III CK 139/05

Sygn. akt III CK 139/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Spółdzielni Gastronomicznej w K.

przeciwko S. K.

o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 21 października 2005 r., na rozprawie

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 września 2004 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję

kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok w zakresie uwzględniającym powództwo i oddalił w

całości żądanie powodowej Spółdzielni oraz orzekł o kosztach procesu za obie

instancje. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd drugiej instancji zwięźle przytoczył – jak

to zostało określone – bezsporne fakty dotyczące władztwa pozwanego nad tymi

nieruchomościami. Pozwany S. K. jest właścicielem nieruchomości zabudowanej

2

położonej w K. przy ul. F., gdzie prowadzona jest kawiarnia „J.(...)”. W kawiarni tej

pozostały zabytki z okresu młodopolskiego jak malowidła naścienne, obrazy, litografie

oraz inne przedmioty wpisane do rejestru zabytków, w którym jako właściciel wpisany

jest Skarb Państwa. W 1991 r. pozwany zawarł umowę z Gminą K., na podstawie której

Gmina oddała mu ruchome wyposażenie kawiarni w „użytkowanie” za odpłatnością 2

000 000 zł (w obowiązującej w chwili zawarcia umowy walucie), która to kwota miała być

w całości przeznaczona na koszty konserwacji ruchomości i malowideł znajdujących się

w tej kawiarni. Prawomocnym wyrokiem z dnia 4 lipca 1996 r. w sprawie sygn. akt I ACr

(...) Sąd Apelacyjny nakazał Gminie K. złożenie oświadczenia woli przenoszącego

posiadanie zabytkowych ruchomości w terminie 14 dni, licząc od uprawomocnienia się

wyroku, a w razie niezłożenia oświadczenia powołany wyrok zastępował to

oświadczenie. Pozwany, który został zawiadomiony o treści tego wyroku, był wzywany

przez powodową Spółdzielnię do zawarcia umowy dotyczącej korzystania przez niego

z zabytkowego wyposażenia kawiarni, nie zawarł takiej umowy. Wojewódzki

Konserwator Zabytków zajął stanowisko stwierdzające, iż sporne ruchomości nie mogą

być przeniesione w inne miejsce. Rozważając, na tle przytoczonych faktów, charakter

władania pozwanego zabytkowym wyposażeniem kawiarni Sąd Apelacyjny wskazał, że

to powodowa Spółdzielnia w wykonaniu powołanego powyżej wyroku stała się

samoistnym posiadaczem, co wyklucza zastosowanie art. 224 i 225 k.c. Pozwany S. K.

nie jest także posiadaczem zależnym spornych ruchomości (art. 230 k.c.). Pozwany

chce rzecz zwrócić właścicielowi, jednakże z uwagi na postawę właściciela, któremu

odpowiada zaistniała sytuacja, czy też z uwagi na przepisy obowiązującego prawa

rzeczy tej zwrócić nie może. Pozwany jest dzierżycielem. Wykluczył także Sąd

Apelacyjny możliwość zastosowania art. 753 § 2 k.c. Jedyną podstawę roszczeń o

zapłatę mogłyby stanowić przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Jednakże strona

powodowa takich twierdzeń nie wysunęła a Sąd Okręgowy bezpodstawnie prowadził z

urzędu postępowanie dowodowe i przedstawił w uzasadnieniu wyroku uwzględniającego

powództwo rozumowanie nie dające podstaw do przyjęcia istnienia takiego

wzbogacenia, a nadto jest nieudolne. Kasację wniosła powodowa Spółdzielnia

Gastronomiczna. Skarżąca z powołaniem się na art. 392 k.p.c. zaskarżonemu wyrokowi

zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 366 k.p.c. w związku z treścią art.

202 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. tj. poprzez błędne zastosowanie

przepisów dotyczących powagi rzeczy osądzonej w aspekcie wpływu prawomocnego

3

rozstrzygnięcia sądowego na dopuszczalność ponownego orzekania w przedmiocie

tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia w części, w

której rozstrzygnięcie to dotyczyło przesądzenia słuszności roszczenia co do zasady, a

mianowicie nieuzasadnione pominięcie faktu, iż wyrokiem Sądu Okręgowego w K. i

podzielającym jego ustalenia wyrokiem Sądu Apelacyjnego w sprawie I C (...)

prawomocnie przesądzone zostało, iż W.(...), będąca niekwestionowaną poprzedniczką

prawną powódki, jest właścicielem ruchomości znajdujących się w lokalu

gastronomicznym J.(...) przy ulicy F. w K., a zatem – wobec niewykazania przez

pozwanego, iż doszło do jakiejkolwiek zmiany stanu faktycznego w zakresie tegoż

prawa własności – ustalenia te pozostają aktualne i Sąd winien wziąć je pod uwagę z

urzędu, w każdym stanie sprawy;

co miało wpływ na:

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: błędne zastosowanie art. 6 k.c.

określającego rozkład ciężaru dowodowego poprzez nietrafne stwierdzenie, iż mimo

faktu wydania w stosunku do poprzedniczki prawnej powódki wyroku ustalającego, iż

jest ona właścicielem przedmiotowych ruchomości, a następnie niekwestionowanego

faktu sukcesji generalnej powódki po W.(...) i powołania się przez powódkę na treść

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 sierpnia 2001 roku wydanego w sprawie do

sygnatury akt I Aca (...), który w pełni podzielił ustalenia Sądu Apelacyjnego w sprawie I

C (...) przyjmując, iż „ustalenie Sądu, iż przysługujące powódce prawo własności do

wyposażenia ruchomego zabytkowego determinuje rozstrzygnięcie”, na powódce nadal

spoczywał obowiązek wykazywania prawa własności zabytkowych ruchomości, a nie na

pozwanym obowiązek przedstawiania dowodów na fakt, iż miała miejsce taka zmiana

stanu faktycznego i prawnego, która mogłaby uzasadnić wzruszenie prawomocnych

ustaleń Sądu z 1994 r. w przedmiocie prawa własności, która to zmiana nie miała

miejsca, a pozwany siłą rzeczy jej nie wykazał i w oparciu o powyższy tok rozumowania

zakwestionowanie legitymacji czynnej powódki do dochodzenia od pozwanego

odszkodowania za bezumowne korzystanie ze stanowiących jej własność ruchomości, z

których pozwany – będąc posiadaczem zależnym – czerpie istotne korzyści materialne i

w konsekwencji oddalenie powództwa;

a nadto:

3. naruszenie art. 224,225 i 230 k.c. w związku z art. 336 k.c. poprzez

nieuzasadnione przyjęcie, że powodowej Spółdzielni, która nie jest właścicielem

ruchomości, nie przysługuje legitymacja czynna do dochodzenia roszczeń o zwrot

4

pożytków z tytułu korzystania z zabytkowego wyposażenia kawiarni J.(...) wobec

pozwanego, który – wbrew stanowi faktycznemu i prawnemu przyjętemu przez Sąd

Apelacyjny w sprawie poprzedniej – jest „dzierżycielem” przedmiotowych ruchomości, a

nie posiadaczem zależnym.

Wskazując na powyższe skarżąca Spółdzielnia wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i – jak to zostało sformułowane - ewentualnie przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Pozwany S. K. w złożonej

odpowiedzi na kasację wnosił o jej oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu za

instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) do rozpoznania tej kasacji stosuje się przepisy dotychczasowe.

Rozstrzygającymi o zasadności kasacji są zarzuty oparte na podstawie z art. 3931

pkt 2 k.p.c. bowiem dotyczą one samej natury postępowania apelacyjnego i realizacji w

praktyce sądów drugiej instancji uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124), mającej moc

zasady prawnej, przesądzającej o możliwości zmiany przez sąd drugiej instancji ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez

przeprowadzania postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia.

Wskazana w art. 382 k.p.c. kompetencja sądu odwoławczego, uprawniająca do

dokonywania własnych ustaleń na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, zmierza do zapewnienia realizacji nakazu sprawności

postępowania wyrażonego – w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - art.

45 Konstytucji, jednakże z zachowaniem instancyjności (art. 176 ust. 1 Konstytucji).

Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego, podkreślany w powołanej uchwale

z dnia 23 marca 1999 r. zmierza do naprawienia błędów popełnionych przez sąd

pierwszej instancji i w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem

postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji. Przedmiotem

jednakże badania powinien być cały materiał zebrany w sprawie. Sąd Okręgowy

przeprowadził dowód m.in. z wyroku z uzasadnieniem w sprawie sygn. akt IX GC (...) i

wyroku Sądu Apelacyjnego z uzasadnieniem wydanego w tej samej sprawie sygn. akt

ACa (...). Strony nie kwestionowały takiego sposobu przeprowadzenia dowodu a w toku

postępowania wskazywały nie tylko na znajomość, lecz i na znaczenie tych orzeczeń dla

5

rozstrzygnięcia kolejnego między stronami sporu (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r. I CKN 42/96 – OSNC 1997, nr 5, poz. 62).

Pozwany S. K. nie kwestionował prawa własności powodowej Spółdzielni a Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia oddalającego zażalenie interwenienta

ubocznego Gminy Miasta Krakowa, stwierdził, że przedmiotowy spór między stronami

dotyczy wynagrodzenia za korzystanie przez pozwanego z ruchomości stanowiących

własność strony powodowej. Powyższe potwierdził Sąd Okręgowy w wyroku

uwzględniającym powództwo i wskazał, że w powoływanej sprawie sygn. akt I ACa (...)

Sąd Apelacyjny przyjął, że pozwany był posiadaczem w złej wierze co najmniej od 1996

r. wskutek czego powodowa Spółdzielnia może skutecznie domagać się wynagrodzenia

za korzystanie z rzeczy na podstawie art. 225 w zw. z art. 224 k.c., powołanie art. 255

k.c. jest wynikiem oczywistej omyłki.

W ocenie Sądu Okręgowego zasadności żądania pozwu co do zasady jak i

podstawy prawnej nie można kwestionować, a do rozstrzygnięcia pozostaje wysokość

wynagrodzenia i zasadność zgłoszonego zarzutu potrącenia). Eliminacja wadliwości,

które w ocenie Sądu drugiej instancji związane są zarówno z podstawą faktyczną, jak i

prawną pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia wymagała odniesienia się do skrótowo

wyrażonej argumentacji, którą kierował się Sąd Okręgowy, a dotyczy to instytucji

związania Sądu (innych sądów) w świetle art. 365 k.p.c., która to instytucja – wbrew

odmiennym i błędnym wywodom kasacji – jest niezależna od instytucji powagi rzeczy

osądzonej. Jeżeli w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, to w ogóle nie bada się

kwestii mocy wiążącej a pozew podlega odrzuceniu. Podjęcie przez sąd odwoławczy

decyzji co do istoty sprawy powinno być poprzedzone kontrolą przeprowadzoną przez

ten sąd. Kontrola ta obejmuje także zakres mocy wiążącej wydanego orzeczenia i

możliwości badania kwestii już rozstrzygniętych w prawomocnym orzeczeniu.

Podstawą kwestionowania poczynionych w prawomocnym wyroku ustaleń oraz

dochodzenia do innych wniosków i w konsekwencji innego rozstrzygnięcia sprawy nie

może stanowić przekonanie, iż sposób rozstrzygnięcia ustalonych wcześniej kwestii jest

niewłaściwy. Sąd Apelacyjny pominął omawiane orzeczenie i jego znaczenie dla

rozstrzygnięcia tej sprawy. Nie można podzielić i aprobować praktyki zstępowania

własnym orzeczeniem, orzeczenia sądu pierwszej instancji. Praktyka taka koliduje z rolą

procesową sądu drugiej instancji, którego orzeczenia - ze względu na wprowadzane

ograniczenia dostępu do trzeciej instancji w ogóle nie podlegają jakiemukolwiek

6

sprawdzeniu. Nie do odosobnionych należałaby sytuacja w której sąd drugiej instancji

mógłby orzekać jako jedna i ostateczna instancja.

Z powyższych przyczyn podstawę kasacji z art. 3931

pkt 2 k.p.c. należy uznać za

wykazaną w stopniu pozwalającym na trwałą eliminację oceny rozumowania Sądu

pierwszej instancji wyrażanej w kategoriach nieudolności.

Z powyższych przyczyn i na podstawie powołanych przepisów należało orzec jak

w sentencji wyroku.