III CK 678/04

Sygn. akt III CK 678/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K.

przeciwko A. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2005 r., kasacji

pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

I zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

1) zasądzoną wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 września 2003 r

sygn. akt I C (…) kwotę obniża do 108311,74 (sto osiem tysięcy trzysta jedenaście

74/100) zł i od tej kwoty zasądza odsetki ustawowe od dnia 13 marca 2002 r. do

dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddala i zasądza od pozwanego

na rzecz powoda 1200 zł (jeden tysiąc dwieście) tytułem zwrotu kosztów procesu;

2) w pozostałej części oddala apelację i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda 900 (dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego;

2

II oddala kasację w pozostałej części i zasądza od pozwanego na rzecz powoda

900 (dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 września 2003 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od A. K. na

rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. kwotę 599.326,44 zł z odsetkami

za zwłokę w wysokości 27% od dnia 11 kwietnia 2002 r. i dalej w wysokości stawek

odsetek za zwłokę ogłoszonych w drodze obwieszczenia przez ministra właściwego do

spraw finansów publicznych w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej Monitor

Polski, na podstawie art. 56 § 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa,

do dnia zapłaty, tytułem odpowiedzialności pozwanego, jako prezesa zarządu „A.(…)"

Spółki z o.o. w K. za zaległości z tytułu nie opłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne, wobec bezskuteczności egzekucji tych należności skierowanej do spółki.

Z dokonanych ustaleń wynika, że A.(…)" Spółka z o.o. nie uiszczała składek na

ubezpieczenie społeczne. W związku z powyższym dokonano zajęcia rachunku

bankowego spółki, na którym nie był o żadnych środków. Ponadto przeciwko spółce

wszczęto administracyjne postępowanie egzekucyjne w wyniku wystawienia tytułów

wykonawczych przez ZUS. Postanowieniem z dniu 5 października 1993 r. Sąd

Rejonowy w K. ogłosił upadłość spółki. Postanowieniem z dnia 1 września1995 r.

postępowanie upadłościowe zostało jednak umorzone z uwagi na brak płynnych

funduszy na koszty postępowania. ZUS wystawił tytuły wykonawcze i skierował do

komornika sądowego wniosek o wszczęcie egzekucji, w wyniku której uzyskał kwotę

168.592,88 zł, a w pozostałej części, to jest co do kwoty 108 311,74 zł, egzekucja

okazała się bezskuteczna. Wyrokiem z dnia 22.08.1997 r. rozwiązana została „A.(…)"

Spółkę z o.o., natomiast w dniu 22 lutego 2002 r. zostało doręczone pozwanemu pismo

powoda, wzywające go do zapłaty zaległości spółki wraz z odsetkami.

W ocenie Sądu Okręgowego, spełnione zostały przesłanki solidarnej

odpowiedzialności członka zarządu za zobowiązania spółki, w przypadku

bezskuteczności egzekucji wobec spółki. Sąd I instancji, uznając zarzut przedawnienia

roszczenia odsetkowego za bezskuteczny, uznał odpowiedzialność pozwanego zarówno

za należność główną stanowiącą zaległe składki na ubezpieczenie społeczne

pracowników, jak też za naliczane odsetki, łącznie w kwocie 599.326,44 zł.

3

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 czerwca 2004

r. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda

kwotę 343.573,97 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 czerwca 1998 r. do dnia

zapłaty.

Sąd drugiej instancji uznał, że wadliwie zostały wyliczone odsetki wynikające z

przepisów administracyjnych, jak również, że nie wskazano chwili, w której egzekucja

przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Sąd ten dodatkowo ustalił, że wierzyciel

uzyskał wiedzę o bezskuteczności egzekucji w dniu 31 maja 1998 r. i w wyniku tego

ustalenia uznał, że określone w art. 298 k.h. roszczenie o charakterze

odszkodowawczym, skierowane przeciwko członkowi zarządu spółki, powstało z dniem

1 czerwca 1998 r. Z tych przyczyn zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji obniżając

wysokość zasądzonego odszkodowania, na poczet którego zaliczył należność z tytułu

składek i odsetek od nich naliczonych na dzień 31 maja 1998 r. i od tak wyliczonej

szkody zasądził odsetki ustawowe począwszy od dnia 1 czerwca 1998 r. Dalsze zarzuty

podnoszone w apelacji uznał natomiast za niezasadne. Nie uwzględnił zatem zarzutu

przedawnienia roszczenia w zakresie odsetek od należności z tytułu składek, a ponadto

uznał, że nie są zasadne zarzuty zmierzające do zwolnienia pozwanego od

odpowiedzialności, w szczególności zarzut, że fakt złożenia wniosku o otwarcie

postępowania układowego jest taką właśnie przesłanką.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył pozwany kasacją opartą na pierwszej

podstawie kasacyjnej określonej w art. 3931

pkt 1 k.p.c., zarzucając naruszenie art. 442

§ 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że roszczenie

strony powodowej o charakterze odszkodowawczym nie uległo przedawnieniu, art. 481

k.c. poprzez przyjęcie, że datą, od której należną są odsetki w przypadku roszczeń

dochodzonych w stosunku do członków zarządu spółki jest data wymagalności

roszczenia bez bliższego sprecyzowania jaka to jest data, jak również art. 298 § 2 k.h.

poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że złożenie przez

pozwanego wniosku o otwarcie postępowania układowego nie stanowi skutecznej

okoliczności ekskulpacyjnej. W konkluzji wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku przez

uwzględnienie apelacji w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej idącym zarzutem jest zarzut naruszenia art. 442 k.c., zgodnie bowiem z

podnoszonymi w kasacji twierdzeniami skarżącego, roszczenie powoda uległo

4

przedawnieniu, co powinno prowadzić do oddalenia powództwa. Odnosząc się do tego

zarzutu należy zwrócić uwagę na następujące kwestie. Charakter określonego w art.

298 k.h. roszczenia wierzyciela przeciwko członkom zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością jest sporny. Zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie Sądu

Najwyższego prezentowano pogląd, że roszczenie to wypływa z gwarancyjnej

odpowiedzialności członków zarządu za dług spółki, przeważa jednak stanowisko,

zgodnie z którym odpowiedzialność ta ma charakter odszkodowawczy (por. m.in.

uzasadnienie uchwały z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP 24/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 165

i cytowane tam orzeczenia, uchwała z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, wyrok z

dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00, OSNC 2003, nr 2, poz. 22). Sąd Najwyższy w

obecnym składzie pogląd ten podziela. Powyższe nie przesądza jednak kwestii terminu

przedawnienia takiego roszczenia. W tym przedmiocie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego zarysowały się dwa przeciwstawne stanowiska. W uzasadnieniu wyroku z

dnia 14 lipca 1998 r., III CKN 582/97 (nie publ.), Sąd Najwyższy wskazał, że roszczenie

oparte na art. 298 k.h. wobec braku unormowań szczególnych, na podstawie ogólnego

przepisu art. 118 k.c. ulega przedawnieniu dziesięcioletniemu. Pogląd ten został

uzasadniony tym, że uznano odpowiedzialność członków zarządu za odpowiedzialność

odszkodowawczą szczególnego rodzaju, nie będącą następstwem czynu

niedozwolonego. Z kolei w wyroku z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CK 176/02 (Wokanda

2004, nr 9, poz. 7) Sąd Najwyższy uznał, że określone w art. 298 k.h. (obecnie art. 299

k.s.h.) roszczenie ulega przedawnieniu w terminie określonym w art. 442 § 1 k.h. Sąd

Najwyższy wskazał, że w podobnych sytuacjach terminy przedawnienia są znacznie

krótsze niż 10 lat i wymienił przepisy art. 297, 292 i 291 k.s.h, przewidujące trzyletni

okres przedawnienia w wypadku roszczeń o naprawienie szkody przeciw osobom

biorącym udział w tworzeniu spółki, w wypadku odpowiedzialności członków zarządu,

którzy podali fałszywe dane w oświadczeniu o wniesieniu wkładów na pokrycie kapitału

zakładowego lub w oświadczeniu o objęciu udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym. Takie też terminy przedawnienia przewidywał kodeks handlowy (art. 290,

art. 296 – w tym wypadku termin wynosił lat 5). Nie do przyjęcia jest sytuacja, w której w

podobnych wypadkach termin przedawnienia był tak zróżnicowany. Za przyjęciem

deliktowego charakteru odpowiedzialności członka zarządu przemawia też penalizacja

czynu polegającego na niezgłoszeniu upadłości spółki, mimo powstania warunków

uzasadniających według przepisów upadłość (art. 301 k.h., obecnie art. 586 k.s.h.).

W konsekwencji podzielić należy zarzut naruszenia art. 442 k.c. przez jego

5

niezastosowanie wobec uznania, że wniesione przeciw skarżącemu roszczenie

przedawnia się w 10 letnim terminie, określonym w art. 118 k.c.

Powyższe nie oznacza jednak, że kasacja powinna być uwzględniona w całości.

Przedawnienie roszczenia nie podlega uwzględnieniu z urzędu, a jedynie na zgłoszony

przez pozwanego zarzut, zgodnie bowiem z art. 117 § 2 k.c. sam upływ terminu

przedawnienia takiego skutku nie wywołuje, a jedynie powoduje powstanie po stronie

tego, przeciw komu przysługuje roszczenie, uprawnienie do uchylenia się od jego

zaspokojenia. W toku procesu skarżący zaś nie zgłosił zarzutu przedawnienia

roszczenia w całości, zarówno bowiem w odpowiedzi na pozew jak i w apelacji podnosił

jedynie zarzut przedawnienia roszczenia odszkodowawczego w tej części, na którą

składają się odsetki od niezapłaconych przez spółkę składek na ubezpieczenie

społeczne. W uzasadnieniu cytowanego wyżej wyroku z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN

793/00, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że niewyegzekwowane odsetki za zwłokę w zapłacie

składek na ubezpieczenie społeczne mogą być objęte odszkodowaniem dochodzonym

na podstawie art. 298 kh, powinny być jednak zsumowane i wyrażone kwotowo. Tak też

odszkodowanie wyliczył Sąd Apelacyjny wskazując, że na jego wysokość składa się

suma niezapłaconych składek, odpowiadająca kwocie 108 311, 74 zł, a pozostałą

szkodę stanowią zsumowane i wyrażone kwotowo odsetki. Jeżeli zatem skarżący nie

zgłosił zarzutu przedawnienia roszczenia w tej części, w jakiej nie obejmuje ono

zsumowanych odsetek, nie może skutecznie zarzucać w kasacji naruszenia art. 442 § 1

k.c. poprzez zasądzenie odszkodowania w całości. Zarzut przedawnienia roszczenia w

całości nie może być, co oczywiste, podniesiony dopiero w kasacji, która jest

sformalizowanym środkiem odwoławczym skierowanym przeciwko orzeczeniu sądu

drugiej instancji. Sąd ten nie narusza prawa, jeżeli zasądza roszczenie, co do którego

zarzut przedawnienia nie został zgłoszony. Uznając zatem zarzut naruszenia art. 442 §

1 k.c. za częściowo jedynie uzasadniony, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i

częściowo uwzględnił apelację poprzez oddalenie powództwa w tej części, w jakiej

obejmowało żądanie zasądzenia odszkodowania w postaci zsumowanych odsetek od

niezapłaconych składek. Jak ustalono w sprawie, roszczenie powstało w dniu 1 czerwca

1998 r., kiedy to okazało się, że egzekucja przeciwko spółce jest bezskuteczna, a

powód nie wywodził, by o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody dowiedział się

później. Pozew został wniesiony w 2002 r., a więc bezspornie po upływie trzyletniego

terminu przedawnienia. W tej zatem części, w jakiej zgłoszony został zarzut

przedawnienia, należało go uwzględnić.

6

Kolejną kwestią podnoszoną w kasacji jest kwestia wymagalności roszczenia.

Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie stało się wymagalne w dacie, w której okazało się,

że egzekucja przeciw spółce jest bezskuteczna, to jest z dniem 1 czerwca 1998 r.

Należy jednak rozróżnić powstanie roszczenia od jego wymagalności. Roszczenie

określone w art. 298 k.h. powstaje w zasadzie w dacie bezskuteczności egzekucji

wierzytelności objętej prawomocnym tytułem egzekucyjnym wystawionym przeciwko

spółce, z reguły bowiem już wtedy, gdy egzekucja okaże się bezskuteczna, wierzyciele

spółki dowiadują się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia. Termin

spełnienia takiego odszkodowawczego świadczenia nie jest jednak oznaczony ani z

właściwości zobowiązania nie wynika. Wymagalność roszczenia należy więc określić

zgodnie z art. 455 k.c., a zatem niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania i

dopiero od dnia wymagalności świadczenia wierzyciel, zgodnie z art. 481 k.c., może

żądać odsetek za opóźnienie w jego spełnieniu. Wierzyciel skierował listem poleconym,

doręczonym dłużnikowi w dniu 25 lutego 2002 r. - jak wynika z dokonanych ustaleń –

wezwanie do zapłaty należności w terminie 14 dni. Odsetki za opóźnienie powinny być

w tej sytuacji zasądzone od dnia 13 marca 2002 r. i w tym zakresie, uznając podniesiony

w kasacji zarzut naruszenia art. 481 k.c. za zasadny, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony

wyrok.

Nie jest natomiast trafny zarzut naruszenia art. 298 k.h. przez uznanie, że

zgłoszenie przez pozwanego wniosku o otwarcie postępowania układowego stanowiło

okoliczność uwalniająca go od odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki. Nie jest

kwestionowane ustalenie, że wniosek ten został zwrócony wskutek niezachowania

wymogów formalnych, Zgodnie bowiem z art. 130 § 2 zd. drugie k.p.c., pismo zwrócone

nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego

do sądu. W konsekwencji należało uznać, że wniosku skarżącego o otwarcie

postępowania układowego nie było.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39315

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przez zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz.98), a to z uwagi na przepis

art. 3 tejże ustawy.