V CK 806/04

Sygn. akt V CK 806/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa "M.(…)" Sp. z o.o. w W.

przeciwko Przedsiębiorstwu "W.(…)" Sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 czerwca 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 maja 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód „M.(…)” spółka z o.o. w W. domagał się zasądzenia pod pozwanego

Przedsiębiorstwa „W.(…)” spółka z o.o. w W. kwoty 223.735,46 zł, stanowiącej

wynagrodzenie za montaż automatyki wentylacyjnej w ramach inwestycji pod nazwą

„Rozbudowa C.(…) w W.” (153.185,91 zł) oraz inwestycji pod nazwą „Zakład (…) w O.”

(70.549,55 zł). W związku z częściową zapłatą należności przez pozwanego powód, po

dokonaniu określonych zaliczeń dokonanych przez pozwanego wpłat, zmienił

2

powództwo i domagał się zasądzenia kwoty 126.126,21 zł z ustawowymi odsetkami od

poszczególnych składających się na nią należności. Zmiana polegała na ograniczeniu

pierwotnego żądania do kwoty 107.948,21 zł, a następnie rozszerzeniu żądania o kwotę

18.178 zł stanowiącą należność z faktury nr (…).

Prawomocnym wyrokiem częściowym z dnia 28 listopada 2000 r. Sąd Okręgowy

w W. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 42.994,12 zł obejmującą

należność z faktury nr (…) oraz kwotę 24.816,12 zł uznaną przez stronę pozwaną.

Pismem procesowym z dnia 19 marca 2001 r. pozwany kolejny raz zmienił

żądanie domagając się zasądzenia kwoty 107.948,21 zł z ustawowymi odsetkami

liczonymi od nowo ustalonych kwot oraz terminów, będących wynikiem zaliczeń wpłat

pozwanej w pierwszym rzędzie na odsetki.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa. Podnosiła, że skutecznie

potrąciła z dochodzonej przez powoda kwoty wzajemne wierzytelności z tytułu kar

umownych w łącznej kwocie 64.452 zł, a nadto na podstawie wyroku częściowego

zapłaciła kwotę 42.994,12 zł.

Wyrokiem z dnia 18 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo w

oparciu o następujące ustalenia.

Powód jako wykonawca i pozwany jako zamawiający zawarli w dniu 11 września

1998 r. umowę której przedmiotem było wykonanie montażu automatyki wentylacji w

inwestycji C.(…) z terminem zakończenia do dnia 7 października 1998 r. Strony określiły

wynagrodzenie ryczałtowe na kwotę 170.000 zł plus VAT. W dniu 22 stycznia 1999 r.

strona pozwana poinformowała pisemnie powoda o obciążeniu go karami umownymi za

nieterminowe wykonanie robót w łącznej kwocie 35.020 zł. Powód odmówił zapłaty kar

jako naliczonych bezzasadnie. W odpowiedzi na wezwanie powoda z dnia 25 lutego

1999 r. do zapłaty kwoty 267.842,50 zł pozwana spółka dokonała zapłaty kwoty

19.898,17 z oznaczeniem dowodu wymagalności na fakturę nr 383/98. następnie

pismem z dnia 7 czerwca 1999 r. Uznała wysokość zadłużenia i przesłała powodowi

harmonogram spłaty, zobowiązując się do uregulowania całej zaległości do dnia 25

sierpnia 1999 r. Kolejnym pismem z dnia 9 czerwca 1999 r., strona pozwana

potwierdziła wysokość zadłużenia, jednak zwróciła się do powoda o odstąpienie od

naliczania odsetek w zamian za terminową spłatę zadłużenia oraz o nienaliczanie kar za

zwłokę w wykonaniu inwestycji C.(…). Obie inwestycje oddane zostały przez powoda z

wadami. Ostatecznie w obiekcie w O. instalację automatyki agregatów (…) wykonał na

zlecenie pozwanego inny wykonawca, wystawiając fakturę za wykonane prace na kwotę

3

8.399,70 zł. Pozwany obciążył powoda karami umownymi za nieterminowe wykonanie

tych prac. Przedstawiciele obiektu C.(…) wystosowali do pozwanego noty obciążeniowe

z wezwaniem do zapłaty kwot 254.743,59 zł i 149.849,17 z tytułu kar umownych za

opóźnienie w usunięciu wad.

Sąd Okręgowy uznał, że strona powodowa nie udowodniła wysokości

przysługującego jej według żądania pozwu roszczenia. Wskazał, że powód

nieprawidłowo zaliczył częściowe zapłaty dokonywane przez pozwanego na poczet

odsetek długów najdawniej wymagalnych mimo, że dłużnik wskazywał dług, który miał

być daną zapłatą zaspokojony oraz nie uwzględnił w swym żądaniu przyznanej dalszej

wpłaty pozwanego.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją powód.

Sąd Apelacyjny podzielił zarzut skarżącego, iż Sąd Okręgowy stwierdzając

nieudowodnienie przez powoda wysokości przysługującej mu od pozwanego

wierzytelności, nie ustalił sposobu zaliczenia przez powoda na poczet wynagrodzenia za

roboty montażowe wpłat dokonywanych przez pozwanego, a tym samym dowolnie

przyjął, że zaliczenie jest niezgodne z zasadą wyrażoną w art. 451 § 1 k.c. W związku z

tym dopuścił w postępowaniu apelacyjnym dowód z opinii biegłego na podstawie

którego ustalił, że dochodzona przez powoda kwota 107.948,21 zł została wyliczona

przy uwzględnieniu zaliczeń wpłat, dokonywanych przez pozwanego na rzecz

poszczególnych faktur, w pierwszym rzędzie na poczet odsetek. Tym samym zaliczenie

zapłat leżące u podstaw wyliczenia dochodzonego roszczenia dokonane zostało

zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 451 § 1 zd. 2 k.p.c. Ten sposób zaliczenia - w

pierwszym rzędzie na poczet odsetek - stanowi ustawowe uprawnienie wierzyciela i

dłużnikowi nie przysługuje co do takiego sposobu zaliczenia sprzeciw. W związku z tym

- jak stwierdził - bez znaczenia dla oceny cywilnoprawnych skutków zaliczenia przez

powoda zapłat pozwanej pozostaje ustalenie biegłego wskazujące na

nieewidencjonowanie tych zaliczeń w zapisach księgowych powoda. Zapisy księgowe

stanowią bowiem wewnętrzną sprawę wierzyciela i jak wynika to z opinii biegłego, mogą

być dokonane po całkowitej spłacie zadłużenia.

Jednocześnie wskazał, iż nie uzasadnia to uwzględnienia w całości

dochodzonego przez powoda roszczenia. Pozwany w piśmie procesowym z dnia 22

maja 2001 r. zgłosił bowiem zarzut potrącenia wierzytelności wzajemnych w łącznej

kwocie 64.452, zaś Sąd Okręgowy przedstawionych do potracenia i kwestionowanych

przez powoda wierzytelności nie rozważył.

4

Kierując się powyższym, Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem zmienił wyrok

Sądu Okręgowego przez uwzględnienie powództwa co do kwoty 43.493,61 zł,

zasądzając ją z ustawowymi odsetkami od kwot cząstkowych i dat szczegółowo w

sentencji wskazanych, oraz uchylił wyrok Sądu Okręgowego w części oddalającej

powództwo co do kwoty 64.454,60 zł i orzekającej o kosztach, i w tym zakresie

przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o

kosztach postępowania apelacyjnego.

W kasacji pozwanego, zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego w części

uwzględniającej powództwo, skarżący z powołaniem się na obie ustawowe podstawy

zarzucił:

1/ błędną wykładnię art. 451 § 1 zd. 2 poprzez przyjęcie, że zaliczenie zapłat

leżące u podstaw wyliczenia dochodzonego roszczenia dokonywane było zgodnie

z wyrażoną w tym przepisie zasadą,

2/ niezastosowanie art. 5 k.c. w zw. z art. 451 § 1 k.c. zd. 2 wobec

niepowiadomienia dłużnika o zaliczeniu wpłat na poczet należności ubocznych, inaczej

niż to wynikało z informacji zawartej w potwierdzeniu sald, aż do dnia 8 maja 2000 r.,

3/ naruszenie art. 232 zd. 2 k.p.c. i art. 241 k.p.c. w z. z art. 391 k.p.c. poprzez

dopuszczenie przez Sąd drugiej instancji z urzędu dowodu z opinii biegłego rewidenta

nie wskazanego przez stronę powodową i uzupełnienie w ten sposób materiału

dowodowego,

4/ naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. w z. z art. 391 k.p.c. przez

niedokonanie przez Sąd drugiej instancji wszechstronnej oceny mocy dowodowej

zebranych w sprawie dowodów i nieuwzględnienie wskazanej przez pozwanego i

potwierdzonej przez biegłego okoliczności odmiennego sposobu zaliczeń w ewidencji

księgowej pozwanego (wyłącznie na poczet należności głównej), dokonanie ustaleń

sprzecznych z treścią zebranego materiału dowodowego co do wysokości i okresów

wymagalności poszczególnych kwot, a przede wszystkim pominiecie okoliczności, że

powód dokonał zarachowania wpłat i złożył w tym zakresie oświadczenie w formie

potwierdzenia salda ksiąg rachunkowych na dzień 31 grudnia 1999 r. na kwotę

100.526,32 zł, zgodnie ze wskazaniem pozwanego wyłącznie na poczet należności

głównej.

5/ nieważność postępowania w zakresie części żądania powoda ponad kwotę

83.131,89 zł, w związku z zasądzeniem tego roszczenia w ramach wyroku częściowego

5

Sądu pierwszej instancji z dnia 28 listopada 2000 r. i naruszenie tym samym art. 378 § 1

zd. 2 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych pozwany domagał się uchylenia wyroku Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, a w razie uwzględnienia zarzutu nieważności również odrzucenia pozwu

ponad kwotę 83.131,89 zł oraz zasądzenia kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Na dochodzoną przez powoda, po pierwszej modyfikacji powództwa, kwotę

126.126,21 zł składały się kwota 107.948,21 zł pozostała z pierwotnego żądania po

dokonaniu częściowej zapłaty przez pozwanego, oraz nowa kwota 18.178 zł stanowiąca

należność z faktury nr (…). Wyrokiem częściowym Sąd Okręgowy zasądził na rzecz

powoda tę ostatnią należność oraz kwotę 24.816,12 zł, która w ustaleniach Sądu

Apelacyjnego nie została wyspecyfikowana. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku pozwany zapłacił powodowi na podstawie tego wyroku całą zasądzoną nim

kwotę tj. 42.994,12 zł. Dokonane ustalenia nie wskazują daty dokonania jej zapłaty. Z

opisu przebiegu sprawy, który przytacza Sąd Apelacyjny wynika nadto, że kolejna

zmiana powództwa w dniu 19 marca 2001 r., kiedy to wartość dochodzonego przez

powoda roszczenia określona została na kwotę 107.948,21 zł, była następstwem

zaliczeń przez powoda wpłat dokonanych przez pozwanego w pierwszym rzędzie na

odsetki. Motywy zaskarżonego wyroku nie dają jednak odpowiedzi na pytanie jakich

konkretnie wpłat i z jakich tytułów zaliczenie to dotyczy, w szczególności, czy - jak

podnosi to pozwany w kasacji - dotyczy to także należności zasądzonej wyrokiem

częściowym w kwocie 24.816,12 zł.

W tej sytuacji, twierdzenie skarżącego, iż powód już po wyroku częściowym w

dalszym ciągu domagał się zasądzenia tej kwoty, zaś Sąd Apelacyjny zaskarżonym

wyrokiem żądanie to uwzględnił, nie daje się zweryfikować pod względem zgodności z

rzeczywistym stanem rzeczy. Niemożliwe jest tym samym, w istniejącym stanie ustaleń,

podjęcie przez Sąd Najwyższy oceny odnośnie do zasadności zarzutu nieważności

postępowania w zakresie w jakim sprawa, o to samo co obecnie roszczenie, została już

prawomocnie osądzona (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Trafnie przy tym podnosi skarżący w

uzasadnieniu tego zarzutu, że z wyliczenia różnicy między wynoszącą 126.126,01 zł

kwotą roszczenia powoda zgłoszoną przed wyrokiem częściowym oraz kwotą 42.994,12

zł objętą tym wyrokiem, wynikałoby, że będące przedmiotem rozpoznania przez Sąd

Apelacyjny powództwo nie powinno przekraczać kwoty 83.131,09 zł.

6

Zarzuty rozpoznawanej kasacji podlegają ocenie w oparciu o przepisy kodeksu

postępowania cywilnego w ich brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez Sąd

drugiej instancji (art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych - Dz. U.

2005 r. Nr 13, poz. 98).

W tym stanie prawnym nie można podzielić stanowiska skarżącego, który

w ramach zarzutu naruszenia art. 232 k.p.c., kwestionuje co do zasady dopuszczalność

przeprowadzenia przez sąd drugiej instancji - poza sytuacją przewidzianą w art. 381

k.p.c. - niewskazanego przez strony dowodu z urzędu. Także bowiem po nowelizacji

kodeksu postępowania cywilnego, dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U Nr 48, poz.554), przy istotnym

wzmocnieniu zasady kontradyktoryjności, zachowany został cel postępowania cywilnego

w postaci dążenia do wydania orzeczenia zgodnego z zastosowaną normą, to jest

takiego , które odpowiada rzeczywistym okolicznościom sprawy. Sąd nie został więc

pozbawiony inicjatywy dowodowej, która jednak oparta została na jego uznaniu, a nie

jak poprzednio na obowiązku ustawowym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego

2004 r., IV CK 24/03, OSNC 2005 r. nr 3, poz. 45).

Ramy swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) wyznaczają wymagania

prawa procesowego, zasady doświadczenia życiowego, reguły logicznego

rozumowania, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny

rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków

dowodowych, a rozważając ich moc oraz wiarygodność, odnosi je do pozostałego

materiału dowodowego.

W świetle powyższych dyrektyw dokonana przez Sąd Apelacyjny ocena dowodów

przedstawia się jako wadliwa. Słusznie podnosi skarżący, iż dokonany przez Sąd

Apelacyjny wybór dowodów polegający na przyznaniu dowodowi z opinii biegłego

zasadniczego i w istocie przesądzającego o wyniku rozstrzygnięcia znaczenia nie został

poprzedzony rozważeniem w sposób wszechstronny zebranego w sprawie materiału

dowodowego. Sąd ten pominął bowiem dowód z dokumentu potwierdzenia sald

wystawionego przez stronę powodową na dzień 31 grudnia 1999 r., który doręczony

pozwanej stanowił, w jej ocenie, stanowcze i ostateczne, a więc nie podlegające zmianie

oświadczenie powoda potwierdzające sposób zarachowania dotychczasowych wpłat

pozwanego. W rezultacie, podzielić należy ocenę pozwanego, iż prawidłowość ustaleń

Sądu Apelacyjnego w zakresie niezbędnym dla właściwego zastosowania art. 451 § 1

7

zd. 2 nasuwa poważne wątpliwości. Już z tej przyczyny, zarzut kasacyjny naruszenia

powołanego przepisu jest uzasadniony.

Zgodnie z regułami zarachowania, które określa art. 451 k.c. na wypadek, gdy

dłużnik ma względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju

wynikających z różnych tytułów w sytuacji i gdy spełniane świadczenie nie wystarcza na

zaspokojenie wierzyciela w całości (a strony nie umówiły się inaczej) o zaliczeniu go na

określony dług decyduje wola dłużnika wyrażona przy spełnieniu świadczenia (§ 1 zd.

1). Oświadczenie w przedmiocie zarachowania dłużnik powinien złożyć najpóźniej przy

przyjęciu pokwitowania, w którym wierzyciel zaliczył świadczenie na jeden z długów (§

2). Jeżeli bowiem dłużnik nie dokonał do tego czasu zarachowania, może to uczynić

wierzyciel w pokwitowaniu. Przyjęcie pokwitowania, w którym wierzyciel zaliczył wpłatę

na poczet jednego z długów wyłącza uprawnienie dłużnika do domagania się zmiany

zarachowania. Swoboda wyboru dłużnika jest ograniczona w sytuacji określonej w zd. 2

§ 1, który zezwala wierzycielowi na zarachowanie, nawet wbrew woli dłużnika, zapłaty w

ramach danego długu, najpierw na poczet należności ubocznych, a potem dopiero na

poczet należności głównej. Zarachowaniu takiemu dłużnik nie może się sprzeciwić. Po

przyjęciu przez dłużnika pokwitowania, na którym wierzyciel zarachował wpłatę -

przypadającą według wskazania dłużnika na poczet należności głównej - na zaległe

należności uboczne wyłączona jest możliwość zmiany sposobu jej zarachowania przez

wierzyciela, przez zaliczenie wpłaty na poczet należności głównej. Wierzyciel może

natomiast uchylić się od skutków prawnych tego oświadczenia z powołaniem się na

przepisy o wadach oświadczenia woli (art. 82 i nast. k.c.).

Powyższe wskazania co do wykładni art. 451 k.c. określają kierunek niezbędnych

ustaleń oraz rozważań, których pominięcie przez Sąd Apelacyjny skutkujące jego

naruszeniem, czyni uzasadnionym wniosek kasacyjny o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W tej sytuacji nie zachodzi potrzeba rozważania przez Sąd Najwyższy zarzutu

naruszenia przepisu art. 5 k.c., który z racji jego wyjątkowego charakteru może być

stosowany dopiero wówczas, gdy nie można inaczej zabezpieczyć interesu osoby

zagrożonej wykonaniem prawa podmiotowego innej osoby.

Wyrok znajduje podstawę w przepisach art. 39313

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 3

powołanej uprzednio ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.