IV CK 740/04

Sygn. akt IV CK 740/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa SA w W.

Oddziału (…) - Okręgowego Zakładu Gazownictwa w G. przeciwko H. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 31 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. w W. Oddział (…)

Okręgowego Zakładu Gazownictwa w G. w pozwie w postępowaniu nakazowym

domagał się zasądzenia od pozwanej H. S. kwoty 26.863,06 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 18 lutego 2000 r. W uzasadnieniu powód podał, że pozwana jest

odpowiedzialna na podstawie art. 298 § 1 k.h. za zobowiązania spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością „P.(…)” (później „B.(…)”) w S., w stosunku do której egzekucja

okazała się bezskuteczna.

2

Sąd Rejonowy w G. w dniu 20 marca 2000 r. wydał nakaz zapłaty, którym

uwzględnił powództwo w całości.

Na skutek wniesienia przez pozwaną zarzutów od nakazu zapłaty Sąd Okręgowy

w S. wyrokiem z dnia 27 stycznia 2003 r. uchylił nakaz zapłaty w części zasądzającej od

pozwanej na rzecz powoda kwotę ponad 7.189,02 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

12 kwietnia 2000 r. i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 622 ustawy z dnia 15 września 2000 r.

– Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.), obowiązującej od

dnia 1 stycznia 2001 r., do spraw wszczętych przed sądami powszechnymi lub sądami

polubownymi w zakresie spółek handlowych stosuje się przepisy dotychczasowe. Zatem

do żądania zgłoszonego w sprawie mają zastosowanie przepisy kodeksu handlowego.

Zgodnie z art. 298 § 1 k.h., jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna

członkowie zarządu odpowiadają osobiście i solidarnie za jej zobowiązania.

Ustalił Sąd Okręgowy, że pozwana w dniu 8 lipca 1996 r. powołana została na

stanowisko prezesa zarządu „P.(…)” Spółki z o. o., która następnie zmieniła nazwę na

„B.(…)”. Nakazem zapłaty z dnia 11 maja 1998 r. zasądzono na rzecz powoda od Spółki

„P.(…)” kwotę 9.506,89 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu w kwocie

690,20 złotych. Egzekucja okazała się bezskuteczna.

Z treści art. 298 § 1 zd. 2 k.h. wynika, że członek zarządu może się uwolnić od

odpowiedzialności, jeżeli wykaże że:

- we właściwym czasie zgłoszono upadłość lub wszczęto postępowanie

zapobiegające upadłości (postępowanie układowe);

- niezgłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania zapobiegającego

upadłości nastąpiło nie z jego winy;

- pomimo niezgłoszenia upadłości oraz niewszczęcia postępowania

zapobiegającego upadłości wierzyciel nie poniósł szkody.

Pozwana wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki złożyła w styczniu 1998 r. W

ocenie Sądu Okręgowego nie wykazała, że uczyniła to w czasie właściwym. Już w dacie

objęcia przez pozwaną funkcji członka zarządu istniała sytuacja uzasadniająca złożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości. Członka zarządu spółki obowiązuje należyta

staranność określana przy uwzględnieniu zawodowego charakteru. W ramach tak

rozumianej staranności pozwana jako członek zarządu powinna była zapoznać się z

sytuacją finansową spółki. Mogła to uczynić bowiem w spółce prowadzona była pełna

3

księgowość, sporządzane były miesięczne sprawozdania obrazujące sytuację spółki, a

nadto znane były pozwanej jako zarządcy istotne dla bytu Spółki fakty takie jak utrata

posiadania jedynego ośrodka wczasowego, konieczność zapłaty kosztów komorniczych,

toczący się proces o zapłatę należności za bezumowne korzystanie z nieruchomości za

lata poprzednie, a także niemożność prowadzenia działalności w dotychczasowym

zakresie. Skoro w tej sytuacji pozwana nie złożyła wniosku o ogłoszenie upadłości, nie

sposób zdaniem Sądu Okręgowego mówić o braku winy i braku związku przyczynowego

pomiędzy zaniechaniem pozwanej a szkodą powoda, stanowiącą to co powód

uzyskałby, gdyby pozwana w terminie 14 dni od dnia objęcia funkcji członka zarządu,

złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości.

Ustalając wysokość szkody Sąd Okręgowy oparł się na opinii biegłego B. Ł., z

której wynika, że gdyby wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony w dniu 22 lipca

1996 r. (14 dni od dnia objęcia przez pozwaną funkcji członka zarządu), to biorąc pod

uwagę wartość bilansową aktywów Spółki i wysokość zobowiązań, powód zostałby

zaspokojony w 55,4%.

Stwierdzenie, że pozwana winna złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości w dniu

22 lipca 1996 r. wpływa zdaniem Sądu pierwszej instancji na wysokość szkody jaką

poniósł powód. Przyjął Sąd, że w toku postępowania upadłościowego mogłaby być

zaspokojona jedynie wierzytelność powoda istniejąca w dniu 22 lipca 1996 r. tzn.

obejmująca należność główną i odsetki za okres do dnia 23 lipca 1996 r. (w świetle art.

33 prawa upadłościowego odsetki od wierzytelności przypadających od upadłego nie

biegną w stosunku do masy od daty ogłoszenia upadłości) oraz koszty postępowania

nakazowego. Zasądzona kwota 7.189,02 zł odpowiada 55,4% wierzytelności powoda

łącznie z odsetkami należnymi na dzień 22 lipca 1996 r.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powód zarzucił naruszenie art. 298 § 1 i

2 k.h. poprzez niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że przewidziana tym

przepisem odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki jest ograniczona

do takiej wysokości w jakiej zobowiązania te zostałyby zaspokojone gdyby członek

zarządu złożył wniosek o upadłość w czasie właściwym, przyjęciu, że członek zarządu

jest zwolniony od odpowiedzialności za zobowiązania spółki z tytułu odsetek od

należności głównej za okres po możliwym dniu ogłoszeniu upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z konstrukcji art. 298 k.h., który był odpowiednikiem obecnego art. 299 k.s.h.,

wynika że przy dochodzeniu roszczenia z art. 298 § 1 k.h., skierowanego przeciwko

4

członkowi zarządu spółki, obowiązkiem powoda jest wykazanie, że przysługuje mu

względem spółki podlegająca egzekucji wierzytelność, oraz że egzekucja okazała się

bezskuteczna. Bezspornie, w niniejszej sprawie przysługuje powodowi taka

wierzytelność obejmująca należność główną i odsetki względem Spółki z o. o. „P.(…)”,

mającej obecnie nazwę „B.(…)”, której prezesem zarządu była pozwana.

Ciężar wykazania przesłanek egzoneracyjnych wymienionych w art. 298 § 2 k.h.

obciąża stronę pozwaną. Jedną z przesłanek egzoneracyjnych, a jedyną która w świetle

ustaleń faktycznych aprobowanych przez Sąd Apelacyjny, wchodzi w grę w niniejszej

sprawie, jest okoliczność, że pomimo niezgłoszenia upadłości oraz niewszczęcia

postępowania upadłościowego wierzyciel nie poniósł szkody.

Nie zostało w kasacji zakwestionowane ustalenie, że gdyby pozwana od razu,

gdy tylko została członkiem zarządu i zapoznała się z sytuacją Spółki, wystąpiła z

wnioskiem o ogłoszenie jej upadłości, to powód mógłby zaspokoić się tylko w 55,4 %

przysługującej mu wierzytelności. Skoro w razie zgłoszenia przez pozwaną wniosku o

upadłość w najwcześniej możliwym terminie, nie doszłoby do zaspokojenia powoda w

wysokości przekraczającej 55,4% sumy wierzytelności, to trafny jest wniosek, że mimo

niezgłoszenia upadłości, wierzyciel w zakresie przewyższającym 55,4 % sumy

wierzytelności nie poniósł szkody. Zatem, zachodzi ostatnia z przesłanek

egzoneracyjnych wymienionych w art. 298 § 2 k.h. i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny w

konkretnym stanie faktycznym ograniczenia odpowiedzialności pozwanej do kwoty

odpowiadającej 55,4 % sumy dochodzonej wierzytelności nie narusza art. 298 § 1 i 2

k.h.

Zgodzić się natomiast trzeba z kasacją, że przepis art. 298 § 2 k.h. nie daje

podstawy do całkowitego uwolnienia pozwanej od odpowiedzialności w zakresie odsetek

od sumy głównej za okres od dnia 22 lipca 1996 r. Prawdą jest, że w razie ogłoszenia

upadłości, odsetki nie biegłyby w stosunku do masy upadłości. Okoliczność ta nie

wpływa jednak na zakres odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 298 § 1 i

2 k.h. Członek zarządu odpowiada za zobowiązania spółki jeżeli egzekucja okazała się

bezskuteczna. Jeżeli więc odsetki były przedmiotem bezskutecznej egzekucji, to

zachodzi odpowiedzialność członka zarządu. W razie zgłoszenia upadłości we

właściwym czasie odsetki nie narastałyby, ale wierzyciel otrzymałby możliwą do

otrzymania część wierzytelności głównej. Biorąc pod uwagę akcesoryjny charakter

odsetek i ich funkcje nie można uznać, że zostało wykazane, że pomimo niezgłoszenia

upadłości wierzyciel nie poniósł szkody w takim zakresie, w jakim nie mógł

5

wyegzekwować należnych mu odsetek. Należy dodać, że przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny daty 22 lipca 1996 r. jako daty od której przestały biec odsetki jest całkiem

dowolne. Wedle ustaleń jest to dzień, w którym pozwana najpóźniej powinna zgłosić

wniosek o upadłość Spółki. Odsetki przestałyby biec w stosunku do masy nie od dnia

złożenia wniosku o upadłość, ale od daty ogłoszenia upadłości (art. 33 § 1 prawa

upadłościowego z 1934 r.). Nie sposób określić daty ogłoszenia upadłości, skoro takie

ogłoszenie nie nastąpiło. Zatem trafny jest zarzut kasacji, że przyjęcie, iż członek

zarządu jest zwolniony od odpowiedzialności za zobowiązania spółki z tytułu odsetek od

należności głównej za okres po dniu, w którym upłynął właściwy czas zgłoszenia

upadłości, narusza przepisy art. 298 § 1 i 2 k.h.

Z powyższych względów na mocy art. 39313

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.