V CK 129/05

Sygn. akt V CK 129/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "O.(...)" Spółki z o.o. w W.

przeciwko R. K., M. R. i W. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 września 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 września 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

oddala kasację; zasądza od powódki na rzecz każdego z pozwanych po 3.600 zł

(trzy tysiące sześćset) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 września 2004 r. oddalił apelację powodowej

spółki z o.o. „O.(...)” w W. od wyroku Sądu Okręgowego w K., którym ten Sąd oddalił

żądanie powódki zasądzenia solidarnie od pozwanych R. K. i M. R., członków zarządu

spółki z o.o. „I.(...)” w K., kwoty 271006,26 zł z odsetkami oraz od pozwanego W. M.,

prezesa zarządu P.(...) „L.(...)” S.A., kwoty 202573,19 zł z odsetkami.

2

Sąd Apelacyjny przyjął następujące okoliczności faktyczne:

Powodowej Spółce przysługiwała w stosunku do spółki z o.o. „I.(...)” w K.

wierzytelność z tytułu dokonanej wymiany urządzeń dźwigowych w łącznej kwocie

271006,29 zł (202573,19 zł – należność główna; 68433,10 zł – skapitalizowane odsetki).

W dniu 2 listopada 2000 r. doszło do zawarcia umowy, mocą której P.(...) „L.(...)" S.A.

w C. nabyła przedsiębiorstwo spółki „I.(...)".

Postanowieniem z dnia 18 maja 2001 r. Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość

spółki z o.o. „I.(...)" w K.. Syndyk masy upadłości powiadomił pełnomocnika powódki w

piśmie z dnia 18 czerwca 2001 r., że zgłoszenie do masy upadłości wierzytelności o

niespełnione przez upadłego świadczenie z tytułu dokonanej wymiany urządzeń

dźwigowych powinno nastąpić w trybie art. 150 i nast. prawa upadłościowego. Powódka

czynności takiej nie podjęła.

Sąd Okręgowy w C. nakazem zapłaty z dnia 3 sierpnia 2001 r. zasądził od spółki

„L.(...)” na rzecz powodowej Spółki kwotę 202.573,19 zł z ustawowymi odsetkami.

Powódka nie przedłożyła stwierdzenia prawomocności tego nakazu.

Sąd Rejonowy w C. w dniu 12 lipca 2001 r. dokonał otwarcia postępowania

układowego P.(...) „L.(...)" S.A. w C., a później zatwierdził układ Spółki z jej

wierzycielami. Wierzytelność objęta nakazem zapłaty z dnia 3 sierpnia 2001 r. została

umieszczona na liście wierzytelności. Pierwsza rata spłaty tej wierzytelności nastąpiła w

grudniu 2002 r.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny stwierdził, że powódka nie posiada tytułu

egzekucyjnego przeciwko spółce „I.(...)". Ponadto, że powódka nie wykazała, iż przez

zaniechanie pozwanych R. K. i M. R. zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z

o.o. „I.(...)” poniosła szkodę w rozumieniu art. 299 k.s.h., bądź art. 171

prawa

upadłościowego (rozp. Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – jedn. tekst: Dz.

U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Każda zaś z tych okoliczności z osobna

uzasadnia oddalenie powództwa, a tym samym apelacji w stosunku do pozwanych R. K.

i M. R.

Sąd Apelacyjny podzielił także pogląd Sądu Okręgowego, że brak jest podstaw

do uwzględnienia powództwa w stosunku do pozwanego W. M. W ocenie tego Sądu

powódka nie wykazała przesłanek z art. 415 k.c., w szczególności zaś, iż poniosła

szkodę wskutek nabycia przez P.(...) „L.(...)" S.A. w C., której prezesem zarządu był ten

pozwany, przedsiębiorstwa spółki „I.(...)".

3

Kasacja powódki - oparta na obu podstawach z art. 3931

k.p.c. - zawiera zarzut

naruszenia art. 299 k.s.h., art. 171

prawa upadłościowego (rozp. Prezydenta RP z dnia

24 października 1934 r. – jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), art. 336

k.c. oraz art. 187 k.p.c., i zmierza do uchylenia zaskarżonego i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zauważyć, że przepisy art. 299 k.s.h. i art. 171

prawa

upadłościowego stanowią w pełni niezależne, odrębne podstawy dochodzenia roszczeń

przez wierzycieli spółki, stanowiące alternatywną dodatkową ochronę wierzyciela spółki,

którego wierzytelności nie zostały przez spółkę zaspokojone. Prawo wyboru jednej z

powyższych podstaw dochodzenia wierzytelności nie zaspokojonych przez spółkę

przysługuje wyłącznie wierzycielowi.

Na wierzycielu domagającym się na podstawie art. 171

prawa upadłościowego

wynagrodzenia szkody wyrządzonej mu przez niewykonanie obowiązku zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości spoczywa ciężar dowodu dwóch przesłanek odpo-

wiedzialności członków zarządu, tj. szkody i związku przyczynowego.

Wierzyciel dochodzący na podstawie art. 299 k.s.h. od członków zarządu swych

nie wyegzekwowanych roszczeń względem spółki korzysta natomiast z ustawowego

domniemania m. in. szkody i musi wykazać jedynie fakt bezskuteczności egzekucji w

stosunku do spółki.

Odnosząc się do zarzutów kasacji naruszenia art. 299 k.s.h., nie można podzielić

poglądu skarżącej, że brak jest przeszkód proceduralnych do tego, aby wierzyciel w

procesie przeciwko członkowi zarządu spółki (art. 299 k.s.h.) wykazywał istnienie

względem niego odpowiedzialności spółki, jeżeli uprzednio tej spółki nie pozywał.

W judykaturze ugruntowany jest pogląd, że wierzyciel powołujący się na

bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie

może pozwać członka zarządu tej spółki na podstawie art. 298 § 1 kodeksu handlowego

(obecnie art. 299 k.s.h.) bez uprzedniego uzyskania tytułu egzekucyjnego przeciwko

spółce (por. powołaną przez sądy niższej instancji uchwałę SN z dnia 15 czerwca 1999

r., III CZP 10/99 OSNC 1999/12/203).

Sąd Najwyższy w tym orzeczeniu wskazał m. in, że wprawdzie stwierdzenie

istnienia zobowiązania nie należy do kwestii prejudycjalnych, których rozstrzygnięcie nie

może nastąpić w postępowaniu mającym rozstrzygnąć o odpowiedzialności z tego

wynikającej, jednakże ta oczywista reguła znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy

4

rozstrzyganiem o żądaniu pozwu, a wcześniej – o przesłankach warunkujących

zasadność tego żądania, objęte są strony tego samego toczącego się postępowania.

Tymczasem, nie jest możliwe pozwanie przez wierzyciela członków zarządu spółki na

podstawie art. 298 § 1 k.h. i jednoczesne pozwanie samej spółki, gdyż nie zachodzą

niezbędne do tego przesłanki współuczestnictwa materialnego, ani nawet

współuczestnictwa formalnego tych osób (art. 72 § 1 k.p.c.).

W takiej więc sytuacji, kiedy istnieją materialnoprawne przeszkody do

jednoczesnego rozstrzygania o odpowiedzialności członków zarządu spółki z o.o. z art.

298 § 1 k.h. i o odpowiedzialności spółki za jej zobowiązanie wobec wierzyciela, to

również nie może wchodzić w rachubę możliwość rozstrzygania w procesie przeciwko

członkom zarządu spółki o istnieniu zobowiązania spółki; stanowiłoby to nie tylko

odwrócenie przyjętego w art. 298 § 1 k.h. porządku rzeczy, zgodnie z którym za

zobowiązanie odpowiada, przede wszystkim, podmiot, który je zaciągnął, ale byłoby to

też rozstrzyganie o stosunku prawnym między dwoma partnerami, tj. wierzycielem i

spółką, z których jeden (tj. spółka) jako strona w tym postępowaniu by nie występował.

Rozstrzygnięcie tego rodzaju nie miałoby ani waloru rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.),

ani mocy wiążącej przewidzianej w art. 365 k.p.c., i jako takie nie mogłoby stanowić

podstawy oceny, że przesłanka istnienia zobowiązania spółki została wykazana.

Przytoczone stanowisko jest prezentowane również w doktrynie prawniczej; także

skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej sprawie uważa to stanowisko za

prawidłowe.

Zatem, pozwanie R. K. i M. R., członków zarządu spółki „I.(...)", na podstawie art.

298 § 1 kodeksu handlowego bez uprzedniego uzyskania tytułu egzekucyjnego

przeciwko tej spółce nie spełnia zadość przesłankom, od których istnienia art. art. 299

k.s.h. uzależnia możność poszukiwania wynagrodzenia za szkodę, wskutek czego

pozostałe zarzuty kasacji naruszenia tego przepisu nie mogą mieć znaczenia, jako

bezprzedmiotowe.

W związku ze stanowiskiem skarżącej, że zaniechanie w okolicznościach sprawy

zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym spółki z o.o. „I.(...)” nie

rzutuje na zasadność jej żądania zarówno na gruncie art. 299 k.s.h., jak i na gruncie art.

171

prawa upadłościowego, trzeba zauważyć, iż stosownie do przepisów art. 161-165

tego prawa wierzytelność nie wynikająca z prawomocnego orzeczenia podlega ocenie

sędziego komisarza lub sądu, wyrażanej w formie postanowienia w postępowaniu z

udziałem obydwu stron stosunku prawnego, z którego wierzytelność wynikła. Przesądza

5

to o charakterze czynności uznania wierzytelności jako mającej charakter orzeczenia

rozstrzygającego o istnieniu zobowiązania upadłego wobec wierzyciela. W rezultacie

także w postępowaniu upadłościowym wykazywanie dochodzonej wierzytelności ze

skutkiem wiążącym strony następuje za pomocą orzeczenia sądu, które stanowi

podstawę zaspokojenia wierzyciela z masy upadłości, stosownie do ustalonej listy

wierzytelności, a w części niezrealizowanej stanowi o powstaniu tytułu egzekucyjnego

przeciwko upadłemu - art. 170 § 1 prawa upadłościowego. A zatem wierzyciel

zgłaszający się do postępowania upadłościowego nie musi wprawdzie legitymować się

tytułem egzekucyjnym, ale musi wykazać istnienie swojej wierzytelności w sposób

charakterystyczny dla dochodzenia roszczeń w postępowaniu procesowym. Umorzenie

zaś postępowania upadłościowego na mocy art. 218 § 1 pkt 1 prawa upadłościowego

stanowi nie tylko dowód bezskuteczności egzekucji ale, w razie ustalenia listy

wierzytelności, stanowi zarazem źródło pozyskania przez wierzyciela tytułu

egzekucyjnego przeciwko upadłemu.

Stosownie do art. 171

prawa upadłościowego wynagrodzenia szkody wyrządzonej

wierzycielowi przez niewykonanie obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

może domagać się każdy wierzyciel, jeśli wykaże, że przez zaniechanie zgłoszenia

owego wniosku nastąpiło pogorszenie możliwości zaspokojenia z majątku spółki i

wskutek tego wierzyciele przy podziale funduszów masy bądź nic nie otrzymali, bądź

otrzymali mniej, niżby na nich przypadło, gdyby wniosek był zgłoszony w czasie

właściwym, a od dłużnika nic nie można uzyskać. Tego jednak skarżąca, wskazując art.

171

prawa upadłościowego (a także art. 299 k.s.h.) jako podstawę odpowiedzialności

pozwanych R. K., M. R. i W. M., nie udowodniła i nawet nie starała się tego udowodnić.

Wychodziła bowiem z błędnego założenia, że szkoda na gruncie art. 171

prawa

upadłościowego (a także art. 299 k.s.h.) oznacza istnienie po stronie wierzyciela

niezaspokojonych przez spółkę zobowiązań. Przy takim zaś rozumieniu szkody jej brak

oznaczałby po prostu nieistnienie niezaspokojonych roszczeń wobec spółki.

Pojęcie szkody w art. 171

prawa upadłościowego (a także w art. 299 k.s.h.)

występuje w znaczeniu odbiegającym od klasycznej cywilistycznej definicji szkody

rozumianej jako uszczerbek w prawnie chronionych dobrach (poszkodowanego),

którego miarą jest różnica stanu tych dóbr z czasu poprzedzającego i następującego po

zdarzeniu wywołującym szkodę. Należy je odnosić do stanu pogorszenia możliwości

zaspokojenia wierzyciela z majątku spółki zaistniałego wskutek niezgłoszenia we

właściwym czasie wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego. Celem

6

wykazania szkody wierzyciel musi zatem udowodnić, że w wyniku zaniechania

zgłoszenia wniosku zmniejszył się majątek masy upadłości i wskutek tego w podziale

funduszów masy nie otrzymał nic albo otrzymał mniej, niżby na niego przypadało, gdyby

wniosek był zgłoszony we właściwym czasie (zob. orz. SN z dnia 9 września 1938 r., CI

213/38, OSN 1938, poz. 188). Szkoda może wynikać również stąd, iż wprawdzie

majątek masy nie uległ zmniejszeniu, ale mniejsze zaspokojenie wierzyciela lub jego

brak wynika z takich przyczyn, jak zwiększenie się ogólnej sumy wierzytelności

zaspokajanych w upadłości albo ustanowienie zabezpieczeń na składnikach majątku

dłużnika.

W rezultacie należało uznać, że wskutek zaniechania skarżącej wykazania tak

rozumianej szkody, jednej z przesłanek, od których istnienia art. 171

prawa

upadłościowego uzależnia możność poszukiwania wynagrodzenia za jej powstanie,

pozostałe zarzuty kasacji naruszenia tego przepisu nie mogą mieć znaczenia, jako

bezprzedmiotowe.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w kasacji.