V CK 132/05

Sygn. akt V CK 132/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Z. T.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "S.(...)" w G.

o uchylenie uchwały, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 września

2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 września 2004

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 9.12.2003 r.

sygn. akt I C (…) i sprawę przekazuje temu Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9.12.2003 r. uchylił uchwały Zebrania

Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.(...)” podjęte w dniu

31.05.2003 r. o numerach 1/2003, 18/2003, 19/2003 i 24/2003. W sprawie tej ustalono,

że w czasie podejmowania przedmiotowych uchwał obowiązywał statut pozwanej

2

Spółdzielni zarejestrowany w 1995 r. Zgodnie z jego treścią jako jeden z organów

Spółdzielni przewidziano Zebranie Przedstawicieli Członków, które pełniło funkcję

Walnego Zgromadzenia. W dniu 31.05.2003 r. organ ten podjął zaskarżone przez

powoda uchwały: nr 1/2003 o przyjęciu statutu Spółdzielni przez ustalenie nowego

jednolitego tekstu; nr 18/2003 zatwierdzający roczne sprawozdanie finansowe

składające się z bilansu na 2002 r. oraz rachunku zysków i strat na rok 2002 r.;

nr 19/2003 o przeznaczeniu nadpłaty z tytułu opłat za zimną wodę i energii elektrycznej

na zmniejszenie wyników w gospodarce zasobami mieszkaniowymi oraz uchwałę

24/2003 o ustaleniu liczby członków Rady Nadzorczej oraz wyboru jej składu

osobowego.

Uchylając zaskarżone przez powoda uchwały Sąd Okręgowy stwierdził, że

zostały one przyjęte przez nieuprawniony organ Spółdzielni, gdyż Zebranie

Przedstawicieli Członków działało na podstawie postanowień statutu niezgodnych z art.

37 § 1 prawa spółdzielczego. Stosownie do art. 36 § 1 prawa spółdzielczego

najwyższym organem spółdzielni jest walne zgromadzenie. Ustawa ta przewiduje

możliwość, aby na mocy postanowień statutu, gdy ilość członków przekroczy liczbę w

nim ustaloną, walne zgromadzenie zostało zastąpione przez zebranie przedstawicieli

członków. Statut pozwanej Spółdzielni obowiązujący w czasie podejmowania

skarżonych uchwał, nie przewidywał organu w postaci walnego zgromadzenia, a

przewidywał zebranie przedstawicieli członków, które miało pełnić funkcję walnego

zgromadzenia. Oznacza to, że statut pozwanej Spółdzielni z wyjątku uczynił regułę

ustalając, że najwyższym organem jest zebranie przedstawicieli członków. Takie

postanowienie statutu narusza art. 37 § 1 prawa spółdzielczego, a więc uchwały podjęte

przez organ Spółdzielni powołany na podstawie regulacji statutowej sprzecznej z art. 37

§ 1 prawa spółdzielczego, podlegają uchyleniu. Pogląd ten podzielił Sąd Apelacyjny,

który oddalił apelację pozwanej wyrokiem z dnia 22.09.2004 r.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją pozwana Spółdzielnia. Jako podstawy kasacyjne

wskazała naruszenie art. 37 § 1 prawa spółdzielczego przez błędną wykładnię,

naruszenie art. 109 § 1 i 2 tego prawa przez jego niezastosowanie oraz naruszenie

przepisów postępowania tj. art. 233, 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c., co miało istotny

wpływ na wynik sprawy. Wskazując na te podstawy wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego w G. i przekazanie sprawy temu Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w niniejszej sprawie ma

wyjaśnienie, czy dopuszczalne jest powołanie przez spółdzielnię zebrania

przedstawicieli, jako jej najwyższego organu wówczas, gdy statut nie zawiera regulacji

wskazanej w art. 37 § 1 zdanie pierwsze pr. spółdz., to jest nie stanowi, że po

przekroczeniu określonej liczby członków, walne zgromadzenie członków zostaje

zastąpione przez zebranie przedstawicieli. Podkreślić bowiem trzeba, że w sprawie

bezsporne jest, iż pozwana Spółdzielnia już w chwili swojego powstania

i zarejestrowania pierwszego statutu, powołała jako najwyższy organ zebranie

przedstawicieli a nie walne zgromadzenie, nie zamieszczając w statucie regulacji,

o której mowa w art. 37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz., jednak spełniając zawarte w jego

zdaniu drugim pozostałe wymagania co do określenia w statucie zasad ustalania liczby

przedstawicieli i ich wyboru oraz czasu trwania przedstawicielstwa. Spełniła także

wymagania zawarte w art. 59 pr. spółdz. Chodzi zatem o to, czy mimo nie

zamieszczenia w statucie postanowienia, że po przekroczeniu określonej liczby

członków, walne zgromadzenie zostaje zastąpione przez zebranie przedstawicieli,

spółdzielnia mogła ustanowić swoim najwyższym organem zebranie przedstawicieli a

nie walne zgromadzenie.

Podejmując to zagadnienie należy przede wszystkim wskazać na dotychczasową,

powszechną praktykę sądową ukształtowaną na gruncie obecnie obowiązującego prawa

spółdzielczego, to jest od 1983 r., a także już wcześniej, pod rządami ustawy z dnia

17.02.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm.), która w

art. 33 § 1 zawierała regulację taką samą jak przepis art. 37 § 1 pr. spółdz. Praktyka ta

wynikała z przyjętej powszechnie wykładni omawianego przepisu, której skutkiem było

uznanie za dopuszczalne wskazanie w statucie nowopowstających dużych spółdzielni,

liczących wielu członków, jako najwyższego organu zebrania przedstawicieli a nie

walnego zgromadzenia, bez względu na to czy statut zawierał regulację wskazaną w art.

37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz., czy nie. Ta powszechnie przyjęta wykładnia

omawianego przepisu prowadziła do powszechnej także praktyki rejestrowania statutów

spółdzielni powołujących zebranie przedstawicieli jako najwyższego organu, mimo nie

zamieszczenia w statucie unormowania wskazanego w art. 37 § 1 zd. pierwsze, co nie

było podważane również w innych postępowaniach sądowych dotyczących na przykład

ważności lub uchylenia uchwał zebrania przedstawicieli.

Pewność prawa i stabilność zasad jego stosowania, związana ściśle z

jednolitością i stabilnością jego wykładni, jest jedną z naczelnych wartości państwa

4

prawa. Dlatego zmiana wieloletniej, powszechnej praktyki stosowania prawa,

wynikającej z powszechnie przyjętej wykładni określonego przepisu, może nastąpić

jedynie z bardzo istotnych powodów, takich jak przykładowo zmiany społeczne lub

ustrojowe wpływające na stosowanie tego przepisu. Nie może też doprowadzić do takich

skutków społecznych, które podważałyby sens i cel przepisu i uniemożliwiały

funkcjonowanie większości organizacji, zarejestrowanych i działających w oparciu o

dotychczasową wykładnię i dotychczasowe jego stosowanie.

Głębokie zmiany ustrojowe, społeczne i prawne jakie dokonały się w Polsce w

okresie obowiązywania prawa spółdzielczego z 1982 r. mogłyby bez wątpienia

uzasadniać zmianę wykładni i praktyki stosowania art. 37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz.,

jeżeli dotychczasowa wykładnia okazałaby się błędna lub niezgodna z nowymi

regulacjami prawnym, jak również wówczas gdy nie pozwalałaby na osiągnięcie w

zmienionych warunkach celów tego przepisu. Ocena, czy tak jest wymaga rozważenia

zawartej w prawie spółdzielczym regulacji dotyczącej działalności spółdzielni i jej

najwyższych organów oraz celów, jakie realizować ma omawiany przepis.

Takiej oceny dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6.07.2005 r. III CZP 38/65

(dotychczas niepublikowanej) przyjmując, iż „dopuszczalne jest powołanie przez

spółdzielnię zebrania przedstawicieli jako jej najwyższego organu także wówczas, gdy

statut nie zawiera regulacji wskazanej w art. 37 § 1 ust. 1 prawa spółdzielczego.

Zamieszczenie takiej regulacji w statucie konieczne jest jedynie wtedy, gdy jako

najwyższy organ powołane zostało walne zgromadzenie, które w przyszłości, gdy ilość

członków przekroczy określoną liczbę ma zostać zastąpione przez zebranie

przedstawicieli.”

Uzasadniając to stanowisko Sąd Najwyższy przypomniał, iż do naczelnych norm

spółdzielczości należy samorządność, czego wyrazem są m.in. przepisy prawa

spółdzielczego przekazujące do regulacji statutowej znaczny zakres stosunków

członkowskich oraz przewidujące faktyczną możliwość bezpośredniego udziału

członków w zarządzaniu spółdzielnią na demokratycznych zasadach (na przykład

przepisy art. 35, 36, 37 i 59 prawa spółdzielczego). Zgodnie z art. 35 i art. 36 tego prawa

najwyższym samorządowym organem spółdzielni jest walne zgromadzenie, które

poprzez udział w nim wszystkich członków najpełniej może realizować zasadę

samorządności i demokracji wewnętrznej. Jednakże w dużych spółdzielniach,

o znacznej liczbie członków, walne zgromadzenie nie tylko nie jest w stanie zrealizować

zasad, dla których zostało powołane lecz jego istnienie może doprowadzić do

5

faktycznego pozbawienia członków wpływu na działalność spółdzielni, do dezorganizacji

i paraliżu jej funkcjonowania. W takich spółdzielniach, w których ze względu na dużą

liczbę członków walne zgromadzenie nie jest w stanie spełniać swojej roli, ustawodawca

przewiduje powołanie zebrania przedstawicieli, jako organu demokracji pośredniej,

zamiast walnego zgromadzenia, stanowiącego organ demokracji bezpośredniej.

Wykładnia systemowa i funkcjonalna przepisów art. 35 § 1, art. 36 § 1, art. 37 § 1 i art.

59 pr. spółdz. prowadzi do wniosku, że oba te organy ustawodawca traktuje

równorzędnie i zamiennie, ze względu na takie same ich funkcje i cele jakie mają do

spełnienia. Nie określa także, odmiennie niż art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 29 października

1920 r. o spółdzielniach (j.t: Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232 ze zm.), liczby członków, po

przekroczeniu, której walne zgromadzenie powinno być zastąpione zebraniem

przedstawicieli, pozostawiając to woli i decyzji członków. Przepis art. 37 § 1 pr. spółdz.

przekazuje do regulacji statutowej zarówno samą możliwość wskazania, że po

przekroczeniu określonej liczby członków, walne zgromadzenie zostaje zastąpione

przez zebranie przedstawicieli, jak i określenie tej liczby członków. Nie można zatem

uznać, iż jest on przepisem bezwzględnie obowiązującym, jak przyjęły w sprawie Sądy

obu instancji a także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 listopada 2002 r. V CKN

1474/00 (nie publ.). Nie pozwala bowiem na to jego sformułowanie. Norma ius cogens

nie pozostawia adresatom możliwości jakiegokolwiek wyboru postępowania ani

określania jego przesłanek. Nie może być zatem konstruowana przy użyciu takich pojęć

jak „może", dopuszczających wybór co do tego, czy w statucie zamieszczony zostanie

zapis o warunkach zastąpienia walnego zgromadzenia przez zebranie przedstawicieli,

ani nie określać precyzyjnie liczby członków, po przekroczeniu której dochodzi do

takiego zastąpienia. Skoro przepis art. 37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz. wszystko to

pozostawia swobodnemu wyborowi i decyzji członków, jak również nie wskazuje

żadnych konsekwencji nie zamieszczenia takiej regulacji w statucie, nie można uznać,

by miał on charakter normy bezwzględnie obowiązującej. Trzeba więc stwierdzić, że nie

ma ustawowego obowiązku zamieszczenia w statucie regulacji wskazującej, iż po

przekroczeniu określonej liczby członków walne zgromadzenie zostaje zastąpione przez

zebranie przedstawicieli. Ustawodawca jedynie dopuszcza taką możliwość, a zatem

brak podstaw do przyjęcia, że statut nie zawierający takiej regulacji jest w tym zakresie

dotknięty nieważnością, czy jakąkolwiek inną wadą także wówczas, gdy jako najwyższy

organ spółdzielni ustanawia zebranie przedstawicieli a nie walne zgromadzenie. Jeżeli

bowiem przy powstawaniu spółdzielni i tworzeniu statutu okazuje się, że liczba jej

6

przyszłych członków jest tak duża, że walne zgromadzenie nie mogłoby skutecznie

spełniać swojej roli najwyższego organu samorządowego realizującego zasadę

demokracji wewnętrznej, nie tylko niecelowe ale wręcz niedopuszczalne byłoby

wskazanie w statucie walnego zgromadzenia jako najwyższego organu spółdzielni przy

jednoczesnym uzależnieniu możliwości powołania zebrania przedstawicieli, zamiast

walnego zgromadzenia, od przekroczenia określonej liczby członków, która już została

przekroczona. Wykładnia omawianego przepisu, która prowadziłaby do takich

konsekwencji nie tylko nie znajduje podstaw w jego brzmieniu, lecz przede wszystkim

nie uwzględnia jego celu, którym jest zapewnienie realizacji zasady samorządności i

demokracji wewnętrznej oraz sprawnego działania spółdzielni. Jeżeli zatem powstaje

spółdzielnia duża, o znacznej liczbie członków, jako jej najwyższy organ powinno zostać

powołane od razu zebranie przedstawicieli, bez konieczności zamieszczania w statucie

regulacji wskazanej w art. 37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz. Ewentualne uchybienia,

polegające na bezpodstawnym ustanowieniu zebrania przedstawicieli zamiast walnego

zgromadzenia, przy zbyt małej liczbie członków, co mogłoby naruszać zasadę

samorządności i demokracji, podlegałyby ocenie z punktu widzenia art. 58 § 1 k.c. przy

rejestracji spółdzielni i jej statutu.

Zarówno wykładnia gramatyczna jak i funkcjonalna oraz systemowa prowadzi do

wniosku, że przepis art. 37 § 1 zd. pierwsze pr. spółdz. reguluje sytuacje, do jakich

może dojść w przyszłości, gdy ilość członków spółdzielni przekroczy liczbę, przy której

walne zgromadzenie nie może już sprawnie działać. Spółdzielnie, które powołały jako

najwyższy organ walne zgromadzenie i chcą, by w przyszłości, gdy ilość członków

wzrośnie do określonej liczby, walne zgromadzenie zostało zastąpione przez zebranie

przedstawicieli powinny, by osiągnąć ten cel, zamieścić w statucie regulację wskazaną

w art. 37 § 1 zd. pierwsze, to jest stwierdzić, że po przekroczeniu określonej liczby

członków, walne zgromadzenie zostaje zastąpione przez zebranie przedstawicieli, co

pozwoli w przyszłości, po osiągnięciu przez spółdzielnię tej liczby członków, na

zastąpienie walnego zgromadzenia przez zebranie przedstawicieli. Zarówno w takiej

sytuacji, jak i w sytuacji, gdy od razu jako najwyższy organ ustanowiono zebranie

przedstawicieli, statut powinien określać zasady ustalania liczby przedstawicieli i ich

wyboru oraz czas trwania przedstawicielstwa.

Wskazane stanowisko i przytoczone dla jego uzasadnienia argumenty są w pełni

przekonywujące. Skład orzekający w niniejszej sprawie całkowicie podziela ten pogląd.

Z uwagi na to, że u podstaw uwzględnienia powództwa i apelacji strony pozwanego była

7

odmienna wykładnia art. 37 § 1 prawa spółdzielczego, kasację strony pozwanej należy

uznać za uzasadnioną. Skoro jednak powód skarżąc uchwały Zebrania Przedstawicieli

Członków podniósł inne zarzuty, które nie były przedmiotem merytorycznej oceny to

zaskarżony wyrok i wyrok poprzedzający należało uchylić z przekazaniem sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi I instancji (art. 3 ustawy z dnia 22.12.2004 r. o zmianie

ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98 w związku z art. 39313

k.p.c.).