III CK 106/05

Sygn. akt III CK 106/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSA Aleksandra Marszałek (sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

w sprawie z powództwa S. J.

przeciwko S. T.

o stwierdzenie nieważności umów, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27

października 2005 r., na rozprawie kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 23 listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I i II i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania;

2. przyznaje adw. B. K. - Kancelaria Adwokacka w Z. od Skarbu Państwa (Sąd

Okręgowy w Z.) kwotę 1800 (tysiąc osiemset) zł tytułem kosztów pomocy

prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 listopada 2004 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w Z. z 7 czerwca 2004 r. i powództwo S. J. przeciwko S. T. o

stwierdzenie nieważności umów oddalił. Sąd pierwszej instancji uznał za nieważne

umowy darowizny zawarte między stronami w dniach 25 stycznia 1995 r. i 5 lutego 1997

2

r., mocą których powódka darowała pozwanemu nieruchomości położone w C. Sąd ten

ustalił, że powódka jest osobą o poważnym zaburzeniu mowy i słuchu, które sprawiają -

przy braku umiejętności pisania i czytania – niemożność logicznego komunikowania się

z otoczeniem w sprawach innych, niż proste i powtarzające się. Zdaniem Sądu

Okręgowego, powódka – wobec tak poważnych zaburzeń zdrowia - nie była świadoma

treści obu umów zawartych przed notariuszem. Przystępując do umów była przekonana,

że ich przedmiotem jest wieloletnia dzierżawa, a nie przeniesienie własności. Zdaniem

tego Sądu, powódka znajdowała się w stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli, a zatem zaistniały przesłanki przewidziane w art. 82 k.c., stanowiące o

nieważności spornych umów darowizny. Dalej stwierdził Sąd, że powódka zawarła

umowy darowizny pod wpływem błędu, była bowiem przeświadczona, że zawiera

umowy dzierżawy, a nie darowizny i z błędu tego nie została wyprowadzona ani przez

pozwanego, ani przez notariusza. Od skutków swoich oświadczeń woli uchyliła się,

składając stosowne oświadczenie w piśmie procesowym w niniejszej sprawie.

Rozpoznając apelację pozwanego, której zarzuty koncentrowały się na

kwestionowaniu ustaleń sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny, dystansując się od

zarzutów skarżącego oraz ich motywów, zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił.

Stanął na stanowisku, że powódka nie ma interesu prawnego w wytaczaniu powództwa

opartego na art. 189 k.p.c., może bowiem wystąpić z dalej idącym roszczeniem o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

W kasacji od powyższego wyroku powódka zarzuciła rażące naruszenie

przepisów prawa materialnego, a to art. 84 k.c. i 189 k.p.c. przez ich błędną interpretację

i przyjęcie, że powódka nie miała interesu prawnego w wytoczeniu niniejszego

powództwa, oraz naruszenie prawa procesowego, to jest art. 233 § 1 k.p.c. przez

niezadośćuczynienie obowiązkowi dokonania wszechstronnego rozważenia zebranego

materiału dowodowego. Domagała się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa,

ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie mają zastosowanie przepisy dotyczące kasacji w wersji redakcyjnej i

numeracji obowiązującej do dnia 6 lutego 2005 r. (art. 3 ustawy z 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego i ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Powódka wystąpiła z pozwem o ustalenie, że umowy darowizny, które zawarła z

pozwanym są nieważne. Takie powództwo znajduje oparcie w art. 189 k.p.c., zgodnie z

3

którym powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Warunkiem sine qua non

dopuszczalności takiego powództwa jest istnienie po stronie powodowej interesu

prawnego, w ustaleniu konkretnego stosunku prawnego lub prawa. Interes ten

występuje zwłaszcza w wypadku niepewności co do odpowiedniego prawa lub stosunku

prawnego (wyrok SN z 24 marca 1987 r., III CRN 57/87, OSNPG z 1987 r., nr 7, poz.

27). Zainteresowany występujący z powództwem przewidzianym w art. 189 k.p.c.

zmierza wówczas do osiągnięcia stanu pewności co do sytuacji prawnej w jakiej się

znajduje.

Powódka podnosząc, że zawarła umowy darowizny w stanie wyłączającym

swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a także w przekonaniu, że zawiera umowy

dzierżawy, domagała się stwierdzenia ich nieważności. Zmierzała więc do wyjaśnienia

ważności i skuteczności umów, co określić miało jej sytuacje prawną w relacjach

z pozwanym. Wykazała należycie interes prawny w takim żądaniu, w związku z czym

odesłanie jej na drogę procesu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym, nie jest zasadne.

W orzecznictwie Sadu Najwyższego nie ma jednolitego poglądu co do charakteru

powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Uznaje się, że jest ono szczególnym rodzajem powództwa o ustalenie prawa (wyrok SN

z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 38/01, OSNC z 2003, nr 2, poz. 27) lub powództwem

służącym do zaspokojenia roszczenia typu rzeczowego, za pomocą którego powód

domaga się wydania orzeczenia zastępującego oświadczenie woli osoby błędnie

wpisanej do księgi wieczystej (wyrok SN z 10 kwietnia 2000 r., V CKN 168/00,

niepublikowany, wyrok z SN z 19 lutego 2003 r., V CKN 1614/00, niepublikowany).

Zgodnie z art. 10 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.

Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zmianami), stanowiącym materialnoprawną

podstawę omawianego powództwa, w razie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie, albo jest dotknięte

wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia

niezgodności. Celem postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej jest więc

usunięcie istniejącej niezgodności. Jest to akcja związana z funkcją ustrojową ksiąg

wieczystych mająca zapewnić bezpieczeństwo obrotu.

4

Uzgodnienie treści księgi wieczystej polega na doprowadzeniu jej do aktualnego

stanu prawnego, kryterium takiego uzgodnienia jest więc zawsze obecny stan prawny, a

nie istniejący w przeszłości (wyrok SN z 24 listopada 1998 r., I CKN 282/98,

„Prokuratura i Prawo” z 1999 r. nr 4, str. 37). Taki przedmiot powództwa określa też krąg

uczestników procesu. Legitymację bierną mają osoby wpisane w dziale drugim księgi

wieczystej oraz osoby, których uprawnienia z tytułu własności nie zostały - bez względu

na przyczynę – dotychczas ujawnione (wyrok SN z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN

434/99, OSNC z 1991 r., nr 1, poz.12, wyrok SN z 17 kwietnia 1998 r., II CKN 695/97 –

niepublikowany, uchwała SN z dnia 29 września 1996 r., III CZP 16/96, OSNC z 1996 r.,

nr 5, poz. 73, wyrok SN z 19 listopada 2004 r., II CK 152/04 niepublikowany).

Porównanie powyższych cech i celów powództwa opartego na podstawie z art.

189 k.p.c. i 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, dokonane na tle

niekwestionowanych kasacją ustaleń, prowadzi do wniosku, że żądanie powódki oparte

na art. 189 k.p.c. jest dopuszczalne i zostało uzasadnione interesem prawnym,

służącym usunięciu niepewności stosunku prawnego. Cel tego powództwa jest inny niż

wynikający z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Wyrok ustalający wydany

na podstawie art. 189 k.p.c. zmierza do udzielenia ochrony podmiotowi spełniającemu

przewidziane w nim wymagania (wyrok SN z 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00,

niepublikowany) i nie może stanowić podstawy wpisu do księgi wieczystej. Orzeczenie,

jakie w nim zapada dotyczy tylko stron umowy. Istnienie takiego wyroku może

ewentualnie stanowić dopiero podstawę do wytoczenia powództwa z art. 10 ustawy o

księgach wieczystych i hipotece. Trzeba jednak mieć na względzie, że powództwo takie

dotyczyć będzie, w wypadku, jak ustalił Sąd drugiej instancji, dalszego obrotu spornymi

działkami i ujawnienia w księdze wieczystej nowych właścicieli innego kręgu

zainteresowanych a także stanu prawnego aktualnego w chwili orzekania. Wówczas

sporne umowy mogłyby nawet pozostać całkowicie poza zainteresowaniem sądu.

Należy podkreślić, że powództwo art. 10 u.k.w.h. nie może być traktowane, jako

uniwersalny instrument, służący do weryfikowania wszelkich zdarzeń prawnych,

dotyczących nieruchomości, mających założone księgi wieczyste. Służy ono wyłącznie

do usuwania niezgodności stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, co – jak podkreślono - określa krąg osób

legitymowanych oraz rodzaj możliwych do zgłoszenia żądań.

Drugi zarzut kasacji, dotyczy naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie został bliżej

umotywowany, a Sąd drugiej instancji - rozpoznając apelację i przyjmując, że

5

powództwo w zgłoszonym kształcie jest niedopuszczalne - w ogóle nie dokonywał

ustaleń faktycznych, jak również nie przeprowadzał ich oceny. Czyni to zbędnym

ustosunkowywanie się do omawianego zarzutu.

Wobec trafności zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędne nie

zastosowanie art. 189 k.p.c., kasację należało uznać za uzasadnioną.

Zgodnie z powyższym Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313

§ 1

k.p.c.).