I CK 132/05

Sygn. akt I CK 132/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. F. i A. F.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w T. i Ministrowi

Skarbu Państwa o odszkodowanie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 13 lipca 2005 r., kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28

października 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 12 maja 2004

r. sygn. akt I C (…) i sprawę przekazuje temu Sądowi do ponownego rozpoznania

wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie A. F. i W. F. domagali się zasądzenia od Skarbu Państwa Ministra

Skarbu Państwa i Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. kwoty 2.769.367 zł tytułem

zwrotu równowartości mienia należącego do ich ojca K. F., które zostało przejęte przez

Skarb Państwa. Jako podstawę prawną żądania wskazali art. 10 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

2

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze

zm. – dalej jako ustawa).

W uzasadnieniu żądania podali, że wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w

K. z dnia 12 czerwca 1948 r. K. F. został skazany na karę śmierci i przepadek mienia, a

jego rewizja od tego wyroku została pozostawiona bez uwzględnienia postanowieniem

Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 26 lipca 1948 r. Wyrokiem z dnia 7 marca 1991

r. Sąd Najwyższy uniewinnił K. F. od przypisanych mu czynów.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 19 maja 2004 r. oddalił powództwo w

oparciu o następujące ustalenia.

Wskazanym wyrokiem z dnia 7 marca 1991 r. Sąd Najwyższy zmienił powołane

wcześniej orzeczenia w odniesieniu do K. F. przez jego uniewinnienie, jednak już

wcześniej, na skutek rewizji nadzwyczajnej, zostały one uchylone wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 7 września 1959 r., którym jednocześnie przypisano K. F. czyn

zakwalifikowany jako przestępstwa przywłaszczenia i zaboru w celu przywłaszczenia

mienia na szkodę Skarbu Państwa, i skazano go na karę ośmiu lat więzienia z utratą

praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz przepadkiem mienia.

Powodowie nie wykazali aby wyrok ten został zmieniony lub uchylony. Przepadkiem na

rzecz Skarbu Państwa zostało objęte mienie Zakładów „T.(…)” sp. z o.o. w K., położone

na terenie T.. Nieruchomość jest obecnie podzielona na szereg działek będących

w użytkowaniu wieczystym lub własności osób trzecich. K. F. miał w spółce „T.(…)” 295

udziałów na 300. Zmarł on 17 marca 1965 r., a powodowie są jego spadkobiercami do

¼ cz. każde z nich.

U podstaw oddalenia powództwa legło ustalenie odnośnie do ponownego

orzeczenia kary przepadku mienia wyrokiem z 1959 r., w następstwie którego mienie

należące do spółki T.(…) jest obecnie własnością Skarbu Państwa, brak zatem podstaw

do przyznania powodom odszkodowania.

W apelacji powodowie zarzucali naruszenie art. 11 w zw. z art. 10 ustawy z dnia

23 lutego 1991 r. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy K. F. został ostatecznie

uniewinniony i twierdzili, iż bez znaczenia jest fakt skazania go za ten sam czyn w 1959

r. i orzeczenia nim przepadku mienia, ponieważ jego proces ostatecznie zakończył się

wyrokiem uniewinniającym Nadto podnosili naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez

przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów w zakresie oceny dowodów z

dokumentów określających poprzedni i obecny stan prawny przejętego przez Skarb

Państwa mienia.

3

Sąd Apelacyjny w ustosunkowaniu się do apelacji powodów stwierdził, że

powodowie wywodząc dochodzone roszczenie z przepisów ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. nie wykazali istnienia wobec K. F. orzeczenia objętego działaniem regulacji jej

art. 10, wiążącego odpowiedzialność Skarbu Państwa ze stwierdzeniem nieważności

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego. Wyrok Sądu Najwyższego z 1991 r. pozbawił

bowiem skuteczności orzeczoną wyrokiem z 1948 r. karę przepadku mienia, jednak nie

zostało dowiedzione, by stwierdzona została nieważność, orzekającego ją ponownie

wyroku z 1959 r., do którego nie odnosi się wyrok uniewinniający Sądu Najwyższego.

Wskazał, że regulacja prawna, która według powodów uzasadnia ich powództwo, ma

szczególny charakter i nie może być stosowana rozszerzająco. Przepisy ustawy mają

odpowiednie zastosowanie do osób, w stosunku do których zapadł wyrok

uniewinniający, ale tylko wówczas, gdy zachodzą przesłanki do stwierdzenia

nieważności orzeczenia (art. 11 ust. 1 ustawy). K. F. skazany zaś został w 1959 r. za

przestępstwo kryminalne, przy czym jak wynika to z uzasadnienia uniewinniającego go

wyroku Sądu Najwyższego, motywem jego postępowania nie było wyrządzenie szkody

ustrojowi gospodarczemu Państwa, a jedynie chęć osiągnięcia korzyści majątkowej w

interesie firmy, której był współwłaścicielem.

Z powyższych względów zaskarżonym obecnie wyrokiem z dnia 28 października

2004 r. oddalił apelację.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powodowie zarzucili w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego naruszenie art. 10 ustawy, który nie ma

zastosowania do następców prawnych K. F., oraz art. 405 k.c. przez jego

niezastosowanie. Nadto podnieśli zarzuty naruszenia przepisów postępowania: art. 233

§ 1 k.p.c. przez dowolne uznanie, iż w wyniku zmiany wyroku z 1948 r. Sąd Najwyższy

wyrokiem z 1991 r. „zmienił wyrok nieistniejący” w sytuacji, gdy Sąd Najwyższy

uniewinnił K. F. od zarzucanych czynów, których dotyczył jeden proces karny, a nadto

przez uznanie, że w przypadku uniewinnienia istnieje dawna kara dodatkowa przepadku

mienia, oraz art. 316 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie stanu sprawy z chwili orzekania,

poprzez zanegowanie skutków wyroku z Sądu Najwyższego z 1991 r., a przyjęcie

skuteczności wyroku z 1959 r.

Wnosili o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

S.A.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Na tle sformułowanych w kasacji zarzutów powstaje w pierwszej kolejności

potrzeba rozważenia co było treścią powództwa w którym powodowie domagali się od

sądu udzielenia im ochrony prawnej w stosunku do pozwanego. Rozstrzygnięcie o tym

wymaga uwzględnienia obu jego elementów tj. zarówno żądania, zawierającego rezultat

stanu faktycznego przedstawionego przez powodów, jak i służącego konkretyzacji

samego żądania jego uzasadnienia. Wymóg przytoczenia w pozwie okoliczności

faktycznych uzasadniających żądanie określa art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. Kwalifikacja

prawna tego stanu faktycznego należy do sądu (da mihi factum, dabo tibi ius). Kodeks

postępowania cywilnego nie wymaga substancjonowania stanu faktycznego dyspozycji

określonych norm, powoda nie mogą zatem obciążać skutki powołania wadliwej

podstawy prawnej żądania. Sąd nie jest związany wskazaną przez powoda podstawą

prawną roszczenia, przeciwnie, sąd jest obowiązany rozpatrzyć sprawę wszechstronnie

i wziąć pod rozwagę wszystkie przepisy prawne, które powinny być zastosowane

w rozważanym przypadku.

Konfrontacja podstawy faktycznej wniesionego powództwa z nieadekwatną do

niego, wskazaną przez powodów podstawą prawną żądania uzasadnia ocenę o

wadliwym jej powołaniu. W tej sytuacji niezależnie od poglądu powodów na te kwestię,

rzeczą sądu było, po rozważeniu przepisów prawnych , które powinny być zastosowane

stwierdzić, czy podstawa faktyczna powództwa uzasadnia zasądzenie świadczenia.

W tym stanie rzeczy stanowisko Sądu Apelacyjnego, który zaakceptował wyrok

Sądu pierwszej instancji, rozstrzygający o żądaniu powodów na podstawie art. 10

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. zasadnie spotkało się z zarzutem jego naruszenia.

W ramach przyjętej podstawy prawnej rozstrzygnięcia pozbawione są doniosłości

prawnej, wyrażającej się wpływem na jego treść, zarzuty oparte na drugiej podstawie

kasacyjnej kwestionujące stanowisko zaskarżonego wyroku odnośnie do skutków

prawnych wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1991 r. uniewinniającego K. F., dla

orzeczonej wyrokiem tego Sądu z dnia 7 września 1959 r. kary przepadku mienia.

Najdalej idąca przesłanką oddalenia roszczenia powodów było bowiem stwierdzenie

braku przesłanek z art. 1 ustawy, które muszą być spełnione dla jej zastosowania także

w stosunku do osób w stosunku do których zapadł wyrok uniewinniający. Celem ustawy

- jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, jest naprawienie krzywd i szkód osobom, które

w warunkach w niej określonych poniosły je w związku z działalnością na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego. Przepis art. 1 ust. 1 ustawy określa w pierwszym

rzędzie przedmiotowe kryterium decyzji o unieważnieniu orzeczenia w postaci ustalenia,

5

że zarzucany lub przypisany czyn był związany z działalnością na rzecz niepodległego

Państwa Polskiego. Kryterium to stanowi punkt wyjścia dla oceny żądania

odszkodowania. Przesłanka ta, co nie jest kwestionowane przez skarżących, nie została

w okolicznościach sprawy spełniona, twierdzeń takich powodowie nigdy nie podnosili.

Podzielić przy tym należy ocenę Sądu Apelacyjnego, iż uniewinniający K. F.

wyrok Sądu Najwyższego nie odnosi się do czynów przypisanych mu jako przestępstwa

z art. 43 § 1 i 49 § 2 mkk w wyroku Sądu Najwyższego z 1959 r., ani też nie zostało

dowiedzione, że wyrok ten został uchylony lub zmieniony, albo stwierdzono jego

nieważność. Powodowie nie twierdzili także, że podjęli starania o jego kasację (art. 521

k.p.k.).

Znaczenie tej kwestii dla rozstrzygnięcia o zasadności żądania powodów może

być jednak ocenione, po dokonaniu jego ponownej kwalifikacji prawnej.

Z tych przyczyn, na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), orzeczono jak w

sentencji.