I CK 173/05

Sygn. akt I CK 173/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Aleksandra Marszałek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Ż.(…) Spółki z o.o. w W. przeciwko S.(…) Spółce z o.o. w R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2005 r., kasacji

strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 grudnia 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 grudnia 2004 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

strony powodowej Ż.(…) Spółki z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 19

listopada 2003 r. Sąd I instancji wymienionym wyżej wyrokiem uchylił nakaz zapłaty (z

25 września 2000 r.) i powództwo skierowane przeciwko stronie pozwanej S.(…) Spółce

z o.o. oddalił. Rozstrzygnięcie oparł m.in. na ustaleniach, z których wynika, że strony

współpracowały ze sobą gospodarczo od 1996 roku. W dniu 9 stycznia 1998 r. strona

2

pozwana, której powódka dostarczała piwo, wystawiła weksel gwarancyjny na

zabezpieczenie wszelkich należności wynikających z zawartej w tej samej dacie umowy

o współpracy. Sporządzona też została i podpisana przez obie strony deklaracja

wekslowa. Zgodnie z jej treścią, strona powodowa mogła wypełnić weksel na sumę

odpowiadającą zadłużeniu nie wyższą niż 120 000 zł. Weksel został wypełniony na

kwotę 80 582,69 zł, stanowiącą równowartość opakowań zwrotnych, z których, zdaniem

powódki, pozwana się nie rozliczyła, i stał się podstawą wydania w dniu 25 września

2000 r. nakazu zapłaty, zaskarżonego następnie zarzutami wniesionymi przez pozwaną.

Sąd Okręgowy ustalił nadto, że z dołączonych przez pozwaną dowodów wynika, iż

wierzytelność pozwanej wobec powódki nie istnieje. Powódka więc, zgodnie z art. 6 k.c.,

powinna „udowodnić okoliczności przez wskazanie, z jakiego tytułu wynika jej

wierzytelność wobec pozwanej, oraz udowodnić jej wysokość.”

Oddalając apelację strony powodowej, w której między innymi podniesiono zarzut

naruszenia prawa materialnego a to art. 6 k.c., Sąd Apelacyjny uznał, że weksel został

wypełniony niezgodnie z deklaracją. Pozwana może w postępowaniu wywołanym

wniesieniem zarzutów, powołując się na treść stosunku podstawowego, wywodzić, że

zobowiązanie nie istnieje. Podnosząc taki zarzut pozwana w toku postępowania

przedstawiła szczegółowe rozliczenie z tytułu zakupu towaru i obrotu opakowaniami, i

twierdziła, że rozliczyła się z powódką. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wobec zgłoszenia

przez pozwaną zarzutów kwestionujących istnienie zobowiązania, na powódce

spoczywał ciężar dowodu, że dokonane przez nią wyliczenie, będące podstawą

wypełnienia weksla, jest prawidłowe. Nie stanowi wystarczającego dowodu

przedstawienie przez powódkę pliku dokumentów. Dokonanie na ich podstawie

rozliczenia, przy uwzględnieniu wskazywanego przez stronę powodową sposobu

zaliczania zwracanych opakowań na wcześniejsze zobowiązania z tego tytułu, wymaga

wiadomości specjalnych, o których mowa w art. 278 k.p.c., powódka jednak dowodu z

opinii biegłego w tym zakresie nie zgłosiła, a wobec zaniechania inicjatywy dowodowej

musi ponieść skutki procesowe. W konkluzji zaakceptował Sąd Apelacyjny stanowisko

Sądu pierwszej instancji o nieudowodnieniu przez stronę powodową istnienia

zobowiązania i jego wysokości, dlatego też apelację oddalił.

Kasację od powyższego wyroku wniosła strona powodowa powołując się na obie

podstawy kasacyjne z d. art. 3931

k.p.c., to jest naruszenie prawa materialnego i prawa

procesowego, i domagając się zmiany zaskarżonego wyroku „poprzez zmianę tym

wyrokiem w całości wyroku Sądu Okręgowego (…) poprzez utrzymanie w mocy w

3

całości nakazu zapłaty”, względnie uchylenia zaskarżonego wyroku wraz z wyrokiem

Sądu Okręgowego i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania, względnie uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła, w

zakresie prawa materialnego, naruszenie art. 6 k.c. i 10 prawa wekslowego przez

przyjęcie, że w przypadku wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty, wydanego w

postępowaniu nakazowym na podstawie weksla, ciężar dowodu w dalszym

postępowaniu spoczywa na powódce, art. 451 § 3 k.c. przez niezastosowanie wyrażonej

w nim normy i w konsekwencji błędne uznanie, że opakowania zwrócone przez

pozwaną w 1999 roku zostały zaliczone na poczet pobranych w tym samym roku, art. 10

prawa wekslowego przez zaaprobowanie błędnej wykładni, stosownie do której

dłużnikowi odpowiadającemu z weksla wystawionego jako weksel in blanco przysługuje

także zarzut przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, w zakresie prawa

procesowego natomiast - naruszenie art. 493 i 496 k.p.c. przez pominięcie wynikającego

z tych przepisów rozkładu ciężaru dowodów w postępowaniu toczącym się po

wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty, wydanego na podstawie weksla, art. 328 § 2 i

391 § k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w zakresie rozkładu

ciężaru dowodów, art. 233 § 1 k.p.c. przez zaaprobowanie faktu zaniechania

wszechstronnego rozważenia materiału, art. 278 § 1 i 232 k.p.c. przez niewskazanie

Sądowi I instancji na konieczność dopuszczenia z urzędu dowodu z opinii biegłego, a w

każdym razie bezzasadne przyjęcie, że zaniechanie inicjatywy dowodowej w tym

zakresie obciąża stronę powodową oraz art. 299 k.p.c. przez bezzasadne przyjęcie, że

powódka przyznała, jakoby zadłużenie pozwanej dotyczyło zobowiązań sprzed roku

1999. Skarżąca wskazała także, iż większość wyżej wskazanych zarzutów podnoszona

była już w apelacji, jednakże Sąd Apelacyjny aprobując w pełni wyrok Sądu pierwszej

instancji nie odniósł się do nich w swoim rozstrzygnięciu.

Sąd Najwyższy zważył:

W sprawie mają zastosowanie przepisy dotyczące kasacji w wersji

redakcyjnej i numeracji obowiązującej przed dniem 6 lutego 2005 r. (art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy –

Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Kasacja jest uzasadniona. Podstawową kwestią jaka wymaga rozważenia, jest

problem ciężaru dowodu, a ściślej problem na kim ciąży obowiązek udowodnienia, że

weksel wypełniony został niezgodnie z porozumieniem, bowiem zobowiązanie nim

4

objęte nie istnieje. Większość zarzutów kasacji, choć różnie sformułowanych, dotyczy tej

kwestii (zarzut naruszenia art. 6 k.c. i 10 prawa wekslowego, art. 493 i 496 k.p.c.,

art.328 § 2 i 391 k.p.c., a także art. 278 § 1 i 232 k.p.c.).

Spór niniejszy rozpoczął się wydaniem nakazu zapłaty na podstawie załączonego

do pozwu weksla, prawidłowo pod względem formalnym wypełnionego. Powódka

wystąpiła więc z roszczeniem wekslowym, domagając się, by pozwana wykonał

obciążające ją zobowiązanie wekslowe. Zobowiązanie wekslowe ma charakter

samodzielny i abstrakcyjny, a zatem niezależny od przyczyny i podstawy prawnej, która

spowodowała jego zaciągnięcie. Oznacza to, że na podstawie samego weksla wierzyciel

może domagać się zapłaty od dłużnika oznaczonej sumy pieniężnej, a nieprawidłowość

lub brak przyczyny prawnej nie ma wpływu na ważność zobowiązań wekslowych.

Zobowiązania wekslowe charakteryzuje też zasada surowości formalnej i materialnej,

przy czym ta ostatnia przejawia się np. ograniczeniem zarzutów przysługujących

dłużnikom wekslowym. Abstrakcyjność zobowiązania wekslowego zostaję złagodzona,

gdy wynika ono z weksla wystawionego jako weksel in blanco, co do którego wystawca i

pierwszy wierzyciel uzgodnili warunki jego wypełnienia. Jeżeli spór toczy się miedzy

wyżej wymienionymi osobami, wiąże je zawarte porozumienie. Dlatego dłużnik może

podnosić także zarzuty subiektywne, wynikające ze stosunku podstawowego łączącego

go z wierzycielem. Tak więc, choć w niniejszej sprawie mamy do czynienia z

zobowiązaniem wynikającym z weksla gwarancyjnego wystawionego in blanco, w

przypadku którego złagodzony jest nieco rygoryzm materialny, to zobowiązanie nie traci

charakteru wekslowego. Daje to szczególną, silną pozycję w procesie posiadaczowi

weksla. Tak jak w wypadku każdego innego roszczenia wekslowego nie musi on

wykazywać ani podstawy gospodarczej zobowiązania, ani tego, że ona w ogóle istniała.

Sytuacja zmienia się w razie wniesienia zarzutów przez stronę pozwaną, ponieważ

sprawa przesuwa się na płaszczyznę prawa cywilnego. W niniejszej sprawie dłużnik

podniósł zarzut nieprawidłowego wypełnienia weksla, czyli wypełnienia go niezgodnie z

warunkami porozumienia. Wskazał ostatecznie, że sporna należność, którą określono

jako równowartość pobranych i niezwróconych opakowań, nie istnieje, bowiem strony

dokonały rozliczenia i pozwana nie jest dłużna powódce żadnych kwot z tego tytułu.

Czyniło to koniecznym rozpoznanie sprawy na płaszczyźnie wiążącego strony, to jest

remitenta i wystawcę weksla, stosunku podstawowego – umowy o współpracy, bowiem

na zabezpieczenie ewentualnych roszczeń z niej wynikających wystawiony został

sporny weksel. Nie oznacza to jednak całkowitej zmiany sytuacji procesowej stron.

5

Rozpoznanie sporu powstałego na tle wykonania umowy o współpracy gospodarczej, w

ramach której powódka dostarczała pozwanej piwo, wymaga ustalenia, czy powstały po

stronie powódki roszczenia związane z wykonaniem tej umowy przez pozwaną. W

realiach niniejszej sprawy będzie to ustalenie, czy pozwana rozliczyła się z opakowań

zwrotnych, w których dostarczano jej towar i ewentualnie dalej, czy pozostała z tego

tytułu do zapłaty kwota nie jest niższa niż ujęta w wekslu. Wbrew jednak stanowisku

Sądu Apelacyjnego, ciężar udowodnienia powyższych okoliczności spoczywa na

pozwanej (dłużniku wekslowym), która podniosła je w zarzutach od nakazu zapłaty.

Nadal bowiem powódka - wierzyciel wekslowy nie jest obowiązana do wykazywania

istnienia i treści podstawy prawnej, która spowodowała zaciągnięcie zobowiązania

wekslowego, a jej rola w procesie ograniczać się będzie do niezbędnej współpracy przy

dowodzeniu spornych okoliczności przez pozwaną. Tymczasem pozwana poprzestała

jedynie na przedstawieniu rozliczenia, które sama sporządziła i które oceniać trzeba w

kategoriach zgłoszonych w sprawie twierdzeń. Problem ciężaru dowodu w

postępowaniu nakazowym toczącym się po wniesieniu zarzutów od nakazu wydanego

na podstawie weksla był wielokrotnie przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego.

Podkreślano w nich, że w sytuacji wystawienia weksli in blanco w postaci tzw. weksli

gwarancyjnych, które stanowią upoważnienie dla wierzyciela do wypełnienia tekstu

weksli zgodnie z umową i wynikiem obrachunku, ciężar dowodu, że tym warunkom nie

stało się zadość spada na dłużnika (wyrok SN z 24 lutego 1928 r., Przegląd Sądowy

1928 r., poz. 544, wyrok z 2 maja 1929 r. OSP 1929, nr 8, poz. 511, wyrok SN z 18

listopada 1999 r. I CKN 215/98 OSNC 2000r., nr 7-8, poz.128). Taki rozkład ciężaru

dowodu nie budził wątpliwości. Wynika zresztą z treści art. 6 k.c. i ze sformułowań art.

10 i 17 prawa wekslowego.

W tej sytuacji za nietrafne uznać trzeba stanowisko Sądu Apelacyjnego, który

zauważając, że powódka przedstawiła wypełniony weksel i z niego wywodzi swoje

roszczenie, zaakceptował uchylenie nakazu zapłaty i oddalenie powództwa z tej

przyczyny, iż nie udowodniła ona istnienia zobowiązania i jego wysokości. Zarzuty

kasacji dotyczące wadliwego przyjęcia rozkładu ciężaru dowodów, w tym przede

wszystkim zarzut naruszenia art. 6 k.c., są więc uzasadnione, a w świetle powyższych

rozważań zbędne staje się ustosunkowywanie się do tych z pozostałych zarzutów, które

próbują jakby dodatkowo wykazywać wadliwość stanowiska Sądu drugiej instancji, które

legło u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia. Odnosi się to do zarzutów naruszenia

przepisów art. 493 i 496 k.p.c., 328 § 2 i 391 oraz art. 278 § 1 i 232 k.p.c.

6

Szereg dalszych zarzutów ocenionych zaś być musi jako przedwczesne, dopiero

bowiem prawidłowe ustalenie podstawy faktycznej sporu pozwoli na ich ewentualną

ocenę. Większość z nich była już podnoszona w apelacji, jednakże wobec przyjętej

koncepcji rozstrzygnięcia w wyroku Sądu Apelacyjnego, Sąd ten nie ustosunkowywał się

do ich treści. Wskazać tu trzeba na zarzut naruszenia art. 451 § 3 k.c. i art.10 prawa

wekslowego w zakresie dopuszczalności zarzutu przedawnienia. Potrzeba i zakres

zastosowania powyższych przepisów na obecnym etapie postępowania, wobec braku

praktycznie jakichkolwiek ustaleń co do realizacji przez strony łączącej je umowy o

współpracę i wynikających z niej rozliczeń, jest niemożliwa do ocenienia. Podobnie,

jeżeli chodzi o zarzut naruszenia art. 232 k.p.c., skoro w świetle dotychczasowych

wywodów i aktualnego stanu sprawy stwierdzić można tylko, że to nie na stronie

powodowej spoczywał obowiązek, przy założeniu jego istnienia, zawnioskowania

dowodu z opinii biegłego. Zarzut naruszenia art. 299 k.p.c. wpisuje się w szereg

zarzutów związanych z ustaleniami, których, jak już wyżej wskazano w sprawie, w

zasadzie nie ma, dotyczącymi sposobu zaliczania na poszczególne zobowiązania i

rozliczania zwracanych opakowań na przestrzeni kilku lat współpracy stron. Zwrócić

więc tylko można uwagę, że czym innym jest przyznanie dodatniego salda rozliczeń za

rok 1999, czym innym przyznanie, iż spór dotyczy tylko zobowiązań powstałych do

końca 1998 r. Jest to tym istotniejsze, gdy z jednej strony weźmie się pod uwagę datę

wystawienia weksla, umowy stron i deklaracji wekslowej, z drugiej zarzut naruszenia art.

451 § 3 k.c.

Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).