II CK 678/04

Sygn. akt II CK 678/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. K.

przeciwko J. C.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 lipca 2005 r., kasacji powódki od

wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 18 maja 2004 r., sygn. akt II Ca (...),

oddala kasację i oddala wniosek pełnomocnika pozwanego o przyznanie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W pozwie z dnia 8 października 2002 r. S. K. wniosła o eksmisję pozwanego J. C.

z lokalu użytkowego o pow. 503 m2

znajdującego się w budynku położonym w P. przy ul.

G. i o wydanie go powódce.

Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2004 r. Sąd Rejonowy w P. powództwo oddalił

ustalając, że powódka wraz z H. G., L. W. i A. K. są współwłaścicielami przedmiotowej

nieruchomości zabudowanej przedmiotowym budynkiem objętej księgą wieczystą nr

(...). Powódka udział w niej nabyła w dniu 15 września 1998 r. Pomiędzy pozwanym a

2

ówczesnymi współwłaścicielami nieruchomości była zawarta umowa najmu

przedmiotowego lokalu do dnia 16 września 1997 r. Została wypowiedziana przez

wynajmujących z powodu nieuiszczania czynszu w terminie, ze skutkiem na dzień 10

czerwca 1993 r., po czym współwłaściciele wbrew woli pozwanego odebrali mu lokal.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 10 września 1996 r. nakazano H. G., L.

W. i A. K. aby przywrócili J. C. posiadanie przedmiotowego lokalu użytkowego. Apelację

pozwanych od tego wyroku Sąd Okręgowy w P. oddalił wyrokiem z dnia 24 stycznia

1997 r. Na podstawie tego tytułu wierzyciel wszczął egzekucję wnioskiem z dnia 25

września 2000 r. W rozpoznawanej sprawie postanowieniem z dnia 2 maja 2003 r. Sąd

zabezpieczył powództwo przez zawieszenie tego postępowania egzekucyjnego. W

związku z tym współwłaściciele wystąpili z powództwem o pozbawienie wykonalności

wyroku posesoryjnego, które zostało oddalone prawomocnym wyrokiem z dnia 15

marca 2002 r.

Pozwany J. C. od czasu przejęcia lokalu przez współwłaścicieli nie korzystał w

żaden sposób z przedmiotowej nieruchomości.

Podnosząc, że pełnomocnik powódki jako podstawę prawną swojego roszczenia

wskazał art. 222 § 1 k.c., Sąd pierwszej instancji podkreślił, że przesłanką tego

powództwa jest posiadanie przedmiotu sporu przez pozwanego jako osoby

nieuprawnionej. Skoro pozwany w żaden sposób nie korzysta z przedmiotowej

nieruchomości, strony nie wiąże żaden stosunek obligacyjny, a pozwany posiada tytuł

wykonawczy nakazujący mu przywrócenie posiadania uznał, że istotę sporu stanowiło

rozstrzygnięcie kwestii, czy pozwany jest legitymowany biernie. Podzielił wyrażony w

doktrynie pogląd, że uprawomocnienie się wyroku w procesie petytoryjnym,

orzekającego pozytywnie o prawach właściciela rzeczy (powoda) przeciwko, któremu

prowadzone jest postępowanie egzekucyjne na podstawie wyroku posesoryjnego, jest

zdarzeniem uzasadniającym pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego.

Przytoczył wyrażone w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1969 r., (I

CR 178/69 niepubl.). stanowisko, że zobowiązanie do przywrócenia posiadania wygasa

nie tylko przez spełnienie świadczenia, czy następczą niemożność świadczenia, ale

także w wypadku uzyskania przez osobę, która dopuściła się pozbawienia posiadania

orzeczenia sądu stwierdzającego, że stan posiadania powstały na skutek naruszenia

jest zgodny z prawem i że orzeczenie takie można uzyskać w procesie windykacyjnym

(art. 222 § 1 k.c.). Tego ostatniego poglądu jednak nie podzielił, wskazując, że

zarządzenie przez sąd aby pozwany lokal opróżnił i opuścił, a następnie wydał jest

3

niemożliwe, gdy pozwany w żaden sposób z lokalu tego nie korzysta. Uznał więc, że J.

C. nie ma legitymacji biernej w sprawie.

Istotą, jego zdaniem, dochodzonego powództwa jest uzyskanie przez powódkę

stanu, w którym pomimo istnienia wyroku przywracającego posiadanie pozwany nie

będzie mógł objąć władztwa faktycznego nad rzeczą. Tymczasem uwzględnienie

powództwa o wydanie rzeczy, a więc nakazanie pozwanemu wydania rzeczy do rąk

właściciela, który nią włada tworzyłoby sytuację, w której nie ma realnej możliwości

wydania rzeczy, lecz jedynie stan prawny, który może być przyczynkiem do złożenia

kolejnego powództwa przeciwegzekucyjnego, gdyż tak uzyskany wyrok dopiero

uniemożliwia objęcie rzeczy w posiadanie przez osobę nie będącą właścicielem.

Wyraził pogląd, że realna groźba zajęcia lokalu przez pozwanego, gdyż do tego

sprowadza się jego uprawnienie wynikające z wyroku posesoryjnego, może podlegać

ochronie w drodze powództwa negatoryjnego (art. 222 § 2 k.c.).

Apelację powódki od tego wyroku Sąd Okręgowy w P. oddalił wyrokiem z dnia 18

maja 2004 r. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i jego

argumentację prawną. Podkreślił, że powódka jako współwłaściciel nieruchomości w

ramach czynności zachowawczych w zarządzie nieruchomością miała legitymację

czynną do wytoczenia powództwa (art. 209 k.c.).

Powódka w kasacji opartej na naruszeniu prawa materialnego, tj. na

niezastosowaniu art. 222 § 1 k.c. i błędnym przyjęciu, że powódka powinna szukać

ochrony prawnej przysługującego jej prawa na podstawie art. 222 § 2 k.c. wniosła o

zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie z urzędu należało rozważyć czy w sprawie nie zachodził brak

bezwzględnej przesłanki procesowej ze względu na wcześniejszy proces w sprawie II C

(...) Sądu Rejonowego w P.. W sprawie tej zostało prawomocnym wyrokiem z dnia 24

Kwietnia 2002 r. oddalone powództwo windykacyjne o eksmisję z przedmiotowego

lokalu wytoczone przez innych współwłaścicieli oparte na tych samych okolicznościach

faktycznych. W literaturze bowiem wyrażono pogląd, że jeżeli jeden ze współwłaścicieli

wystąpi na podstawie art. 209 k.c. z roszczeniem o wydanie rzeczy stanowiącej

przedmiot współwłasności, to wyrok wydany w takiej sprawie korzysta z powagi rzeczy

osądzonej w stosunku do innych współwłaścicieli. W tym wypadku jego rozszerzona

prawomocność miałaby wynikać z przepisów prawa materialnego, tj. z istoty stosunku

współwłasności. W tej kwestii należy jednak podzielić stanowisko judykatury, że

4

skuteczność wyroku zapadłego sprawie z powództwa windykacyjnego jednego ze

współwłaścicieli nie rozciąga się na pozostałych, co oznacza, że korzystają oni z wyroku

uwzględniającego powództwo, ale w razie przegrania sprawy przez powoda mogą ją

ponowić, nie narażając się na zarzut powagi rzeczy osądzonej. Współwłaściciel może

zatem w takim wypadku dochodzić roszczeń wynikających z własności rzeczy i

wówczas prawnomaterialna skuteczność wyroku nie rozciąga się na dalszych

współwłaścicieli, ponieważ nie brali oni udziału w poprzednim procesie ( por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1962 r., 3 CR 237/62, OSN 1963, nr 2, poz. 48).

Skoro powódka nabyła posiadanie i udział we własności przedmiotowej

nieruchomości już po prawomocności wyroku posesoryjnego, a przed wszczęciem na

jego podstawie postępowania egzekucyjnego, to art. 192 pkt 3 k.p.c. rozszerzający

prawomocność wyroku na nabywcę spornej rzeczy w toku procesu nie mógł mieć do niej

zastosowania (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1963 r., III CR

26/63, OSPiKA 1964 r., nr 7-8, poz.134). Ponieważ pozwany nie uzyskał do tej pory

także klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 k.p.c. to pomiędzy stronami nie

występował typowy stosunek jaki ma miejsce pomiędzy właścicielem wytaczającym

powództwo windykacyjne, który samowolnie pozbawił władztwa pozwanego

dysponującego posesoryjnym tytułem wykonawczym przywracającym posiadanie na

podstawie którego zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne. Już z tego względu,

pozwany nie władał przedmiotową nieruchomością, to nie miał legitymacji biernej w

sprawie.

Można jednak zauważyć, że gdyby powódka była pozwaną w sprawie

o przywrócenie posiadania, bądź wyrok z dnia 10 września 1996 r. miał w stosunku do

niej rozszerzoną prawomocność, to także i wtedy zarzuty kasacji nie mogły być

uwzględnione. Powództwo posesoryjne i petytoryjne pomimo, ze dotyczą tego samego

przedmiotu oczywiście nie są one „sporem o to samo roszczenie”. Tymczasowy

charakter wyroku orzekającego o przywróceniu posiadania objawia się właśnie

zwłaszcza wtedy, gdy został on wydany przeciwko osobie uprawnionej. Wyraża się to

tym, że taki pozwany ma możliwość wytoczenia powództwa petytoryjnego i nie można

mu skutecznie przeciwstawić zarzutu powagi rzeczy osądzonej. Osoba uprawniona

pomimo przegrania procesu posesoryjnego może wystąpić z powództwem o

świadczenie (o wydanie rzeczy) wtedy, gdy powód z procesu posesoryjnego odzyskał

posiadanie spornej rzeczy. Żądanie wydania rzeczy nie wchodzi w rachubę jednak

przed wykonaniem wyroku posesoryjnego, a więc do czasu kiedy uprawniony jest w

5

posiadaniu spornej rzeczy. W takiej sytuacji może on żądać ustalenia swego prawa. Do

tego należy dodać, że w toku procesu petytoryjnego żądanie pozwu powinno ulegać

zmianie stosownie do zmian w stanie posiadania rzeczy. Roszczenie windykacyjne

może bowiem powstać dla właściciela tylko wtedy, gdy traci on władztwo nad rzeczą.

Odzyskanie władania rzeczą czyni je bezprzedmiotowym, chociażby to nastąpiło na

wskutek samowoli uprawnionego.

Trafnie Sąd drugiej instancji podniósł, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia

8 października 1969 r. (I CR 178/ 690 niepubl.) był o tyle nieadekwatny w sprawie, że w

tamtym stanie faktycznym pozwany korzystał z części nieruchomości stanowiącej

przedmiot sporu.

W końcu trzeba zauważyć, że całkowicie chybiona była próba kwalifikowania

przez Sądy obydwu instancji stanu faktycznego sprawy pod hipotezę normy wynikającej

z art. 222 § 2 k.c. Powództwo negatoryjne przysługuje właścicielowi (współwłaścicielowi)

w wypadku naruszenia przedmiotu tego prawa w inny sposób niż pozbawienie

uprawnionego władztwa nad rzeczą. Należy pamiętać, że przywrócenie stanu zgodnego

z prawem polega na odwróceniu stanu jaki powstał na skutek wkroczenia w cudzy

przedmiot (np. zasypanie rowu), natomiast zaniechanie dalszych naruszeń oznacza

zaprzestanie bezprawnej ingerencji w sferę cudzego prawa własności. O takiej

ingerencji nie może być mowy, gdy to wkroczenie polega na wykonywaniu wyroku

posesoryjnego przywracającego posiadanie. Jest to bowiem działanie zgodne z

prawem.

Wniosek pozwanego o przyznanie kosztów postępowania kasacyjnego należało

oddalić, skoro odpowiedź na kasację została wniesiona po terminie.

Z tych względów kasacja uległa oddaleniu (art. 39312

k.p.c. w zw. art. 3 ustawy z

dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).