IV CK 68/05

Sygn. akt IV CK 68/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminnego Ośrodka Kultury w S.

przeciwko W. K.

o stwierdzenie nieważności umowy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 9 sierpnia 2005 r., kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24

listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i nie obciąża pozwanego kosztami procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Powód Gminny Ośrodek Kultury w S., którego podmiotowość prawna została

wykazana, domagał się stwierdzenia nieważności umowy z 8 kwietnia 1998 r. zawartej z

pozwanym W. K., której przedmiotem była modernizacja kotłowni z materiałów

pozwanego, w zmian za co uzyskiwał prawo do jej nieodpłatnej eksploatacji i sprzedaży

stronie powodowej energii cieplnej w okresie 15 października 1998 r. do 30 kwietnia

2005 r. Wartość zamówienia liczona w tym okresie przekroczyła 30.000 €.

2

Sąd Okręgowy ustalił, że zawarcie umowy nie było poprzedzone zamieszczeniem

ogłoszenia w Biuletynie Zamówień Publicznych (dalej: Biuletynie) oraz uzyskaniem

zgody Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych (dalej: Prezesa).

Oddalając powództwo sąd pierwszej instancji uznał, że naruszenie przez strony

przepisów regulujących postępowanie w sprawie zamówień publicznych nie miało

wpływu na wynik postępowania.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powoda zmienił

zaskarżony wyrok i orzekł, że przedmiotowa umowa jest nieważna; zasądził też na rzecz

powoda 6 300 zł tytułem kosztów procesu za obie instancje. Dokonując wykładni art. 72

ust. 2 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (dalej u.z.p.) sąd

drugiej instancji wskazał strukturę tego przepisu, którego pierwsze zdanie zawiera

sankcję nieważności umowy w sprawie zamówienia publicznego, jeżeli w toku

postępowania poprzedzającego jej zawarcie doszło do naruszenia przepisów ustawy

wpływającego na wynik postępowania. W następnym zdaniu natomiast wyliczono cztery

samodzielne kwalifikowane przyczyny nieważności umowy niezwiązane - mimo

zastrzeżenia „w szczególności”- z wpływem na wynik określonym w zdaniu pierwszym.

Wypadki te sąd odwoławczy uznał za kwalifikowane przesłanki nieważności,

niepozostające w opozycji do przyczyn określonych w zdaniu poprzedzającym.

W kasacji od tego wyroku opartej na obydwu podstawach pozwany przytoczył

przepis art. 72 ust. 2 u.z.p. w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy oraz

art. 233 § 1 k.p.c., twierdząc, że naruszenie pierwszego z wymienionych polega na

błędnej wykładni odrywającej sankcję nieważności od wpływu na wynik postępowania a

naruszenia drugiego dokonano przez nierozważenia związku między naruszeniem

przepisów u.z.p i wynikiem postępowania o zamówienie publiczne. Na tej podstawie

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i zasądzenia kosztów procesu na rzecz

pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Ustawa wiąże zasadę swobody sędziowskiej (art. 233 § 1 k.p.c.) z oceną

„zebranego materiału”, tzn. z oceną wiarygodności i mocy dowodów. Zagadnienie

dotyczące konieczności ustalania związku między wynikiem postępowania w sprawie

zamówień publicznych a zachowaniem przepisów ustawy regulującej to postępowanie

stanowi element wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p., czyli ustalania treści normy prawnej

ustanawiającej sankcję nieważności umowy, dlatego zarzut naruszenia przepisu

3

wyrażającego zasady kształtowania podstawy faktycznej wyroku nie może być uznany

za uzasadniony.

Nie można również podzielić zapatrywania skarżącego o naruszeniu prawa

materialnego. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p. Często

stosowany w aktach normatywnych zwrot „w szczególności” sugeruje wprawdzie

przykładowe tylko objaśnianie poprzedzającego je ogólnego sformułowania – w

analizowanym przepisie: naruszenia przepisów i wpływu na wynik postępowania i w tym

kierunku wykładał przepis Sąd Okręgowy.

Nie podzielając tego zapatrywania trzeba wskazać, że zabieg legislacyjny

„egzemplifikacji” byłby zbędny, skoro przytoczony wyżej okolicznik jest zrozumiały, a

jego wykładnia oparta na regułach logiki nie nastręcza trudności. Trafnie zatem Sąd

Apelacyjny dostrzegł w drugim zdaniu przepisu wskazanie bezwzględnych przesłanek

nieważności, wyrażonych w postaci kwalifikowanych naruszeń przepisów ustawy, które

z woli ustawodawcy zostały uznane za wystarczająco poważne aby przypisać im

sankcję nieważności umowy.

W uzasadnieniu powołanego przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Najwyższego z

21 listopada 2003 r. sygn. V CK 474/02, OSNC 2005/1/8 rozstrzygającego o

nieważności umowy przytoczono m.in. argumentację opartą na wykładni funkcjonalnej,

skład orzekający stwierdził bowiem, że przepisy ustawy o zamówieniach publicznych

mają na celu racjonalizację wydatkowania środków publicznych przez zaangażowanie

możliwie najmniejszych nakładów w sposób niebudzący wątpliwości co do sposobu ich

rozdysponowania, wspieranie uczciwej konkurencji, w ramach której oferenci zyskują

pozycję w oparciu o przejrzyste reguły, a także zdobywanie zaufania obywateli dla

działań szeroko rozumianej administracji (wyrok z 13 września 2001 r., IV CKN 381/00

(OSNC 2002, nr 6, poz. 75). Celem rozwiązań przyjętych w ustawie – stwierdził

następnie Sąd Najwyższy, jest zagwarantowanie równego traktowania wszystkich

uczestników postępowania w sprawie udzielenia zamówienia publicznego,

wyeliminowanie zjawisk o charakterze korupcyjnym i w konsekwencji ochrona rynku,

który powinien być zorganizowany przy zachowaniu zasady równości wszystkich

uczestniczących w nim podmiotów.

Uchybienia wskazane w hipotezach przyczyn nieważności wymienionych w art.

72 ust. 2 zdanie drugie u.z.p. sprzeciwiają się wymienionym wyżej celom tak wyraźnie,

że ich wpływ na wynik postępowania nie wymaga dodatkowych ustaleń. Ilustrują to

również okoliczności rozpoznawanej sprawy, w której brak ogłoszenia w Biuletynie oraz

4

zaniechanie przetargu uniemożliwiło zachowanie reguł konkurencji, a nieuzyskanie

zgody Prezesa na zawarcie umowy na czas dłuższy niż 3 lata (art. 73 u.z.p.) niezgodnie

z prawem obciążyło sektor finansów publicznych, bez możliwości retroaktywnego

ustalenia, czy umowa z pozwanym została zawarta na warunkach optymalnych dla

zamawiającego. Istnienie przepisów rozstrzygających o nieważności umów zawartych

wskutek uchybień traktowanych przez ustawodawcę jako typowe, nie wyłącza uznania

innych uchybień prawu za przyczynę nieważności umowy, jeżeli dodatkowo zostanie

wykazana przesłanka w postaci wpływu na wynik postępowania (art. 72 ust. 2 zdanie

pierwsze u.z.p. Nieważność ta ma charakter pierwotny i dotyczy całej umowy, dlatego

niemożliwe było ograniczenie jej do pewnego okresu, np. powyżej trzech lat, o co m. in.

wnosił skarżący

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

oraz art. 102

k.p.c. oddalił kasację odstępując jednocześnie od zasądzenia kosztów procesu w

postępowaniu kasacyjnym na rzecz powodowej gminnej instytucji kulturalnej.

Okolicznością usprawiedliwiającą zastosowanie art. 102 k.p.c. była postawa strony

powodowej, która co najmniej w takim samym stopniu jak strona pozwana przyczyniła

się do zawarcia nieważnej umowy.