I CK 28/05

Sygn. akt I CK 28/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. P.

przeciwko T. Ś., M. Ś. i (…) Zakładom Graficznym S.A. w R. z siedzibą w M.

o zawarcie umowy przyrzeczonej i przeniesienie własności nieruchomości, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 lipca 2005 r., kasacji powoda od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21 października 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację powoda w stosunku

do pozwanego - (…) Zakładów Graficznych S.A. w R. oraz orzekającej

o kosztach postępowania apelacyjnego i sprawę w tym zakresie przekazuje

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego;

2) w pozostałej części kasację oddala i zasądza od powoda na rzecz

pozwanych T. Ś. i M. Ś. kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżony wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym.

Umową przedwstępną z dniu 27 października 2003 r. pozwani M. Ś. i T. Ś.

zobowiązali się sprzedać powodowi B. P. położoną w R. nieruchomość oznaczoną jako

działka nr (…), objętą księgą wieczystą Kw Nr (…), w stanie wolnym od obciążeń, za

cenę 250.000 zł w terminie do dnia 31 grudnia 2003 r. W dniu 31 grudnia 2003 r. oraz w

kolejnym wyznaczonym przez powoda terminie 6 stycznia 2004 r. pozwani nie stawili się

u notariusza celem zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości. W dniu 6 stycznia 2004

r. małżonkowie Ś. zawarli umowę sprzedaży przedmiotowej działki z pozwanym - (…)

Zakładami Graficznymi S.A. w R.

Sąd Okręgowy w R., do którego powód wystąpił z żądaniem orzeczenia

przeniesienia na jego rzecz własności przedmiotowej nieruchomości oraz stwierdzenie,

że wydany w sprawie wyrok zastępuje oświadczenie pozwanych Zakładów Graficznych

S.A. o zawarciu umowy sprzedaży uznał, że wykonanie umowy przedwstępnej przez

pozwanych M. i T. Ś. stało się niemożliwe z uwagi na skuteczne przeniesienie prawa

własności tej nieruchomości na pozwane Zakłady Graficzne. Natomiast w stosunku

Zakładów Graficznych powództwo jest nieuzasadnione, gdyż pozwanego tego nie łączy

z powodem żaden stosunek zobowiązaniowy na podstawie, którego powód mógłby

żądać od niego wykonania umowy przedwstępnej.

Kierując się powyższym, wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2004 r. oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 21 października 2004 r., oddalił apelację

powoda, podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji, że roszczenie o zawarcie

umowy przyrzeczonej może być skierowane wyłącznie w stosunku do strony tej umowy,

a wobec zbycia nieruchomości przez pozwanych M. i T. Ś., roszczenie przeciwko nim

stało się bezprzedmiotowe i podlegało oddaleniu. Jako błędny ocenił pogląd

apelującego, że roszczenie z art. 390 § 2 k.c. w stosunku do pozwanych M. i T. Ś.

przekształciło się automatycznie w roszczenie przeciwko każdoczesnemu właścicielowi

nieruchomości w następstwie tego, że powód wystąpił z wnioskiem o wpis w księdze

wieczystej roszczenia o zawarcie umowy sprzedaży i wpis ten uzyskał z datą 5 stycznia

2004 r. Stwierdził, że dopiero wyrok uwzględniający powództwo w rozpoznawanej

sprawie stanowiłby podstawę do ujawnienia w księdze wieczystej roszczenia powoda o

przeniesienie własności nieruchomości, skutecznego przeciwko każdoczesnemu

3

właścicielowi na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 125, poz. 1368 - dalej ukwh).

W kasacji, zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, powód zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie za postawę wyroku art. 390 § 2 k.c. i

stwierdzenie, że roszczenie z tego przepisu nie może być skierowane przeciwko osobie

nie będącej stroną umowy przedwstępnej sprzedaży, oraz przez pominięcie przepisów

ukwh, a w szczególności jej art. 17, który nadał roszczeniu powoda (art. 16 ust. 2 pkt 2)

rozszerzoną skuteczność względem praw nabytych po ujawnieniu tego roszczenia, oraz

art. 6, który wyłącza rękojmię wiary publicznej (art. 3). Nadto podniósł zarzut naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu wyroku wyjaśnienia jego podstawy prawnej

i przytoczenia przepisów ją stanowiących.

We wnioskach kasacyjnych domagał się zmiany zaskarżonego wyroku przez

uwzględnienie powództwa i orzeczenie zgodnie z jego żądaniem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 328 § 2 k.p.c. jedynie wyjątkowo może stanowić podstawę kasacji,

jeżeli niedochowanie określonych w nim wymogów uzasadnienia zaskarżonego

orzeczenia powoduje niemożność poddania go kontroli instancyjnej. Sytuacja taka w

sprawie nie zachodzi. W zarzucie jego naruszenia nie mieści się natomiast,

wykraczające poza materię zawartego w nim uregulowania, podnoszone przez

skarżącego niedostateczne rozważenia kwestii faktycznych czy prawnych doniosłych dla

właściwej subsumcji normy prawa materialnego.

Notarialna umowa przedwstępna sprzedaży nieruchomości stwarza roszczenie o

zawarcie umowy sprzedaży (art. 390 § 2 k.c.) oraz roszczenie o przeniesienie własności

wynikające z tej umowy. Roszczenie o przeniesienie własności z umowy przedwstępnej

nie jest roszczeniem przyszłym, jak kwalifikuje je Sąd Apelacyjny, wiążąc jego

powstanie z wyrokiem uwzględniającym powództwo w rozpoznawanej sprawie, lecz

roszczeniem istniejącym, którego realizacja może nastąpić w przyszłości. Podlega ono

ujawnieniu w księdze wieczystej na postawie art. 16 ust.2 pkt 2 zd. pierwsze ukwh.

Przez ujawnienie w księdze wieczystej roszczenie to, na podstawie art. 17 ukwh,

uzyskuje rozszerzoną skuteczność względem praw nabytych przez czynność prawną po

jego ujawnieniu, przekształcając się z roszczenia przeciwko oznaczonej osobie

(zobowiązanej z umowy przedwstępnej) w roszczenie przeciwko każdoczesnemu

właścicielowi nieruchomości.

4

W przypadku roszczeń, które były zabezpieczone wpisem jako przyszłe (art. 16

ust. 2 pkt 2 zd. 2 ukwh), ich skuteczność wobec praw później nabytych następuje z

chwilą kiedy stają się aktualne, to jest rzeczywiście powstają.

Błędna ocena co do charakteru zabezpieczonego wpisem roszczenia powoda,

jako roszczenia przyszłego doprowadziła Sąd Apelacyjny do wadliwego wniosku, że nie

uzyskało ono skuteczności względem obecnego właściciela nieruchomości i nie może

być przeciwko niemu dochodzone, a w rezultacie do oddalenia powództwa w stosunku

do pozwanych Zakładów Graficznych z naruszeniem art. 17 w zw. z art.16 ust. 2 pkt 2

ukwh przez jego niezastosowanie.

Przepis art. 9 ukwh rozszerza rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych na

inne rozporządzenia prawami, niż wymienione w art. 5 ukwh (przeniesienie własności

lub innego prawa rzeczowego), oraz roszczenia wynikające z takich rozporządzeń, które

mogą być ujawnione w księdze wieczystej na podstawie art. 16 ukwh. W razie

niezgodności miedzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym rękojmia chroni nabycie tych roszczeń na

korzyść uprawnionego.

Ujawnienie roszczenia o przeniesienie własności nie ogranicza właściciela

nieruchomości w rozporządzaniu nią, nie stanowi zatem przeszkody do przeniesienia jej

własności na inną osobę, która jednak nabywa ją z ograniczeniem wynikającym z treści

wpisanego i skutecznego względem niej roszczenia. Osoba, na rzecz której dokonany

został wpis roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości z umowy

przedwstępnej, zachowuje więc swoje roszczenie i może go dochodzić na podstawie art.

17 ukwh w stosunku do aktualnego właściciela nieruchomości, wywodzącego swoje

prawo z nabycia dokonanego po ujawnieniu roszczenia w księdze wieczystej, jako

wyłącznie biernie legitymowanego.

Z powyższych względów, w częściowym uwzględnieniu kasacji, Sąd Najwyższy

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację powoda w stosunku do

pozwanego - Zakładów Graficznych S.A. oraz orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego (art. 39313

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy prawo o ustroju sądów

powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), zaś w pozostałej części, wobec braku

usprawiedliwionych podstaw orzekł o jej oddaleniu (art. 39312

k.p.c. w zw. z art. 3

wymienionej wyżej ustawy).