IV CK 162/05

Sygn. akt IV CK 162/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Mirosław Bączyk

w sprawie z powództwa Korporacji J.(…) Spółce Akcyjnej w B. w likwidacji

przeciwko L. G.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2005 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 30 czerwca 2004 r., sygn.

akt III Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo co do kwoty 16.

314 (szesnaście tysięcy trzysta czternaście) złotych oraz zasądzającej odsetki od

kwoty zasądzonej tym wyrokiem (pkt I) i oddalającej apelację w tym zakresie (pkt

I), a także w części rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 lutego 2003 r. Sąd Rejonowy w G. zasądził od pozwanego L.

G. na rzecz powoda – Korporacji „J.(…)” Spółka Akcyjna w G. (obecnie w B., w

2

likwidacji) kwotę 26 314 zł z 2 % dziennie od dnia 5 listopada 2001 r. (tj. od dnia

wniesienia pozwu) do dnia zapłaty. Według ustaleń stanowiących podstawę tego

wyroku, w dniu 19 czerwca 2001 r. strony, w formie aktu notarialnego, zawarły umowę

pożyczki, według której powód pożyczył pozwanemu sumę 15 000 zł do dnia 19

października 2001 r.; oprocentowanie pożyczki określone zostało na 0,34 % dziennie, z

tym że należność powoda z tego tytułu miała być uiszczana przez pozwanego

w okresach dwutygodniowych od dnia 20 czerwca 2001 r., a w razie zwłoki w jej

zapłacie pozostała do zwrotu suma pożyczki stawała się w całości wymagalna,

przy czym powód został uprawniony do naliczania od tej sumy „odsetek karnych”

w wysokości 2% dziennie. Pozwany złożył w akcie notarialnym oświadczenie

o poddaniu obowiązku zwrotu pożyczki z odsetkami egzekucji z całego swego majątku.

Dla zabezpieczenia udzielonej pożyczki ustanowiona została na rzecz powoda hipoteka

na stanowiącym własność pozwanego lokalu mieszkalnym. Pozwany zwrócił powodowi

jedynie 5 000 zł wraz z odsetkami w kwocie 1 794 zł i z dniem 1 sierpnia 2001 r.

zaprzestał terminowego wykonywania umowy. Z kwoty wpłaconej przez pozwanego w

dniu 23 października 2001 r., 238 zł pozwany zaliczył na pokrycie „odsetek umownych”,

a pozostałą jej część zaliczył na pokrycie „odsetek karnych”. Ustalona przez powoda

należność pozwanego z tytułu „odsetek karnych” za czas do dnia wytoczenia

powództwa wynosi 16 314 zł. Sąd Rejonowy uznał, że odsetki ustalone w umowie były

rażąco wysokie (odsetki w wysokości 0,34 % dziennie były ponad czterokrotnie wyższe

od obowiązujących w chwili zawarcia umowy odsetek ustawowych, a odsetki w

wysokości 2 % dziennie – stanowiły więcej niż dwudziestoczterokrotność tych odsetek).

Jednakże nie uzasadnia to zarzutu pozwanego częściowej nieważności umowy ze

względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Bowiem pozwany

nie znajdował się w położeniu, które zmuszało go do zaciągnięcia pożyczki, odpowiadał

mu pozbawiony formalizmu i zabezpieczeń stosowanych przez banki sposób pożyczki.

Poza tym pozwany w przeszłości zawarł z powodem umowę pożyczki na warunkach

analogicznych do umowy zawartej przez niego w dniu 19 czerwca 2001 r. i umowę te

wykonał.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 30

czerwca 2004 r. zmienił wyrok powołany na wstępie tylko o tyle, że w miejsce

zasądzonych tym wyrokiem odsetek od kwoty 26 314 zł, płatnych od dnia wytoczenia

powództwa, zasądził odsetki w wysokości 38% w stosunku rocznym, a w pozostałej

części oddalił apelację. Sąd Okręgowy w zasadzie uznał za trafną ocenę okoliczności

3

sprawy dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Uznał jedynie za stosowne zasądzenie

odsetek od kwoty zasądzonej tym wyrokiem, płatnych od dnia wytoczenia powództwa,

zamiast w wysokości wynikającej z umowy stron, w wysokości odpowiadającej

odsetkom stosowanym przez banki przy udzielaniu kredytów krótkoterminowych.

Wyrok Sądu Okręgowego w części dotyczącej zasądzenia od pozwanego kwoty

16 314 zł oraz odsetek od kwoty zasądzonej tym wyrokiem pozwany zaskarżył kasacją.

Podstawę kasacji stanowią naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 481 § 1 i 2 w zw. z art.

3531

w zw. z art. 58 § 2 i 3 k.c. oraz art. 482 § 1 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sadu Okręgowego w zaskarżonej części, ewentualnie o jego zmianę i zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda odsetek ustawowych od kwoty 10 000 zł od dnia 20

października 2001 r. do dnia zapłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. może polegać na ocenie dowodów z pominięciem

zasad określonych w tym przepisie, co spowodowało że sąd dał wiarę określonym

dowodom i uznał ich moc dowodową lub odwrotnie. Zawarty w kasacji zarzut

naruszenia wymienionego przepisu powinien zatem wskazywać jakie – konkretnie –

dowody przeprowadzone w sprawie zostały przez sąd ocenione wadliwie i na czym ta

wadliwość polegała, a także że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy

(art. 3931

pkt 2 k.p.c. obowiązujący przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

ustroju sądów powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98, mający zastosowanie w

sprawie w związku z art. 3 tej ustawy). Zarzut rozpoznawanej kasacji naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. „przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów” bez wskazania,

jakich dowodów dotyczy i określenia wadliwości tej oceny nie daje podstawy do

stwierdzenia naruszenia wymienionego przepisu. Jego uzasadnienie, wskazujące, że

zarzucane uchybienie wyraża się w uznaniu, iż ustalenie w umowie rażąco

wygórowanych odsetek nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

oznacza, że w istocie jest to zarzut naruszenia prawa materialnego.

II. Jak wynika z dołączonego do pozwu sposobu obliczenia należności

dochodzonej przez powoda, w kwocie 26 314 zł mieszczą się skapitalizowane odsetki

ustalone za czas do wniesienia pozwu i to – wobec zaliczenia przez powoda z kwoty

wpłaconej przez pozwanego w dniu 23 października 2001 r. na zaległe odsetki za

korzystanie z kapitału kwoty 238 zł, w całości pokrywającej tę należność – obejmujące

jedynie odsetki za opóźnienie (nazywane przez strony odsetkami karnymi) w wysokości

4

2 % dziennie, liczone od dnia 1 sierpnia 2001 r. do dnia wniesienia pozwu. Jednym z

trzech wyjątków od zakazu anatocyzmu ustanowionego w art. 482 k.c. jest wynikająca z

§ 1 tego artykułu dopuszczalność żądania odsetek za opóźnienie od zaległych odsetek

(i to odsetek tzw. kapitałowych jak i odsetek za opóźnienie – wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 1 października 1998 r., I CKN 782/97, OSNC 1999, nr 5, poz. 92) od chwili

wytoczenia o nie powództwa. Wbrew zapatrywaniu skarżącego, dopuszczalność ta nie

zależy od uprzedniego porozumienia stron w tym przedmiocie. Uwzględnienie przez Sąd

Okręgowy żądania zasądzenia odsetek od zaległych odsetek nie stanowi zatem o

naruszeniu art. 482 § 1 k.c.

III. Niewątpliwie zastrzeżone przez strony w zawartej przez nie umowie odsetki za

opóźnienie (nazwane odsetkami karnymi) w wysokości 2 % dziennie były w porównaniu

do wysokości odsetek ustawowych obowiązujących w chwili zawarcia umowy rażąco

wysokie. Okoliczność ta sama przez się nie świadczy jednakże o sprzeczności umowy w

tej części z zasadami współżycia społecznego. Dla oceny umowy z tego punktu

widzenia miarodajne jest porównanie wartości świadczenia, które ze względu na

wysokość ustalonych odsetek zamierzał uzyskać powód w razie dopuszczenia się przez

pozwanego opóźnienia w wykonaniu umowy ze świadczeniem, jakie uzyskiwał pozwany

w wyniku jej zawarcia. Trafnie, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

stycznia 2003 r., II CKN 1097/00 (OSNC 2004, nr 4, poz. 55), Sąd Okręgowy uznał, że

także sama dysproporcja między wartością określonych w umowie świadczeń stron nie

jest jeszcze wystarczającym powodem dla uznania umowy za sprzeczną z zasadami

współżycia społecznego. Dla uznania takiego konieczne jest stwierdzenie rażącego

zachwiania ekwiwalentności świadczeń. Przy ustaleniu, czy do niego doszło należy zaś

mieć na uwadze wszelkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na rzeczywistą wartość

świadczeń.

Szybkie uzyskanie pożyczki i udzielenie jej bez spełnienia przez pożyczkobiorcę

zbytnich formalności może niewątpliwie „podrażać” jej udzielenie i to tak w zakresie

oprocentowania określającego wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału jak i

odsetek za opóźnienie w zwrocie pożyczki. Zawarcie przez strony umowy pożyczki w

formie aktu notarialnego nie świadczy jednakże o odstąpieniu przez powoda od

zapewnienia sobie trudnego do podważenia dowodu na okoliczność zawarcia umowy

i jej treści. Ponadto wyjednanie od pozwanego oświadczenia o poddaniu obowiązku

zwrotu pożyczki z odsetkami egzekucji z całego jego majątku umożliwiło powodowi

stosunkowo proste dochodzenie jego roszczeń w razie niewykonania umowy przez

5

pozwanego. Wreszcie to, że zwrot udzielonej pożyczki został zabezpieczony tak silnym

zabezpieczeniem, jakim jest hipoteka na lokalu mieszkalnym stanowiącym własność

pozwanego, znacznie zmniejszało ryzyko poniesienia przez powoda szkody na skutek

niewykonania zobowiązania przez pozwanego. Okoliczności zawarcia umowy przez

strony wskazują zatem, że jest to umowa zawarta na warunkach zbliżonych do umów

pożyczek i kredytów zawieranych przez banki. W zasadzie więc zastrzeżenie na rzecz

powoda odsetek za opóźnienie w zwrocie pożyczki przez pozwanego, w wysokości

znacznie przewyższającej oprocentowanie stosowane przez banki przy udzielaniu

pożyczek i kredytów krótkoterminowych, należało uznać – tak jak trafnie uczynił Sąd

Okręgowy – za naruszające zasady współżycia społecznego. Jednakże nie ma

podstaw, by ocenę tę odnieść tylko do odsetek za czas od dnia wytoczenia powództwa.

Funkcja odsetek za opóźnienie do chwili wytoczenia o nie powództwa, jak i po tej chwili

jest bowiem taka sama i nie ulega zmianie w zależności od tego, czy wierzyciel

skorzystał czy też nie skorzystał z przysługującego mu uprawnienia do skapitalizowania

odsetek należnych do chwili wytoczenia powództwa i żądania od nich odsetek

za opóźnienie (art. 482 § 1 k.c.). W tym więc tylko zakresie zarzut kasacji naruszenia

przez zaskarżony wyrok prawa materialnego (poza art. 482 § 1 k.c.) należało uznać za

zasadny.

Z przytoczonych względów, mając na uwadze zakres, w jakim został zaskarżony

kasacją wyrok Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39313

§ 1 oraz

art. 39319

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., obowiązujących przed zmianą dokonaną ustawą z

dnia 22 grudnia 2004 r. i mających zastosowanie w sprawie w związku z art. 3 tej

ustawy oraz na podstawie art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.