V CK 708/04

Sygn. akt V CK 708/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K.(…) S.A. w K.

przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Usługowego "R.(…)" Sp. z o. o. w T. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 października

2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 czerwca

2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym) i III (trzecim) i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

(…) Spółka Węglowa S.A. w R. domagała się w dwu odrębnych pozwach

zasądzenia od Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego „R.(…)” spółki z o. o. w T.

kwot 200750,75 zł oraz 24974,78 zł tytułem należności odsetkowych za nieterminową

zapłatę węgla. W toku postępowania przed Sądem Okręgowym w K. K.(…) Spółki

2

Akcyjnej w K. oświadczyła, że w miejsce dotychczasowego powoda wstępuje jako

strona w spór.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 9 października 2003 r. oddalił roszczenia

obu pozwów uznając, że są one po części przedawnione, w pozostałej natomiast części

uległy umorzeniu na skutek zarzutu potrącenia.

Sąd Apelacyjny powyższy wyrok zmienił częściowo w ten sposób, że utrzymał w

mocy nakaz zapłaty wydany przez Sąd Rejonowy w R. (z dnia 1 lutego 1999 r.), zasądził

od pozwanej na rzecz powódki 57092,81 zł z odsetkami, a także orzekł o kosztach

postępowania. Sąd ten odnośnie zarzutu naruszenia art. 192 k.p.c. stwierdził m. in, że

udział w sprawie K.(…) SA po stronie powodowej związany jest z faktem zbycia przez

(…) Spółkę Węglową w toku procesu określonych przedsiębiorstw (art. 551

k.c.), z

których działalnością związane są dochodzone roszczenia. Zmiana procesowa po

stronie powodowej - wstąpienie do sporu K.(…) S.A. w miejsce (…) Spółki Węglowej -

nastąpiła w trybie art. 192 pkt 3 k.p.c., nie zaś art. 196 k.p.c., który przywołał Sąd I

instancji. Wola tych podmiotów co do przekształcenia nie budzi wątpliwości, natomiast

brak w aktach sprawy (protokole rozprawy) stanowiska pozwanej w tym przedmiocie.

Pozwana jednak nie oponowała zmianom po stronie powodowej, a w piśmiennictwie

prezentowany jest pogląd, że zgoda może być wyrażona także konkludentnie np. przez

wdanie się w spór z nabywcą. W postępowaniu apelacyjnym kwestia ta straciła na

aktualności, bowiem na rozprawie apelacyjnej pozwana wyraźnie taką zgodę wyraziła,

zaś następstwo procesowe w trybie art. 192 pkt 3 k.p.c. dopuszczalne jest nie tylko w I

instancji ale i w instancji odwoławczej. W razie wstąpienia do procesu nabywcy w

miejsce zbywcy w trybie art. 192 pkt. 3 k.p.c. następuje automatyczne zwolnienie od

udziału w sprawie zbywcy.

Kasacja pozwanej - oparta na podstawie drugiej z art. 3931

k.p.c. – zawiera zarzut

naruszenia art. 373 w zw. z art. 367 § 1 i art. 192 pkt. 3 k.p.c., art. 385 w zw. z art. 397 §

2 k.p.c., art. 378 § 1 w zw. z art. 368 § 1 pkt. 1 i 5 k.p.c., a także art. 328 § 2 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. i zmierza do uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadą prawa procesowego jest, że doręczenie pozwu konkretyzuje stosunek

procesowy także pod względem podmiotowym t.j. pod względem osób (fizycznych,

prawnych), między którymi proces się toczy. Konsekwencją tej konkretyzacji jest, że

również i zakończenie procesu powinno nastąpić pomiędzy tymi osobami. Dlatego też

3

zmiana podmiotów toczącego się sporu jest zjawiskiem wyjątkowym, dopuszczonym

przez ustawę tylko tam, gdzie to podyktowane jest specjalnymi względami celowości

lub ekonomii procesowej.

Pomijając szczegółowe przypadki, gdzie zmiany takie siłą faktu nastąpić muszą i

gdzie wejście innych podmiotów w stosunek procesowy uzasadnione jest sukcesją

uniwersalną, jak to się rzecz ma w razie śmierci strony czy też zaniku bytu osoby

prawnej, kodeks postępowania cywilnego zezwala na zmianę osób stosunku

procesowego jedynie w określonych przypadkach, m. in w przypadku, o jaki chodzi w

sprawie, t.j., na wejście nabywcy rzeczy lub prawa w miejsce ich zbywcy (art. 192 pkt. 3

k.p.c.).

Według treści art. 192 pkt. 3 k.p.c. przed średnikiem, w razie zbycia w toku

procesu rzeczy lub prawa, objętych sporem, zbywca pozostaje podmiotem

upoważnionym do dalszego występowania w charakterze strony procesowej, mimo, że

adresatem przytoczonej w roszczeniu normy prawnej staje się zamiast niego nabywca.

Z treści art. 192 pkt. 3 k.p.c. po średniku wynika, że nabywca może jednak wejść na

miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej.

Ze stanu faktycznego sprawy wynika zagadnienie, która z trzech osób w grę

wchodzących musi wyrazić swą zgodę, by zmiana przewidziana w art. 192 pkt. 3 k.p.c.

mogła nastąpić.

O osobie, która do toczącego się sporu zamierza wstąpić, ustawa nigdzie nie

wspomina, gdyż jest oczywiste, że bez jej zgody o żadnej zmianie mowy być nie może.

Chodzi więc jedynie o zagadnienie, czy do zmiany takiej potrzebna jest zgoda obu

stron, czy też wystarczy zgoda tylko jednej strony, a w takim wypadku której.

Przykładowo, o zgodzie obu stron kodeks postępowania cywilnego mówi z powodu

wejścia do sporu interwenienta ubocznego w miejsce strony (art. 83 k.p.c.).

W art. 192 pkt. 3 k.p.c. mowa jest jedynie o potrzebie zgody strony przeciwnej.

Zachodzi zatem pytanie, czy zgoda zbywcy prawa lub rzeczy, na miejsce którego do

procesu ma wstąpić ich nabywca, jest potrzebna, czy też nie.

Artykuł 192 pkt. 3 k.p.c. jest odpowiednikiem art. 205 pkt. 3 d. k.p.c. (art. 210

k.p.c. sprzed 1950 r.). Przepis ten był wzorowany na § 234 procedury austriackiej z

1811 r. i § 265 procedury niemieckiej z 1877 r., które również wspominały jedynie o

potrzebie zgody strony przeciwnej. Trzeba tu zauważyć, że przepisy te wprowadzono z

uwagi na to, iż w tamtym okresie doktryna traktowała proces jako uzupełnienie prawa

materialnego, w rezultacie czego również pojęcie strony procesowej ujmowano z punktu

4

widzenia prawnomaterialnego. Nabycie prawa było równoznaczne z uzyskaniem

statusu strony w postępowaniu. W związku z tym, że nabywca mógł wstąpić w miejsce

zbywcy bez zgody przeciwnika na podstawie jednostronnego oświadczenia, trzeba było

udzielić osobie przeciwnej ochrony przed przekształceniami postępowania dokonanymi

niezależnie od jej woli.

W literaturze przedmiotu niekiedy wyrażano pogląd, że zgoda zbywcy prawa lub

rzeczy na miejsce którego do procesu ma wstąpić ich nabywca, jest niepotrzebna.

Argumentowano, że art. 192 pkt. 3 k.p.c. wspomina jedynie o potrzebie zgody strony

przeciwnej zbywcy. Zapatrywania takiego jednak nie można podzielić. Nie da się

bowiem zaprzeczyć, że strona może mieć interes w tym, aby proces rozpoczęty został

też z nią ukończony. Dlatego z punktu widzenia istoty stosunku procesowego nie do

przyjęcia byłoby, żeby strona wbrew swej woli mogła przed ukończeniem procesu

utracić swój charakter i zostać w ten sposób wysuniętą poza nawias tego stosunku. Z

tych względów trzeba przyjąć, że do wstąpienia nabywcy konieczna jest zgoda zbywcy

prawa lub rzeczy, na miejsce którego do procesu ma wstąpić ich nabywca. Pogląd ten

jest dominujący w literaturze przedmiotu.

Reasumując, należy stwierdzić, że - po pierwsze – do wstąpienia do procesu

nabywcy rzeczy lub prawa w miejsce ich zbywcy konieczna jest zgoda obu stron

procesowych. Przyjmuje się, że zgoda stron nie musi być wyrażona wyraźne, może być

wyrażona również sposobem dorozumianym przez takie zachowanie się w procesie,

które wskazuje z dostateczną pewnością na to, że strona nie sprzeciwia się wstąpieniu

innej osoby do sporu. Takie dorozumiane oświadczenie zezwolenia, o którym mowa w

art. 192 pkt. 3 k.p.c., może nastąpić przez wdanie się w spór bez kwestionowania

wstąpienia innej osoby, jeżeli tylko z okoliczności wynika, iż strona, która ma prawo

sprzeciwiać się, nie znajduje się w tej mierze w błędzie faktycznym lub prawnym.

Po drugie, w razie zbycia w toku procesu rzeczy lub prawa objętych sporem

zbywca, przestając być adresatem przytoczonej w roszczeniu procesowym normy

prawnej, zachowuje legitymację procesową. Niemniej jednak takąż legitymację dzięki

staniu się adresatem wzmiankowanej normy uzyskuje również i nabywca. Dzięki

posiadaniu tej legitymacji nabywca może wstąpić do procesu w miejsce zbywcy, jako

następca procesowy tego ostatniego. Że nie może on występować jednocześnie ze

zbywcą w toczącym się procesie w charakterze współuczestnika względnie, że nie

może wytoczyć bądź nie można przeciwko niemu wytoczyć powództwa w tym samym

przedmiocie, decyduje o tym moment natury innej niż brak legitymacji procesowej, a

5

mianowicie w pierwszym przypadku przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c., wyrażony przy

pomocy argumentum a contrario, a w drugim - zawisłość sporu.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że narusza przytoczony w kasacji

art. 192 pkt. 3 k.p.c., stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż kwestia zgody strony przeciwnej

na wstąpienie do procesu K.(…) S.A. straciła na aktualności wskutek wyrażenia jej na

rozprawie apelacyjnej. Inaczej mówiąc, że bez znaczenia prawnego dla oceny

uprawnienia K.(…) S.A. do wniesienia apelacji jest okoliczność, kiedy strona przeciwna

wyraziła tę zgodę. Uszło bowiem uwagi Sądu Apelacyjnego, że dopiero po jej wyrażeniu

K.(…) S.A. mogła - zgodnie z art. 192 pkt. 3 k.p.c. - wstąpić w miejsce (…) Spółki

Węglowej, a co za tym idzie, dopiero po tym wstąpieniu mogła wnieść apelację.

Poza tym, sprzedaż przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c. nie oznacza

sama przez się zgody zbywcy na wstąpienie w jego miejsce nabywcy do procesu, jak to

w istocie rzeczy przyjął Sąd Apelacyjny.

I na koniec, zachodzi potrzeba wyjaśnienia, kto wniósł apelację z dnia

19 listopada 2003 r., mianowicie, czy (…) Spółka Węglowa S.A. oznaczona w apelacji

jako strona powodowa, czy też K.(…) S.A. na której papierze firmowym apelacja ta

została sporządzona.

Z tych punktów widzenia Sąd Apelacyjny sprawy nie rozpoznawał, wobec czego

wchodzi w grę obraza art. 192 pkt. 3 k.p.c. Ze względu na to należało zaskarżony wyrok

uchylić.