I CK 67/05

Sygn. akt I CK 67/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa "B.(…)" Spółki z o.o. w W.

przeciwko T. S. i M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 lipca 2005 r., kasacji

pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację ponad kwotę 1.329,80

(tysiąc trzysta dwadzieścia dziewięć 80/100) zł oraz w części orzekającej o

kosztach i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wydał nakaz solidarnej zapłaty kwoty 43.949,31 zł przeciwko T. S.

i M. S. na rzecz powoda – „B.(…)” Spółki z o. o. Podstawą tego rozstrzygnięcia był

2

stosowny weksel gwarancyjny wystawiony przez T. S. (zarazem dłużnika w stosunku

podstawowym) i podpisany przez M. S. jako poręczyciela wekslowego. Po rozpatrzeniu

zarzutów pozwanych od nakazu zapłaty, Sąd Okręgowy uchylił nakaz co do kwoty

664,16 zł i w tym zakresie oddalił powództwo, natomiast w pozostałej części utrzymał

nakaz zapłaty w mocy po ustaleniu następującego stanu faktycznego.

Pozwana T. S. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej pod nazwą

PHO – Hurtownia „O.(…)” zawarła z powodem – „B.(…)” Spółki z o. o. umowę leasingu

operacyjnego samochodu ciężarowego Iglocar Star (w dniu 30 września 1998 r.). Strony

wiązały dołączone do umowy „ogólne warunki umowy leasingu” (cyt. dalej jako „ogólne

warunki”) w pkt. 4.4. tych warunków przewidywano, że w razie nieuregulowania dwóch

tzw. opłat okresowych lub w razie niewywiązania się leasingobiorcy z obowiązków

umownych lub naruszenia jakiegokolwiek warunku lub innej umowy leasingu,

leasingodawcy służyć będzie uprawnienie rozwiązania wszystkich umów leasingu ze

skutkiem natychmiastowym z leasingobiorcą. Rozwiązanie umowy leasingu uzasadnia

możliwość żądania zapłaty wszystkich zaległych opłat, zapłaty odszkodowania w

wysokości pozostałych opłat okresowych przewidzianych w umowie oraz żądanie zwrotu

przedmiotu leasingu do miejsca wskazanego przez leasingodawcę. Dla zabezpieczenia

tych należności pozwana wystawiła weksel gwarancyjny in blanco i upoważniła stronę

powodową (remitenta) do wypełnienia tego weksla na sumę zobowiązań wynikających z

umowy leasingu (w deklaracji wekslowej). M. S. złożył poręczenie na wekslu i udzielił też

poręczenia cywilnego (w dniu 1 października 1998 r.). Pozwana nie zapłaciła dwóch rat

leasingowych, powódka złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy leasingu z dnia 30

września 1998 r. i wezwała pozwaną do zapłaty zaległych opłat okresowych,

odszkodowania oraz zwrotu przedmiotu leasingu (pismo z dnia 15 marca 2001 r.).

Odbiór pojazdu od pozwanej zlecono odpłatnie innemu podmiotowi i zapłatą tą

obciążono stronę pozwaną. W rezultacie strona powodowa uzupełniła weksel na kwotę

dochodzoną pozwem i obejmującą sumę wszystkich należności.

W ocenie Sądu Okręgowego, postanowienie o odszkodowaniu (pkt. 4.4. ogólnych

warunków) należało uznać za skuteczne w świetle zasady swobody kształtowania treści

umowy (art. 3531

k.c.) i regulacji wskazanej w art. 473 k.c. Od 2000 r. obowiązuje nowy

przepis art. 70915

k.c., w którym przewidziano wprost możliwość żądania odszkodowania

od leasingobiorcy w związku z wcześniejszym rozwiązaniem umowy leasingu. Solidarne

zasądzenie dochodzonej pozwem należności uzasadniał przepis art. 471 k.c., art. 876 §

1 i art. 881 k.c.

3

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych dłużników wekslowych. Sąd ten

dokonał oceny prawnego charakteru pkt. 4.4. „Ogólnych warunków umowy

leasingowego”. W postanowieniu tym stwierdzono, że w przypadku nieuregulowania

dwóch tzw. opłat okresowych, leasingodawcy służy uprawnienie rozwiązania wszystkich

umów leasingu ze skutkiem natychmiastowym zawartych z leasingobiorcą, a

leasingodawca może także żądać zapłaty odszkodowania w wysokości pozostałych tzw.

opłat okresowych przewidzianych w umowie. Uprawnienie do żądania odszkodowania

(kary umownej) powstało dopiero, gdy wierzyciel skorzystał z prawa rozwiązania

umowy. Klauzula umowna zawarta w pkt 4.4. „Ogólnych warunków umowy leasingu”

mieściła się w granicach swobody umów (art. 3531

k.c.). Odpowiada ona treści obecnie

obowiązującego art. 70915

k.c. i postanowieniom art. 13 ust. 2 Konwencji UNIDROIT z

dnia 28 maja o międzynarodowym leasingu finansowym. Strony nie działały zatem

wbrew postanowieniom art. 483 k.c. Zasądzone przez Sąd Okręgowy koszty tzw.

windykacji znajdują swoje uzasadnienie w pkt 4.7. „Ogólnych warunków u mowy

leasingu”, ponieważ skorzystanie z usług odpowiedniej firmy leasingowej było

uzasadnione opóźnieniem się leasingobiorcy z wydaniem samochodu. Zarzut

zasądzenia kwoty brutto (z podatkiem VAT) zamiast netto był już spóźniony, nie został

bowiem zgłoszony w zarzutach od nakazu zapłaty (art. 495 § 3 k.p.c.).

Oboje pozwani odpowiadali na podstawie przepisów prawa wekslowego jako

wystawca i poręczyciel wekslowy. Wprawdzie pozwany udzielił wierzycielowi poręczenia

cywilnego (art. 876 k.c.), ale wierzyciel wywodził wobec niego swoje roszczenie z faktu

złożenia przezeń podpisu na wekslu w charakterze poręczyciela wekslowego.

Prawidłowo uzupełniony przez powoda (wierzyciela) weksel gwarancyjny uzasadniał

solidarną odpowiedzialność pozwanej obojga pozwanych.

W kasacji pozwanych (w zakresie dotyczącym oddalenia apelacji ponad kwotę

1.329,80 z odsetkami ustawowymi) podniesiono zarzuty naruszenia art. 382; art. 233 § 1

k.p.c. i zw. z art. 391 k.p.c. oraz naruszenia przepisów prawa materialnego, tj., art. 3531

k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c., art. 58 § 1 k.c. oraz art. 10 prawa wekslowego. Skarżący

wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy (w zaskarżonym

zakresie) do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie – o zmianę

zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego oraz wyroku Sądu Okręgowego i

oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zarzuty naruszenia art. 382 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.

zostały niewłaściwie umotywowane w kasacji pozwanych, ponieważ odnoszą się do

zagadnień materialnoprawnych (kwestionowanie obowiązku zapłaty przez pozwanych

kary umownej i wypełnienie weksla gwarancyjnego kwotą odpowiadającą wysokości tej

kary). W związku z tym wspomniane zarzuty nie mogą być brane pod uwagę w

postępowaniu kasacyjnym.

Spór między stronami koncentrował się na prawnym znaczeniu klauzuli umownej

zawartej w pkt. 4.4. „Ogólnych warunków umów leasing” (cyt. dalej jako „ogólne

warunki”). W klauzuli tej przewidziano uprawnienie dla leasingodawcy do rozwiązania

umowy ze skutkiem natychmiastowym w razie naruszenia przez leasingobiorcę umowy

leasingowej. W wyniku takiego rozwiązania leasingodawca uzyskiwał możliwość

żądania zapłaty „wszystkich zaległych opłat wraz z odsetkami (...) oraz prawo żądania

zapłaty odszkodowania w wysokości pozostałych opłat okresowych przewidzianych w

umowie (...)”. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w klauzuli tej zastrzeżono w istocie karę

umowną w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania przez

leasingobiorcę. W kasacji pozwanych trafnie zauważono to, że Sąd Apelacyjny powiązał

w rezultacie karę umowną także z niewykonywaniem lub nienależytym wykonywaniem

zobowiązania pieniężnego, skoro roszczenie o zapłatę takiej kary miałoby aktualizować

się w razie braku zapłaty dwóch rat leasingowych (w istocie – świadczeń pieniężnych)

i skorzystania z uprawnienia do rozwiązania umowy (jej wypowiedzenia) ze skutkiem

natychmiastowym. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r. III CZP

69/03 (OSN 2004, z. 5, poz. 69; sprostowanie: OSNC 2005, z. 6, poz. 2004 s. 1 – 2)

stwierdzono, ze naruszenie reguły określonej w art. 483 § 1 k.c. i objęcie karą umowną

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nie powoduje

nieważności zastrzeżenia kary umownej (art. 58 § 3 k.c.), należy je jednak oceniać nie

na podstawie art. 483 – 484 k.c. (art. 3531

k.c.). Oznacza to, że omawiana klauzula

zawarta w pkt. 4.4. ogólnych warunków mogłoby być oceniane już poza reżimem

regulacji prawnej kary umownej, zwłaszcza w kontekście prawnego ukształtowania

stosunku leasingu w okresie przed uregulowaniem umowy leasingu w przepisach k.c.

począwszy od dnia 9 grudnia 2000 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 74, poz. 857). W odpowiedzi

powoda na kasację pozwanych trafnie zwrócono uwagę na to, że do czasu prawnej

regulacji umowy leasingu w przepisach k.c. (art. 7091

– 70918

) w polskiej praktyce

gospodarczej ukształtował się określony model stosunku leasingu operacyjnego,

regulowany we wzorcach umownych, w których umieszcza się (jak w umowie łączącej

5

strony) klauzule o treści przewidzianej w pkt 4.4. ogólnych warunków. Czyni się tak

niewątpliwie pod wpływem rozwiązań modelowych przyjmowanych w postanowieniach

Konwencji UNIDROIT dotyczącej międzynarodowego leasingu finansowego (Ottawa

1988 r.). W art. 13 art. 2 tej Konwencji przewidziano możliwość domagania się przez

leasingodawcę od leasingobiorcy zapłaty odpowiedniego odszkodowania

odpowiadającego wysokości niezapłaconych opłat leasingowych. Nie sposób zatem

twierdzić, że w pkt 4.4. ogólnych warunków przewidziano jakąś postać kary umownej w

rozumieniu art. 483 – 484 k.c. Chodzi tu raczej o oryginalną, charakterystyczną dla

stosunku leasingu finansowego instytucję usprawiedliwioną koniecznością

odpowiedniego rozłożenia ryzyka związanego z przedterminowym zakończeniem

umowy leasingu finansowego. Natomiast konstrukcji kary umownej można doszukiwać

się w innych postanowieniach ogólnych warunków (np. w pkt 8.3.; zastrzeżenie kary

umownej na wypadek opóźnienia leasingobiorcy w wydaniu partnerowi przedmiotu

leasingu po zakończeniu stosunku obligacyjnego).

Prawna dopuszczalność umieszczania w umowie leasingu (zawieranych przed

regulacją prawną tych umów w przepisach k.c.) klauzuli o kreślonej w pkt. 4.4.

warunków umowy nie może być kwestionowana w świetle art. 3531

k.c. Pozostaje tylko

do wyjaśnienia to, jak omawiana klauzula powinna być rozumiana w sensie jurydycznym

w niniejszej sprawie. Skoro w jej treści mówi się o „odszkodowaniu”, pojawia się pytanie,

czy leasingodawcy przysługuje roszczenie jedynie w razie wykazania szkody

(odszkodowawczy charakter odszkodowania), czy wykazywanie takiej szkody nie jest

niezbędne (charakter gwarancyjny roszczenia). Rzecz w tym, że w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku stanowisko Sądu Apelacyjnego w tym zakresie nie jest

dostatecznie klarowne. Sąd ten mianowicie stwierdził najpierw, że „zastrzegając

odszkodowanie w omówionej wysokości strony w istocie sięgnęły do konstrukcji kary

umownej, która zwalnia wierzyciela z obowiązku wykazania szkody”. W innym miejscu

znalazła się jednak konstatacja, że „kara (umowna) została zastrzeżona na wypadek

rozwiązania umowy i ma na celu zrekompensowanie szkody, wynikłej z wywołanego

niezgodnym z umową zachowaniem leasingodawcy, przedwczesnego zakończenia

stosunku prawnego”. Co więcej, Sąd drugiej instancji zauważył, że w pkt 4.5. ogólnych

warunków dopuszczono możliwość pomniejszenia w zależności odszkodowania od

stopnia zużycia zwróconego przedmiotu.

Jeżeli zatem w pkt 4.4. ogólnych warunków nie przewidziano – wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego – konstrukcji kary umownej, ale inną instytucję charakterystyczną

6

dla leasingu operacyjnego, to taka konstatacja nie może jeszcze przemawiać na rzecz

merytorycznego rozstrzygnięcia tego Sądu. Należy przede wszystkim określić, jak

wspomniano, charakter prawny klauzuli zawartej w pkt. 4.4. ogólnych warunków, tzn.

ustalić, czy spełnione zostały odpowiednie przesłanki powstania roszczenia pieniężnego

przewidzianego w tej klauzuli. Sąd Apelacyjny naruszył art. 483 k.c. przez błędne

zastosowanie tego przepisu do instytucji nie stanowiącej w istocie kary umownej.

Naruszył także przepis art. 3531

k.c., skoro – przyjmując prawną dopuszczalność

klauzuli umownej przewidzianej w pkt 4.4. – nie ustalił jednak w sposób jednoznaczny

przesłanek powstania roszczenia pieniężnego przewidzianego w tej klauzuli.

Tymczasem do kompetencji stron należało określenie wspomnianych przesłanek.

Dlatego należało zaskarżony wyrok uchylić w części oddalającej apelację ponad kwotę

1.329,80 pozwany nie kwestionował bowiem zasadności rozstrzygnięcia w zakresie

dotyczącym kosztów odbioru pojazdu) i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39313

§ 1 k.p.c.).