II CK 692/04

Sygn. akt II CK 692/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa E. S.

przeciwko S. P., H. P., J. P.

oraz J. P.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2005 r., kasacji powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 2 kwietnia 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego i oddalił powództwo o ustalenie, że umowa przeniesienia własności

nieruchomości położonej w F., stanowiącej działkę gruntu nr (…)/2, o obszarze 0,25 ha,

zawarta w dniu 5 lutego 1998 r., jest nieważna.

Rozstrzygnięcie to oparł na aprobowanych ustaleniach Sądu Rejonowego, że

umową notarialną z dnia 7 marca 1936 r. P. K. darował swojej siostrze M. K., zamężnej

P., nieruchomość o obszarze około 3/4 morgi położonej w F. i udzielił jej nieodwołalnego

2

pełnomocnictwa do powzdania darowanej parceli sobie samej względnie osobom

trzecim.

Parcelę tę M. P. dnia 6 sierpnia 1936 r. umową w formie notarialnej darowała

swojej matce M. K., udzielając jej pełnomocnictwa do powzdania nabytej parceli sobie

samej.

W dniu 5 lutego 1998 r. M. P. umową notarialną przeniosła przedmiotową parcelę

na swoją rzecz (powzdała) z powołaniem się na prawo do przeniesienia własności z

umowy darowizny zawartej z bratem w dniu 7 marca 1936 r. Na podstawie tej umowy z

5 lutego 1998 r. założono dla tej parceli księgę wieczystą Kw (…) prowadzoną przez

Sąd Rejonowy w O.

Sąd Okręgowy w swoim rozstrzygnięciu, inspirowanym uchwałą Sądu

Najwyższego z dnia 21 lutego 1966 r., III CO 3/66, OSPiKA 1967 r., poz.178) i

odwołaniem się do przepisów art. XXVI- XXX przep. wprow. pr. rzecz. i pr. o ks. wiecz.

oraz przepisów art. XXXVII-LX przep. wprow. k.c. uznał, że czynności prawne mające za

przedmiot przeniesienie praw rzeczowych, dokonane przed wejściem w życie prawa

rzeczowego, są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Nie

aprobował oceny jurydycznej Sądu Rejonowego przyjmującej, że M. P. umową zawartą

z matką wyzbyła się również roszczenia o zawarcie umowy przenoszącej własność

(powzdania), zatem powzdanie z 5 lutego 1998 r., jako zawarte bez podstawy prawnej

jest z mocy art.58 § l k.c. nieważne, co zdecydowało o uznaniu zasadności żądania

pozwu.

Zdaniem Sądu Okręgowego umowa z dnia 5 lutego 1998 r. została zawarta w

oparciu o ważne zobowiązanie P. K. wynikające z łączącej go z M. P. umowy z dnia 7

marca 1936 r. W wyniku umowy darowizny zawartej między M. P. a M. K., nie wygasło

bowiem zobowiązanie P. K. do przeniesienia własności na rzecz M. P. i tym samym nie

został on zobowiązany do przeniesienia własności nieruchomości na rzecz M. K.

Umowa przeniesienia własności (powzdanie) według przepisów §§ 873 i 925 kodeksu

cywilnego niemieckiego nie musiała zawierać przyczyny prawnej, była typową umową

abstrakcyjną. Jednakże stosownie do § 873 tego kodeksu do przeniesienia własności

nieruchomości potrzebna była poza umową obligacyjną zgoda właściciela do

przeniesienia własności tzw. powzdanie oraz wpis do księgi wieczystej. Zatem M. K. nie

mogła na podstawie umowy zawartej z M. P. w dniu 6 sierpnia 1936 r. przenieść na

siebie prawa własności przedmiotowej nieruchomości, do czasu uzyskania własności

przez M. P. W konsekwencji uznał, że istniała prawidłowa causa przeniesienia własności

3

nieruchomości umową z dnia 5 lutego 1998 r., zmienił zaskarżony wyrok i powództwo

oddalił.

Powódka w kasacji zarzuciła naruszenie art. 58 § 2 k.c. przez jego

niezastosowanie i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sytuacji, w której skarżąca nie zarzuca naruszenia przepisów prawa

procesowego, dla oceny trafności zarzutu naruszenia prawa materialnego, miarodajne

są ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia, które nie

podlegają weryfikacji w postępowaniu kasacyjnym, a Sąd Najwyższy jest związany

ustalonym stanem faktycznym. W tym stanie zarzut naruszenia przepisu art. 58 § 2 k.c.

nie może odnieść skutku.

U podstaw odmiennej oceny prawnej stanu faktycznego dokonanej przez Sąd

Okręgowy legło przyjęcie istnienia ważnej causae do zawarcia umowy przeniesienia

własności nieruchomości z dnia 5 lutego 1998 r. Sąd ten uznał bowiem, że w wyniku

umowy zawartej między M. P. a M. K. nie wygasło zobowiązanie P. K. do przeniesienia

własności na rzecz M. P., które stanowiło prawidłową causam do przeniesienia

własności nieruchomości w umowie z dnia 5 lutego 1998 r. Ocenę tę Sąd Okręgowy

zamknął stwierdzeniem, że umowa jest ważna zarówno według powołanych przepisów

kodeksu niemieckiego, jak i przepisów kodeksu cywilnego.

Zastosowania przez Sąd Okręgowy tych przepisów jako materialnoprawnej

podstawy rozstrzygnięcia ani ich wykładni skarżący w kasacji nie tylko nie zwalcza, lecz

wręcz przeciwnie uznaje je za prawidłowe, przyjmując że zgodność czynności z ustawą

nie stanowi przeszkody do uznania jej za sprzeczną z zasadami współżycia.

Należy jednak zauważyć, że nieważność bezwzględna umowy z powodu jej

niezgodności z zasadami współżycia społecznego istnieje z mocy prawa, gdy jej treść

pozostaje z nimi w kolizji, a w jakim zakresie to nastąpiło, jest kwestią oceny ustalonego

przez sąd stanu faktycznego.

Wymaganie zgodności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego

jest zagadnieniem konkretnego stanu faktycznego sprawy z uwagi na niemożliwość

skatalogowania poszczególnych zasad (por. uzasadnienie uchwały SN z 29 września

1987 r., III CZP 51/87 (OSNCP 1989/1/14). W orzecznictwie przyjmuje się, że umowa

naruszająca zasady uczciwego obrotu oraz lojalności wobec kontrahenta może być

uznana za sprzeczną z zasadami współżycia. Działania naruszające zasady uczciwego

4

obrotu, oraz równości stron w stosunkach obligacyjnych nie mogą bowiem zyskać

aprobaty społecznej i prawnej (tak SN w uchwale 7 Sędziów z dnia 6 marca 1992 r., III

CZP 141/91, OSNCP 1992/6/9)) i orzecz. z dnia 1 lutego 2000 r., III CKN 1135/98

niepubl.).

Nie można powołać się ogólnie na zasady współżycia, lecz należy wskazać

konkretnie, jaka z przyjętych w społeczeństwie zasad współżycia społecznego została

naruszona.

Skarżąca sprzeczności umowy z dnia 5 lutego 1998 r. z zasadami współżycia

dopatruje się w tym, że M. P. przy jej zawieraniu zataiła fakt przeniesienia uprawnienia

do powzdania nieruchomości na swoją matkę, co powinno być ocenione z

zastosowaniem regulacji przewidzianej w art.58 § 2 k.c., a czego nie miał na względzie

Sąd Okręgowy.

Tak sformułowana przyczyna, mająca zdaniem skarżącej uzasadniać naruszenie

art. 58 § 2 k.c. nie uzasadnia kolizji tej umowy z zasadami współżycia. Sąd Okręgowy

przy ferowaniu wyroku uwzględnił bowiem także umowę darowizny zawartą między M.

P. a M. K. i uznał, że nie spowodowało to wygaśnięcia zobowiązania P. K. do

przeniesienia własności na M. P., a tego poglądu skarżąca nie zwalcza. Ponieważ Sąd

Najwyższy, działając jako sąd kasacyjny, nie jest uprawniony do wykraczania poza

przytoczoną przez stronę skarżącą konkretyzację zgłoszonych zarzutów naruszenia

prawa, kasację jako pozbawioną uzasadnionych podstaw oddalono (art. 39312

k.p.c. w

związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U z

2005 r. Nr 13, poz.98).