V CK 55/05

Sygn. akt V CK 55/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „L.(...)” w K.

przeciwko B. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2005 r., kasacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 18 listopada 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala apelację i zasądza od

powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.200, - /jeden tysiąc dwieście/ złotych

tytułem kosztów procesu za instancję apelacyjną,

II. zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.200,- /jeden tysiąc dwieście/

złotych tytułem kosztów procesu za instancję kasacyjną

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w B. uwzględnił apelację powodowego

Syndyka masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej „L.(...) ” w K. od wyroku Sądu

Rejonowego w B., oddalającego powództwo, w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu

2

pierwszej instancji i zasądził od pozwanej B. B. na rzecz powoda kwotę 11.813,48

złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 1 września 2002 r. i kosztami procesu za

obydwie instancje. Stan faktyczny będący podstawą powyższego rozstrzygnięcia był

następujący.

W 1995 roku pozwana została przyjęta na członka Spółdzielni Mieszkaniowej

„L.(...) ” w K. z prawem ubiegania się o przydział mieszkania własnościowego typu M – 3

na warunkach określonych w Statucie i Regulaminie Finansowania i Rozliczania

Kosztów Budowy. Wymienione akty normatywne wewnątrzspółdzielcze przewidywały

obowiązek pokrycia przez członka wkładu budowlanego odpowiadającego całkowitym

kosztom budowy przypadającym na określony lokal mieszkalny, w wysokości

wynikającej z pisemnej decyzji Zarządu, doręczonej członkowi, podjętej na podstawie

obowiązujących w Spółdzielni zasad ostatecznego rozliczania kosztów budowy i

ustalania wysokości wkładów. Realizacja tego obowiązku była warunkiem uzyskania

przez członka przydziału mieszkania. Według zatwierdzonego przez Radę Nadzorczą

regulaminu, w celu wyliczenia całkowitego kosztu budowy określonego lokalu

mieszkalnego należało najpierw ustalić całkowity koszt budowy wszystkich lokali

objętych rozliczanym zadaniem inwestycyjnym a następnie podzielić uzyskaną wartość

przez powierzchnię użytkową wszystkich mieszkań. Pomnożenie uzyskanego wskaźnika

przez powierzchnię konkretnego lokalu mieszkalnego wyrażało koszt budowy tego

lokalu a zarazem wysokość wkładu budowlanego należnego od członka Spółdzielni

ubiegającego się o ten lokal. Na całkowity koszt całego zadania inwestycyjnego składały

się koszty bezpośrednie, tj. dotyczącego tego zadania, oraz koszty pośrednie,

obejmujące koszty kompleksowej realizacji budownictwa mieszkaniowego wraz z

podstawowymi urządzeniami socjalno-usługowymi, uzbrojenia i urządzenia terenu

objętymi także innymi zadaniami z uwzględnieniem tych elementów infrastruktury, które

służą całemu osiedlu. Zgodnie z powyższymi zasadami Spółdzielnia określiła wysokość

wkładu budowlanego związanego z lokalem mieszkalnym, o który ubiegała się pozwana,

na kwotę 59.127,08 złotych i zażądała zapłaty kwoty stanowiącej uzupełnienie

dotychczas wpłacanej ratalnie zaliczki na wkład. Pozwana żądaną kwotę zapłaciła. W

dniu 14 lipca 1998 roku Spółdzielnia wydała decyzję o przydzieleniu pozwanej

spółdzielczego własnościowego prawa do mieszkania nr (…) w budynku nr (…) przy ul.

M. w K. W decyzji tej Zarząd Spółdzielni stwierdził m.in. „wkład budowlany po

ostatecznym rozliczeniu kosztów budowy wynoszący 59.127,08 złotych został w całości

uregulowany”. W dniu 6 lutego 2001 r. ogłoszona została upadłość Spółdzielni

3

Mieszkaniowej „L.(...) ” w K.. Syndyk masy upadłości zlecił biegłemu rewidentowi

weryfikację rozliczenia nakładów inwestycyjnych poniesionych przez Spółdzielnię w

latach 1989-2001 r. W maju 2002 r. Syndyk odebrał opinię biegłego, z której wynikało,

że do kosztów realizacji zadania obejmującego m.in. budowę mieszkania pozwanej,

błędnie nie zaliczono kosztów obsługi kredytów bankowych w wyniku czego błędnie

wyliczono m.in. wkład budowlany należny od pozwanej; powinien on przedstawiać kwotę

o 11.813,48 złotych wyższą. O zapłatę tej kwoty Syndyk wystąpił przeciwko pozwanej w

niniejszej sprawie. Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 6 lipca 2004 r. oddalił

powództwo. Uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia obowiązku pozwanej uiszczenia

kwoty dochodzonej pozwem w sytuacji, gdy wysokość wkładu budowlanego wynikała z

oświadczenia woli Spółdzielni złożonego przed dokonaniem przydziału mieszkania i

potwierdzonego w decyzji o przydziale, a oświadczenie to nie było sprzeczne z prawem

ani zasadami współżycia społecznego, jak również nie mogłoby być przedmiotem

skutecznego uchylenia się Spółdzielni od jego skutków z powodu błędu. Powołał się też

na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2001 r. III CZP 73/01.

Sąd Okręgowy, zmieniając powyższy wyrok i uwzględniając powództwo w

zaskarżonym orzeczeniu wyraził pogląd, że oświadczenie woli Spółdzielni określające

wysokość wkładu budowlanego na kwotę niższą niż wyliczona następnie przez biegłego

rewidenta nie odpowiadało zasadom obliczania wysokości wkładów budowlanych

uchwalonym przez Spółdzielnię i było sprzeczne z art. 208 § 1 i art. 226 § 1 prawa

spółdzielczego. Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro okazało się, że rzeczywisty koszt

zrealizowania zadania inwestycyjnego, a tym samym – koszt budowy mieszkania

pozwanej, był wyższy niż wyrażało to oświadczenie woli Spółdzielni, to ostateczne

wyliczenie kosztów budowy oraz oświadczenie Spółdzielni o wysokości wkładu było

nieważne (art. 58 § 1 k.c.). Sąd Okręgowy podkreślił, że przepisy art. 208 § 1 i art. 226 §

1 prawa spółdzielczego miały charakter bezwzględnie obowiązujący w związku z czym

niedopuszczalne było odmienne uregulowanie zasad obliczania wysokości wkładu

budowlanego, np. w drodze umowy z członkiem i to tym bardziej, że art. 208 § 1 prawa

spółdzielczego przewidywał obowiązek członków uiszczania innych opłat zgodnie z

postanowieniami Statutu z czego wywodził się skutek w postaci bezwzględnego

obowiązku uczestniczenia przez członków w spłacie wszystkich zobowiązań spółdzielni.

W związku z powołaną w wyroku Sądu Rejonowego uchwałą Sądu Najwyższego z dnia

20 grudnia 2001 r. III CZP 73/01 Sąd Okręgowy stwierdził, że nieważność oświadczenia

woli podlega ocenie nie tylko na podstawie przepisów o wadach świadczeń woli ale

4

również na podstawie przepisów o niezgodności z ustawą i zasadami współżycia

społecznego. Wskazał, że w sprawie niniejszej powód nie powoływał się na uchylenie

się od skutków oświadczenia woli Spółdzielni, ani - z uwagi na niespełnienie przesłanek

wymaganych w art. 84 § 1 k.c. – nie mógłby tego uczynić skutecznie. Nie wyłączało to

możności wzruszenia przedmiotowego oświadczenia na podstawie art. 58 § 1 k.c.

W kasacji pozwana zarzuciła powyższemu wyrokowi naruszenie art. 58 § 1 k.c.

przez przyjęcie, że oświadczenie Spółdzielni Mieszkaniowej „L.(...) ” w K. o ostatecznym

ustaleniu wkładu budowlanego przypadającego od pozwanej było nieważne, oraz

naruszenie art. 88 i 84 § 1 k.c. przez przyjęcie, że przepisy te nie miałyby zastosowania

do stwierdzenia nieważności oświadczenia Spółdzielni gdyby przesłanki w nich zawarte

zostały przez Spółdzielnię spełnione.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obowiązujący do dnia 14 stycznia 2003 r. (patrz: art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 19

grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych

innych ustaw – Dz. U. Nr 240, poz. 2058) przepis art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego

(jedn. tekst Dz. U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) przewidywał zasadę wniesienie

wkładu budowlanego odpowiadającego całym kosztom budowy przypadającym na dany

lokal mieszkalny. Wymieniony przepis nie stanowił źródła zobowiązania członka

spółdzielni mieszkaniowej do zapłaty konkretnej kwoty ponieważ nie określał wprost

wysokości należności z tytułu wkładu. Konkretyzacja tej należności następowała po

ostatecznym rozliczeniu przez spółdzielnię na poszczególne lokale wszystkich kosztów

realizacji zadania inwestycyjnego i ustaleniu ile z tych kosztów przypada na dany lokal.

Obowiązek poniesienia kosztów budowy lokalu w kwocie odpowiadającej rzeczywistym

kosztom stawał się zobowiązaniem członka (art. 535 § 1 k.c.) po tym jak spółdzielnia

określiła i wyraziła wolę przyjęcia od członka oznaczonej kwoty jako wkładu

budowlanego odpowiadającego ustalonym ostatecznie kosztom budowy lokalu a

członek wyraził na to zgodę. Członek spółdzielni mógł kwestionować wynik

ostatecznego rozliczenia zarówno w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym jak i w

postępowaniu sądowym bez wyczerpania trybu z art. 42 Prawa spółdzielczego (patrz:

m. in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1964 r. I CR 215/65 – PVG

1966, nr 1, str. 30). Koncepcja porozumienia stron jako źródła zobowiązania członka do

uiszczenia wkładu budowlanego w wysokości odpowiadającej dyrektywie art. 226 § 1

Prawa spółdzielczego wyrażona została w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20

grudnia 2001 r. III CZP 73/01 (OSNC 2002, nr 10, poz. 11). W uchwale tej przytoczono

5

argumenty usprawiedliwiające stanowisko, że ostateczne rozliczenie przez spółdzielnię

kosztów realizacji zadania inwestycyjnego jest dla stron wiążące. W rozpoznawanej

sprawie obydwa orzekające Sądy podzieliły tę koncepcję. Wymaga jedynie

odnotowania, że obydwa Sądy nie ustrzegły się pewnej niezręczności językowej

mogącej sugerować, że za czynność prawną uznały samo ostateczne rozliczenie

kosztów budowy. W istocie chodziło o czynność prawną wyrażenia przez strony woli

uznania za koszt całkowity, w rozumieniu art. 226 § Prawa spółdzielczego, kwoty

wynikającej z rozliczenia. Posłużenie się przez Sądy określeniem „ostateczne

rozliczenie kosztów budowy”, dla oznaczenia czynności prawnej podlegającej ocenie,

stanowiło jedynie skrót myślowy.

Koncepcji oświadczeń woli stron jako źródła zobowiązania członka nie

kwestionowały również strony niniejszego postępowania. Wprawdzie powód w

uzasadnieniu pozwu wskazywał na art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego jako bezpośrednio

kreujący zobowiązanie pozwanej, ale w swojej apelacji wyrażał zastrzeżenie tylko

odnośnie do potraktowania rozliczenia jako czynności prawnej, natomiast nie popierał

poglądu o podstawie roszczenia jako wynikającej z art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko wyrażone w cyt.

Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2001 r. co do źródła zobowiązania

członka spółdzielni z tytułu wkładu budowlanego w określonej wysokości precyzując

jedynie, dla uniknięcia w tym zakresie jakichkolwiek wątpliwości, że czynnością prawną,

będącą źródłem zobowiązania, jest zgodne oświadczenie woli stron, a nie ostateczne

rozliczenie kosztów budowy.

W niniejszej sprawie Spółdzielnia, najpóźniej w decyzji o przydziale, wyraziła wolę

przyjęcia od pozwanej kwoty 59.127,08 złotych jako wkładu budowlanego

odpowiadającego całemu kosztowi, o którym mowa w art. 226 § 1 Prawa

spółdzielczego. Wynika to nie tylko z cyt. na wstępie stwierdzenia zawartego w decyzji o

przydziale ale przede wszystkim ze Statutu i Regulaminu rozliczania kosztów budowy, w

których to aktach zasada całości kosztów wielokrotnie była powoływana. Przyczyny

nierozliczenia przez Spółdzielnię kosztów obsługi kredytów bankowych nie są, w

ustalonym stanie faktycznym, znane. W każdym razie nie zostało wykazane aby

Spółdzielnia zaniechała rozliczenia tych kosztów ze świadomością, przyjęcia za

podstawę określenia wysokości wkładów budowlanych tylko części kosztów

rzeczywiście poniesionych na wybudowanie mieszkania dla pozwanej oraz aby

pozwana o tym wiedziała. W tej sytuacji ostatecznego rozliczenia kosztów budowy

6

Spółdzielnia dokonała bez naruszenia zasady z art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego;

przeciwnie – zasada ta patronowała wszystkim zachowaniom Spółdzielni. Również

oświadczenie woli Spółdzielni skierowane do pozwanej nie było sprzeczne z art. 226 § 1

Prawa spółdzielczego. Jak to wyżej wskazano, powyższy przepis przewidywał kryterium

rodzaju kosztów, a nie ich konkretnej wysokości. Składając swoje oświadczenie

Spółdzielnia obejmowała zamiarem całość kosztów budowy. Wprawdzie pojęciowo

„całość kosztów” jest kategorią obiektywną, ale do kosztów rzeczywiście poniesionych

Spółdzielnia miałaby prawo gdyby źródłem jej roszczenia o wkład budowlany był wprost

art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego, a nie jak przyjął Sąd Najwyższy w sprawie III CZP

73/01 oraz Sąd Najwyższy w sprawie niniejszej – porozumienie stron. Podobnie

wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 marca 2004 r. I CK 505/03 (nie

publ.)

Oświadczenie woli Spółdzielni o określeniu wysokości wkładu budowlanego nie

było sprzeczne z art. 226 § 1 Prawa Spółdzielczego ponieważ, w części wyrażającej

wolę objęcia wkładem całości kosztów budowy, pozostawało w zgodności z zasadą

przewidzianą w art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego, zaś w części dotyczącej oznaczonej

wysokości wkładu nie było oparte bezpośrednio na art. 226 § 1. Przestałoby wiązać

Spółdzielnię ze skutkiem w postaci nieobowiązywania wkładu w kwocie 59.127,08

złotych gdyby Spółdzielnia (Syndyk) skutecznie uchyliła się od błędu, co jednak w

ustalonym stanie faktycznym nie mogłoby mieć miejsca.

Z przedstawionych względów za zasadny Sąd Najwyższy uznał zarzut kasacji

naruszenia w zaskarżonym wyroku art. 58 § 1 k.c. Należy dodać, że przedmiotowe

oświadczenie woli Spółdzielni także nie było sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale z

dnia 20 grudnia 2001 r. i z czym trzeba się zgodzić, zarzut poniesienia przez wszystkich

członków Spółdzielni ciężaru kosztów budowy, przypadających na lokal pozwanej,

ponad kwotę przez pozwaną uiszczoną, podlega ocenie w świetle zasad rządzących

spółdzielczością mieszkaniową, w tym – art. 208 Prawa spółdzielczego, zgodnie z

którym za zobowiązania spółdzielni odpowiadają wszyscy jej członkowie, którzy też

ponoszą w tej postaci ryzyko ewentualnych nieprawidłowości w pracy organów

spółdzielni. Również samej pozwanej nie sposób zarzucić w stosunkach ze Spółdzielnią

zachowania niegodziwego w rozumieniu art. 5 k.c. w sytuacji, gdy miała ona prawo

oczekiwać, że koszty jej mieszkania zostały rozliczone profesjonalnie i – jak wskazywała

sama nazwa – w sposób definitywny. Gdyby dopuścić możliwość weryfikowania

7

ostatecznych rozliczeń to przez 10 lat, w ciągu których roszczenie spółdzielni nie byłoby

przedawnione, członek spółdzielni, mający własnościowe prawo do mieszkania, byłby

narażony na ewentualność kolejnych „podwyżek” wkładu budowlanego, wynikających z

ewentualnych kolejnych opinii biegłych rewidentów, różniących się np. w interpretacji

rodzaju wydatków podlegających rozliczeniu. Nie sposób tego przyjąć choćby z uwagi

na wymóg poczucia stabilności, które z natury rzeczy powinno towarzyszyć każdemu

ostatecznemu regulowaniu stosunków prawnych i to szczególnie, gdy instrumentami

właściwego regulowania tych stosunków praktycznie dysponuje tylko jeden z partnerów.

Co do art. 208 § 1 Prawa spółdzielczego, w którym Sąd Okręgowy także

upatrywał podstawy uwzględnienia powództwa, wypada jedynie zauważyć, że w części

dotyczącej wkładu budowlanego, ogólne unormowanie w art. 208 § 1 zostało

sprecyzowane w art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego, natomiast w pozostałej części art.

208 § 1 nie mógł stanowić podstawy orzekania ponieważ sprawa niniejsza nie dotyczyła

„innych opłat” ani partycypowania pozwanej w spłacie zobowiązań Spółdzielni.

W związku z powyższym, działając na podstawie art. 39315

k.p.c. (w brzmieniu

sprzed zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 13 z 2005 r. poz. 98 w zw. z art. 3 tej

ustawy) Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Rejonowego w B. z dnia 6 lipca 2004 r. Analogiczny jak w sprawie niniejszej

pogląd prawny wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 listopada 2004 r. III CK

585/03 (nie publ.).

Nie wpływa na zmianę prezentowanego poglądu wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 19 lipca 2005 r. sygn. akt SK 20/03, zgodnie z którym art. 226

Prawa spółdzielczego jest zgodny z art. 32 ust 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP i nie jest

niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Wyrok ten z natury rzeczy wyraża stanowisko

odnośnie do niekonstytucyjności w/w przepisu nie zaś do kwestii jego stosowania i nie

dotyka materii charakteru art. 226 § 1 Prawa spółdzielczego jako źródła roszczeń

spółdzielni do członka z tytułu wkładu budowlanego w określonej wysokości.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.