V CK 644/04

Sygn. akt V CK 644/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSA Andrzej Struzik

w sprawie z powództwa M. M. i J. M.

przeciwko (…) Bankowi Spółce Akcyjnej w W. o ustalenie, po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja 2005 r., kasacji powodów od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2004 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w K. i oddalił powództwo M. M. i J. M. przeciwko (…) Bankowi S.A. w W. o

ustalenie, że złożone przez powodów oświadczenia woli o poręczeniu kredytu

udzielonego ich synowi Z. M., o poddaniu się egzekucji bankowej w zakresie

wynikającym z poręczenia, o cesji praw z umowy ubezpieczenia oraz o ustanowieniu

hipoteki są nieważne z uwagi na skuteczne uchylenie się od skutków prawnych

oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu. Zdaniem powodów ich błąd został

2

wywołany przez pozwany Bank, który nie poinformował ich o sytuacji finansowej

dłużnika.

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w K. stwierdził nieważność

oświadczeń woli złożonych przez powodów. Stwierdził, że zostały spełnione przesłanki

uzasadniające powołanie się na błąd, a ponadto powodowie mają interes prawny w

żądaniu ustalenia (art.189 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny zajął odmienne stanowisko w kwestii istnienia interesu prawnego

uzasadniającego wystąpienie przez powodów z żądaniem ustalenia. W toku procesu

bowiem pozwany uzyskał przeciwko powodom tytuły wykonawcze i wszczął egzekucję.

Powód J. M. wytoczył przeciwko Bankowi powództwo przeciwegzekucyjne, w którym

domaga się pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności z uwagi na nieważność

udzielonego poręczenia i innych czynności objętych wadliwymi oświadczeniami woli. W

takiej sytuacji Sąd Apelacyjny uznał, że powodowie nie mają interesu prawnego w

żądaniu ustalenia, że złożone przez nich oświadczenia woli są nieważne ze względu na

uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu. Mogą

oni bowiem realizować ochronę swoich praw w drodze powództwa

przeciwegzekucyjnego. Interes prawny jako przesłanka dopuszczalności powództwa

opartego na art.189 k.p.c. musi istnieć zarówno w chwili wytoczenia powództwa, jak i w

chwili wyrokowania. Utrata interesu prawnego w toku postępowania pociąga za sobą

oddalenie powództwa.

Kasację od tego wyroku wnieśli powodowie opierając ja na obu podstawach. W

pierwszej kolejności zawarli w niej zarzut nieważności postępowania przed sądem

drugiej instancji powołując się na fakt, że apelacja strony pozwanej wniesiona została

wniesiona w imieniu Banku (…) Oddziału Centrum w K., gdy pozwanym w procesie jest

inny oddział pozwanego Banku, a mianowicie II Oddział K. Ponadto zarzucili naruszenie

art.373 k.p.c., a w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego - art.189 k.p.c.

W odpowiedzi na kasację pozwany Bank wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu nieważności postępowania

przed sądem drugiej instancji. Zdaniem skarżącego polega ona na tym, że została

rozpoznana apelacja wniesiona przez osobę nieumocowaną i w imieniu podmiotu, który

nie miał zdolności sądowej w rozpoznawanej sprawie. Skarżący powołał się przy tym na

dwie podstawy prawne: art.379 pkt 2 k.p.c. oraz art.373 k.p.c.

Tak sformułowany zarzut nie może odnieść skutku. Utrwalony jest pogląd, że

3

przepisy normujące nieważność postępowania powinny być wykładane ściśle.

W ramach takiej wykładni nie mieści się zarzut nieważności sformułowany w kasacji. Nie

można bowiem przyjąć istnienia nienależytego umocowania, w rozumieniu art. 379 pkt 2

k.p.c., w sytuacji, gdy w toku sprawy występuje ten sam pełnomocnik. Brak jego

umocowania do wniesienia apelacji może być co najwyżej rozpatrywany w kontekście

uregulowania zawartego w art.373 k.p.c. Przepis ten został powołany w kasacji, jednak

skarżący nie wykazał, jaki wpływ miało takie uchybienie na treść zapadłego

rozstrzygnięcia. Na marginesie trzeba przy tym zauważyć, że w postępowaniu przed

sądem apelacyjnym pełnomocnik powodów nie powoływał się na to uchybienie. Jeżeli

zaś chodzi o zarzut braku zdolności sądowej podmiotu, w imieniu którego apelacja

została wniesiona, to należy przypomnieć, że, zgodnie z art. 64 § 1 k.p.c., zdolność

sądowa przysługuje osobie prawnej. W rozpoznawanej sprawie zdolność sądową ma

zatem Bank (…) S.A. jako osoba prawna, a jej oddziały terenowe mogą mieć co

najwyżej zdolność procesową. Tym samym zarzut nieważności postępowania nie

znajduje podstaw.

Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art.189 k.p.c. Stanowiska Sądu

Apelacyjnego, odmawiającego powodom interesu prawnego w ustaleniu nieważności

złożonych oświadczeń woli, nie sposób podzielić. Trafnie zwraca się w kasacji uwagę na

odmienność skutków wydania orzeczenia ustalającego nieważność oświadczeń woli

złożonych przez powodów (art. 189 k.p.c.) oraz orzeczenia pozbawiającego

wykonalności istniejący tytuł wykonawczy (art. 840 § 1 k.p.c.), a także na odmienny

charakter tych orzeczeń. Orzeczenie pozbawiające tytuł wykonawczy wykonalności ma

charakter konstytutywny; orzeczenie ustalające nieważność złożonych oświadczeń woli

(nieistnienie stosunku prawnego) - deklaratywny. Skutek kształtujący związany jest

bowiem ze złożeniem przez określony podmiot oświadczenia o uchyleniu się od skutków

prawnych wadliwego oświadczenia woli, jak w rozpoznawanej sprawie, lub od

wystąpienia innym zdarzeń, z którymi łączy się wygaśnięcie istniejącego uprzednio

stosunku prawnego.

Orzeczenie pozbawiające tytuł wykonawczy wykonalności nie rozstrzygnie, czy

oświadczenia woli złożone przez powodów zachowały ważność, czy też zostały

skutecznie unieważnione. Wprawdzie bowiem w toku postępowania wszczętego na

podstawie art. 840 § 1 k.p.c. sąd musi ustalić, czy zachodzą przesłanki do wydania

orzeczenia pozbawiającego tytuł wykonawczy wykonalności, ale ustalenia te nie znajdą

odzwierciedlenia w sentencji orzeczenia. Orzeczenie takie nie będzie zatem stanowiło

4

podstawy np. wykreślenia hipoteki (na co także trafnie wskazują skarżący).

Z powyższych wywodów płynie wniosek, że powodowie, mimo wszczęcia przez

pozwany Bank przeciwko nim egzekucji i otwarcia się możliwości wytoczenia

powództwa przeciwegzekucyjnego (z tej możliwości skorzystał powód J. M.), mają

interes prawny w dochodzeniu ustalenia, że nie istnieją stosunki prawne pomiędzy nimi

a pozwanym Bankiem, wykreowane oświadczeniami woli złożonymi w dniu 20 września

2000 r.

Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. oparty został na usprawiedliwionych

podstawach. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i odniesienia się do kwestii

merytorycznej: czy powodowie rzeczywiście działali pod wpływem prawnie relewantnego

błędu i ich oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli były

skuteczne i tym samym doprowadziły do unieważnienia umów zawartych przez nich z

pozwanym Bankiem.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł ja w sentencji kierując się treścią art.

39313

§ 1 k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie na podstawie art.3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy -

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).