V CK 185/05

Sygn. akt V CK 185/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Lech Walentynowicz

w sprawie z powództwa J. K. i I. K.

przeciwko (…) Holdingowi Węglowemu S.A. w K. o naprawienie szkody górniczej, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 września 2005 r., kasacji powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2004 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje obu stron

postępowania, tzn. powodów J. K. i I. K. oraz strony pozwanej (…) Holdingu Węglowego

Spółki Akcyjnej w K. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 26 lutego 2004 r., mocą

którego nakazano stronie pozwanej naprawienie szkody górniczej przez przywrócenie

stanu poprzedniego w nieruchomości należącej do powodów.

2

Powodowie domagali się rekompensaty pieniężnej tj. kwoty 80.000 zł za szkodę

polegającą na wychyleniu się budynku od pionu oraz kwoty 80.000 zł za pozostałe

szkody w postaci pęknięć i zarysowań ścian budynku. Wskazywali, że nie jest możliwe

przywrócenie stanu poprzedniego. W toku postępowania przed Sądem pierwszej

instancji ustalono, że przyczyną szkód powstałych w budynku należącym do powodów

jest eksploatacja złoża prowadzona przez stronę pozwaną w latach 1999 - 2002.

Ustalono także szczegółowo, jakie szkody zostały wywołane ruchem zakładu

górniczego.

Sąd Okręgowy uznał, że naprawienie szkody powinno, zgodnie z art. 94 i 95

prawa geologicznego i górniczego, polegać przede wszystkim na przywróceniu stanu

poprzedniego. Uznał, że pochylenie budynku jest szkodą o małej uciążliwości, a jej

rozmiar czyni niecelowym pod względem technicznym naprawienie szkody przez

rektyfikację (prostowanie) budynku. Przeciwko takiemu prostowaniu przemawiają także

znaczne koszty (ok. 300.000 zł). Możliwe jest usunięciu skutków szkody w inny sposób

(wypoziomowanie podłoży posadzek, ułożenie posadzek i podłóg, poprawienie stolarki i

konstrukcji schodów, przebudowa urządzeń sanitarnych i kuchennych itd.). Dlatego też

Sąd zobowiązał stronę pozwaną do wykonania szczegółowo określonych w wyroku

robót, natomiast oddalił powództwo co do żądania odszkodowania pieniężnego.

Od tego wyroku apelacje złożyły obie strony. Sąd Apelacyjny uznał je za

niezasadne. W odniesieniu do apelacji strony pozwanej podniósł, że szkoda w postaci

pochylenia podłóg i posadzek nie jest wynikiem wad technologicznych w wykonaniu

prac budowlanych, lecz wynikiem ruchu zakładu górniczego. Wskazał także, że budynek

powodów jest budynkiem nowym, wzniesionym w latach 1999 - 2000, a powodowie

spełnili wszystkie warunki dotyczące zabezpieczenia konstrukcji budynku przeciw

szkodom górniczym. Powodowie mają zatem prawo domagać się przywrócenia stanu

poprzedniego, a okoliczność, że niezbędne prace w tym zakresie są kosztowne, nie

zwalnia pozwanej z obowiązku naprawienia szkody.

W odniesieniu do apelacji powodów Sąd Apelacyjny podkreślił, że powodom nie

służy prawo wyboru sposobu naprawienia szkody, gdyż zasadą jest naprawienie szkody

przez przywrócenie stanu poprzedniego (art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 prawa

geologicznego i górniczego). Odszkodowanie pieniężne należy się jedynie w sytuacji,

gdy przywrócenie stanu poprzedniego nie jest możliwe, bądź gdy koszty jego

przywrócenia przekroczyłyby wartość poniesionej szkody. W ustalonym stanie sprawy

przywrócenie stanu poprzedniego jest możliwe, a wartość koniecznych robót nie

3

przekroczy rażąco wartości poniesionej szkody. Stan budynku po naprawie będzie

odpowiadał pod względem wyglądu, zdolności użytkowej, stanu technicznego stanowi

sprzed powstania szkody. Nieznaczne wychylenie ścian budynku nie spowoduje ani

uciążliwości w użytkowaniu budynku ani utraty jego wartości rynkowej. Na wartość

rynkową budynku może mieć ewentualnie wpływ jego posadowienie na terenach

występowania szkód górniczych, jednak faktu występowania takich szkód powodowie

byli świadomi w momencie rozpoczynania budowy.

Kasacja powodów oparta została na obu podstawach. W ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego wskazano błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

art. 92 w związku z art. 95 prawa geologicznego i górniczego oraz art. 363 k. c. W

ramach naruszenia przepisów postępowania - art. 328 § 2 oraz art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym problemem występującym w rozpoznawanej sprawie jest

naprawienie szkody spowodowanej eksploatacją złoża przez przedsiębiorstwo górnicze.

Powodowie, którzy wznieśli budynek na nieruchomości podlegającej oddziaływaniom

związanym z ruchem przedsiębiorstwa górniczego, ponieśli takie szkody. Powodowie

kwestionują natomiast przyjęty przez Sądy orzekające zakres szkody (nieuwzględnienie

uszczerbku w postaci zmniejszenia się wartości rynkowej nieruchomości), a także

sposób naprawienia szkody (poprzestanie na przywróceniu stanu poprzedniego).

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że naprawienie tzw. szkody górniczej

podlega nieco odmiennym regułom niż naprawienie innych szkód. Zgodnie bowiem z

art. 363 § 1 k. c. szkoda powinna być naprawiona bądź przez przywrócenie stanu

poprzedniego (restytucja naturalna) bądź przez zapłatę odszkodowania (restytucja

pieniężna), przy czym co do zasady wybór sposobu zrekompensowania istniejącego

uszczerbku pozostawiony jest poszkodowanemu. Jedynie w sytuacjach, gdy

przywrócenie stanu poprzedniego byłoby niemożliwe lub pociągałoby za sobą

nadmierne trudności lub koszty dla zobowiązanego, roszczenie poszkodowanego

ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Naprawienie szkody górniczej natomiast

powinno nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego (art. 94 ust. 1 ustawy z dnia 4

lutego 1994 r. - Prawo geologiczne i górnicze, Dz. U. Nr 27, poz. 96 ze zm.; dalej -

P.g.g.). Poszkodowany nie jest uprawniony do wyboru sposobu naprawienia szkody.

Jedynie wówczas, gdy nie jest możliwe przywrócenie stanu poprzedniego lub koszty

tego przywrócenia rażąco przekraczałyby wielkość poniesionej szkody, naprawienie

szkody następuje przez zapłatę odszkodowania (art. 95 ust. 1 p.g.g.).

4

W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji nakazał stronie pozwanej

wykonanie określonych robót, które usuną skutki wychylenia bryły budynku, jednak nie

obciążył strony pozwanej obowiązkiem wyprostowania bryły budynku uznając, że jest to

zbyt kosztowne, a wskazane w wyroku prace przywrócą budynkowi należyty stan

użytkowy i techniczny. Rozstrzygnięcie to zostało zaaprobowane przez Sąd Apelacyjny,

który dodatkowo wskazał, że nieznaczne wychylenie ścian budynku od pionu nie

spowoduje ani uciążliwości w jego użytkowaniu ani utraty wartości rynkowej.

Co do zasady stanowisko Sądów orzekających należy zaaprobować.

W orzecznictwie wskazano już, że przywrócenie stanu poprzedniego (restytucja

naturalna) ma polegać na odzyskaniu przez rzecz walorów użytkowych i estetycznych,

jakie miała przed wyrządzeniem szkody, jednak nie oznacza to konieczności

doprowadzenia rzeczy do stanu identycznego ze stanem sprzed wystąpienia szkody

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r., V CKN 1690/00, niepubl. oraz z

dnia 7 listopada 1990 r., I CR 637/90, OSP 1991, nr 7-8, poz. 190). Jednak takie

rozumienie restytucji naturalnej nie oznacza, że część szkody pozostanie

nienaprawiona, a jej ciężar ma ponieść sam poszkodowany. Jeżeli okaże się, że

przywrócenie stanu poprzedniego nie rekompensuje poszkodowanemu całości

poniesionego uszczerbku, należy dopuścić możliwość naprawienia szkody w tej części

w drodze restytucji pieniężnej.

Sformułowany wyżej pogląd został już wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 12 maja 2004 r., III CZP 20/04 (BSN 2004, nr 5). W uchwale tej Sąd Najwyższy

przyjął, że szkoda, o której mowa w art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 p.g.g., może być

naprawiona w części przez przywrócenie nieruchomości do stanu poprzedniego, w

pozostałej zaś części przez zapłatę odszkodowania. W uzasadnieniu podjętej uchwały

Sąd Najwyższy odwołał się do wyrażonego wcześniej poglądu, że możliwe jest

przyznanie poszkodowanemu odszkodowania w formie pieniężnej, gdy mimo

naprawienia rzeczy jej wartość rynkowa uległa zmniejszeniu w porównaniu ze stanem

sprzed powstania szkody (por. uchwała SN z dnia 12 października 2001 r., III CZP

57/01, OSNC 2002, nr 5, poz. 57). Warto zauważyć, że stanowisko to zostało

zaaprobowane przez doktrynę. Sąd Najwyższy wskazał także, że osoba, która doznała

tzw. szkody górniczej powinna uzyskać pełną rekompensatę, a jeżeli nie jest to możliwe

w drodze restytucji naturalnej, dopuścić należy przyznanie odszkodowania pieniężnego

w tej części, w której szkoda nie została naprawiona w drodze restytucji naturalnej.

5

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy kwestia ta nie została przez Sąd

Apelacyjny poddana wystarczającej analizie. Sąd przyjął, że wychylenie budynku

(średnio ok. 11%) pozostaje bez wpływu na jego wartość rynkową, a ewentualne

obniżenie się tej wartości jest następstwem usytuowania działki na terenach

występowania szkód górniczych, o czym powodowie wiedzieli zaczynając budowę.

Takie stwierdzenie, bez poddania kwestii bardziej szczegółowej analizie, narusza art.

328 § 2 k.p.c. Nie jest bowiem możliwe dokonanie oceny, po pierwsze, czy istnieją

dostateczne podstawy do przyjęcia, że wartość rynkowa nieruchomości, po wykonaniu

przez pozwaną Spółkę prac określonych wyrokiem Sądu pierwszej instancji, powróci do

wartości sprzed powstania szkody, a po drugie, czy stwierdzenie Sądu Apelacyjnego

„...o fakcie występowania na tym terenie szkód górniczych powodowie wiedzieli

zaczynając budowę, zatem nie mogą skutecznie domagać się z tego tytułu od pozwanej

odszkodowania” oznacza przyjęcie konstrukcji przyczynienia się poszkodowanego (art.

362 k.c.). Nie sposób bowiem wykluczyć, że podmiot wznoszący budynek na terenach

objętych ujemnymi wpływami robót górniczych może przyczynić się do powstania lub

zwiększenia rozmiarów szkody. Taka sytuacja będzie występować w szczególności

wówczas, gdy nie zadba on o zastosowanie przy wznoszeniu budynku zabezpieczeń

eliminujących lub zmniejszających ryzyko wystąpienia szkody.

Z tych względów zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać do

ponownego rozpoznania, co też Sąd Najwyższy uczynił kierując się treścią art. 39313

§ 1

k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie z uwagi na uregulowanie zawarte w art.3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).