III CK 97/05

Sygn. akt III CK 97/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X. i Staroście Powiatu K.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 października 2005 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

oddala kasację; zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody

X. 1.800 (jeden tysiąc osiemset) zł. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód wnosił o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa 124.622 zł. tytułem

bezumownego wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości położonej w C.,

składającej się z niezabudowanych działek nr (…) oraz z działki zabudowanej nr (…)/2.

Powód jest współwłaścicielem tych działek, które pozwany bezprawnie przejął do

2

użytkowania, mimo że nie podlegały one przepisom dekretu o reformie rolnej.

Nieruchomość została zwrócona właścicielom dopiero 1 października 2002 r.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zgłaszając zarzut potrącenia z tytułu

poczynionych nakładów w postaci postawienia bloku mieszkalnego i garaży o wartości

216.060 zł.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od pozwanego

na rzecz powoda 8.313 zł., oddalając powództwo w pozostałej części. Zasądzona kwota

stanowi wyliczoną przez biegłego należność za 10 lat korzystania z nieruchomości, przy

założeniu, że jest ona niezabudowana. Sąd ocenił bowiem, że roszczenie o

wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości, uwzględniające zabudowany jej

charakter, wyliczone przez biegłego na kwotę 124.622 zł. jest sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego, ponieważ źródłem takiego wynagrodzenia są nakłady

poczynione przez stronę pozwaną. Jednocześnie Sąd nie uwzględnił zgłoszonego przez

Skarb Państwa zarzutu potrącenia uznając, że został on zgłoszony za późno.

W wyniku rozpoznania apelacji obu stron od tego orzeczenia, Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 27 grudnia 2001 r. zmienił je w ten sposób, że uwzględniając zarzut

potrącenia, umorzył postępowanie co do kwoty 124.622 zł., oddalając apelacje

w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny przyjął, że roszczenie powoda o wynagrodzenie

za korzystanie z nieruchomości przez pozwanego jest zasadne w pełnej wysokości, tak

jak za nieruchomość zabudowaną. Jednocześnie uznał, że na podstawie art. 226 § 2

k.c. zasadne jest roszczenie pozwanego Skarbu Państwa o zwrot nakładów na sporną

nieruchomość, niezależnie od dobrej czy złej wiary posiadacza. Potrącenie tych

wzajemnych wierzytelności spowodowało umorzenie przez Sąd postępowania do

wierzytelności niższej.

Na skutek kasacji powoda od tego rozstrzygnięcia, Sąd Najwyższy wyrokiem z

dnia 23 stycznia 2004 r. uchylił je, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd

ten zakwestionował stanowisko prawne Sądu Apelacyjnego, że dla rozliczenia nakładów

na podstawie art. 226 § 2 k.c. nie ma znaczenia fakt dobrej czy złej wiary posiadacza, a

poza tym wytknął, że Sąd ten nie przesądził kwestii, czy nakłady mają charakter

nakładów koniecznych.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny ustalił, że pozwany był

posiadaczem w złej wierze oraz, że wzniesione przez niego budynki nie miały

charakteru nakładów koniecznych, stanowiły zaś nakład użyteczny. W konsekwencji

uznał, że przepis art. 226 § 2 k.c. nie może stanowić podstawy prawnej roszczenia

3

strony pozwanej o zwrot nakładów na sporną nieruchomość. Zdaniem tego Sądu

przepis ten nie wyłącza stosowania art. 405 k.c. do oceny rozliczeń między właścicielem

a posiadaczem rzeczy w przypadkach, w których właściciel spożytkował wartość

nakładów poczynionych przez posiadacza i w ten sposób odniósł korzyść majątkową

kosztem majątku posiadacza. Regulacja z art. 226 k.c. dotyczy tylko takich nakładów,

które właściciel obowiązany jest zwrócić posiadaczowi po to, żeby skutecznie

windykować rzecz. Nie wyłącza ona zatem prawa dochodzenia innych nakładów, niż

oznaczone w tym przepisie, w szczególności na podstawie art. 405 k.c. W ocenie Sądu

za takim stanowiskiem przemawia wykładnia systemowa, uwzględniająca regulację z

art. 227 k.c. Akcentując w tym kontekście doniosłość faktu spożytkowania przez

właściciela nakładów poczynionych przez posiadacza, Sąd Apelacyjny podkreślił, że

powód zaczął sprzedawać lokale znajdujące się w domu, co potwierdza, że powinien na

podstawie art. 405 k.c. rozliczyć się z pozwanym z wartości tego nakładu. Bezsporne

jest między stronami, że wartość nakładów wynosi 216.060 zł., a wysokość należnego

powodowi wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez pozwanego kwotę 124.622

zł. Uwzględniając zarzut potrącenia strony pozwanej do wysokości niższej

wierzytelności, Sąd Apelacyjny orzeczeniem z dnia 29 czerwca 2004 r. zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, oddalając jednocześnie apelację powoda.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją powód. Zarzucił naruszenie art. 226

§ 2, art. 405 i art. 498 k.c., wnosząc na tej podstawie o jego zmianę przez uwzględnienie

apelacji powoda, ewentualnie o uchylenie skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nakład pozwanego Skarbu Państwa na nieruchomość strony powodowej polega

na wybudowaniu budynku mieszkalnego, a więc na trwałym jego połączeniu z gruntem

tak, że stał się częścią składową tego gruntu. Tę szczególną postać nakładów na cudzą

rzecz, polegającą na połączeniu z nią przedmiotów należących do posiadacza rzeczy, a

także sposób rozliczenia między właścicielem a posiadaczem dokonującym takiego

nakładu, reguluje przepis art. 227 k.c., który w tym zakresie jest przepisem szczególnym

w stosunku do normy art. 226 k.c. Sąd Apelacyjny powinien był zatem zastosować do

rozliczenia między stronami wprost zasady wynikające z art. 227 k.c., a nie powoływać

się na ten przepis jedynie posiłkowo (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia

1974 r., II CR 103/74, OSPiKA 1974, nr 11, poz. 235). W tym kontekście skarżący ma

rację, że wyrażony przez Sąd Apelacyjny pogląd, iż podstawą prawną tego rozliczenia

4

powinien być art. 405 k.c., którego zastosowaniu nie sprzeciwia się treść art. 226 k.c. był

nieprawidłowy, gdyż, jak to niejednokrotnie wyjaśniał Sąd Najwyższy, przepis art. 226

k.c. stanowi lex specialis w stosunku do norm regulujących bezpodstawne wzbogacenie,

co oznacza, że nie zachodzi tu kumulatywny zbieg norm (por. powołany już wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1974 r., uchwałę z dnia 11 maja 1972 r., III CZP 22/72,

OSN 1972, nr 12, poz. 213, wyrok z dnia 25 marca 1986 r., IV Cr 29/86, OSNCP 1987,

nr 2 – 3, poz. 44, czy wyrok z dnia 2 lutego 2000 r., II CKN 704/98, nie publ.). Wbrew

stanowisku autora kasacji stwierdzić jednak należy, iż to uchybienie Sądu nie może być

podstawą do skutecznego zakwestionowania samego rozstrzygnięcia, które jest trafne.

Należy podkreślić, iż Sąd Najwyższy dokonuje tej oceny przy założeniu, że roszczenie

strony pozwanej o nakłady nie było przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie;

wzmianka o tym pojawiła się bowiem dopiero w kasacji, opartej tylko na podstawie

naruszenia prawa materialnego, i jest poza granicami ustaleń Sądu Apelacyjnego.

Kwalifikując wierzytelność Skarbu Państwa w płaszczyźnie art. 227 k.c. stwierdzić

należy, iż do rozliczenia stron z nakładów poczynionych przez pozwanego nie może

mieć zastosowania tego przepisu, gdyż przewidziane w nim prawo odłączenia i zabrania

przez posiadacza nakładów połączonych z rzeczą (ius tollendi), przysługuje dopóty,

dopóki rzecz znajduje się w jego posiadaniu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca

1983 r. III CRN 262/82, nie publ.). Tymczasem w sprawie jest bezsporne, że pozwany

zwrócił nieruchomość właścicielom w 2002 r. Pozostaje zatem rozliczyć strony według

zasad z art. 227 § 2 k.c. Zgodnie z tym przepisem właściciel może zatrzymać

przedmioty przyłączone do jego rzeczy przez samoistnego posiadacza w złej wierze,

zwracając mu ich wartość i koszt robocizny albo sumę odpowiadającą zwiększeniu

wartości rzeczy. Jest niewątpliwe, że powód zatrzymał nakłady poczynione przez

pozwanego w postaci postawionego budynku mieszkalnego, skoro sprzedaje

wyodrębnione w nim lokale. Wartość tych nakładów ,oszacowana przez biegłego na

kwotę 216.060 zł., jest między stronami bezsporna. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny

prawidłowo uwzględnił zgłoszony przez pozwanego zarzut potrącenia wierzytelności z

tego tytułu z dochodzoną przez powoda należnością za bezumowne korzystanie przez

pozwanego z nieruchomości przez okres 10 lat, w wysokości 124.622 zł. W rezultacie

tego potrącenia doszło do umorzenia wierzytelności powoda, jako niższej (art. 498 § 2

k.c.), co uzasadniało oddalenie powództwa i apelacji strony powodowej, jak to

prawidłowo uczynił Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku.

5

W konkluzji należy zatem stwierdzić, że mimo częściowo błędnego uzasadnienia,

zaskarżony wyrok odpowiada prawu, co powodowało oddalenie kasacji (art. 39312

k.p.c.), z obciążeniem powoda kosztami procesu za instancję kasacyjną (art. 98 § 1

k.p.c.).