środka

specjalnego, którego dysponentem jest ten właśnie minister. Uznanie w takiej sytuacji za

reprezentanta Skarbu Państwa inną państwową jednostkę organizacyjną było by nie

tylko pozbawione podstaw prawnych, ale godziło by w ustalone zasady podziału

określonych środków budżetowych pomiędzy poszczególne organy państwowe.

Powyższe ustalenia prowadzą do wniosku, że nietrafny jest pogląd Sądu

Apelacyjnego, jakoby nie można było jednoznacznie oznaczyć, kto w rozpoznawanej

sprawie powinien reprezentować Skarb Państwa. Zgodnie z art. 67 § 2 k.p.c. Sąd

Apelacyjny powinien więc był właściwie oznaczyć jednostkę organizacyjną

8

reprezentującą Skarb Państwa. Z tych względów zmieniono zaskarżony wyrok oraz

wyrok Sądu Okręgowego w P. Ośrodek Zamiejscowy w L. w ten sposób, że wskazano

właściwą jednostkę organizacyjną, która jest uprawniona do reprezentowania Skarbu

Państwa.

Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 10 ust 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991

r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Powołany przepis

nakazuje, w przypadku stwierdzenia nieważności orzeczenia, zwrócić równowartość

skonfiskowanego mienia. Słusznie Sąd Apelacyjny, nawiązując do poglądu wyrażonego

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1999 r. II CKN 468/98 OSNC 2000/1/19,

podkreślił, że jeżeli skonfiskowane mienie zwraca się w takim stanie w jakim jest ono w

dacie zwrotu, to również jego równowartość należy obliczać z uwzględnieniem stanu

tego mienia w chwili ustalania zwrotu jego równowartości. W rozpoznawanej sprawie

jest poza sporem, że w chwili ustalania równowartości skonfiskowanych nieruchomości

były to działki budowlane, a nie nieruchomości rolne. Powodowie nie mieli żadnego

wpływu na to, że zmieniło się przeznaczenie nieruchomości skonfiskowanych ich ojcu.

Wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji nie uzyskali też żadnej nieuzasadnionej

korzyści, gdyż Skarb Państwa oddając te działki w użytkowanie wieczyste lub zbywając

je miał podstawy do tego aby w opłacie z tytułu użytkowania wieczystego lub cenie

sprzedaży uwzględnić koszty związane ze zmianą przeznaczenia skonfiskowanej

nieruchomości. Gdyby zaś zwrócić powodom tylko równowartość nieruchomości rolnej,

to byłoby to nie tylko sprzeczne z literalną wykładnią art. 10 ust 1 ustawy z dnia 23

lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, ale

prowadziłoby do pozbawienia powodów znacznej części równowartości mienia, którą

zatrzymałaby Skarb Państwa, chociaż zobowiązany jest on do zwrotu całej

równowartości skonfiskowanego mienia.

Za nieuzasadniony uznać również należy zarzut naruszenia art. 481 k.c. w

związku z art. 455 k.c. W przypadku obowiązku zwrotu skonfiskowanego mienia mamy

do czynienia z sytuacją, w której orzeczenie właściwego sądu stwierdza, że należy

zwrócić to mienie w naturze lub zwrócić jego równowartość. Z chwila uprawomocnienia

się tego orzeczenia Skarb Państwa powinien więc niezwłocznie zwrócić takie mienie lub

wypłacić jego równowartość (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 maja 2002 r.

II CKN 1483/00 oraz w postanowieniu z dnia 29 maja 1998 r. II CKN 741/97. OSNC

9

1999, nr 2, poz. 27). W dacie uprawomocnienia mamy bowiem nie tylko do czynienia z

istniejącym zobowiązaniem, ale ze skonkretyzowanym świadczeniem Skarbu Państwa.

To zaś, że pomiędzy stronami może istnieć spór co do wysokości tego świadczenia,

szczególnie wtedy gdy polega ono na zwrocie równowartości skonfiskowanego mienia,

nie może wpływać na jego wymagalność.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312

k.p.c., orzekł jak w sentencji.