V CK 343/05

Sygn. akt V CK 343/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Produkcji Ogrodniczej "S.(…)" Spółki z o.o. w

S. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X. o zapłatę, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2005 r., kasacji strony powodowej od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 lutego 2005 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok wstępny Sądu

Okręgowego w W. w ten sposób, że oddalił powództwo i zasądził 41.400 zł tytułem

zwrotu dotychczasowych kosztów procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd drugiej instancji

syntetycznie przedstawił wątki faktyczne uzasadnienia wyroku wstępnego, i potwierdził

ich prawidłowość przyjmując za własne ustalenia faktyczne sadu pierwszej instancji.

Ustalenia te stanowiły podstawę oceny sądu odwoławczego, iż zachowania

2

funkcjonariuszy państwowych wykonujących zadania z zakresu ochrony przed powodzią

były niezawinione, gdyż żaden z przygotowanych programów ochrony nie wpłynąłby na

przebieg powodzi. Jedną z okoliczności wymienionych w uzasadnieniu wyroku,

uwalniających od winy funkcjonariuszy państwa była konieczność uniknięcia paniki na

terenach zagrożonych. Odwołując się do opinii prof. J. K. Sąd odwoławczy uznał, że

prognozy dokonywane w czasie wielkiego, skomplikowanego i dynamicznego zjawiska

przyrodniczego przy słabym wyposażeniu technicznym, (np. braku map cyfrowych) były

obiektywnie obciążone dużym ryzykiem błędu.

Kasację od tego wyroku wniosła strona powodowa. Opierając ją na obydwu

podstawach zarzuciła naruszenie art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. przez pominięcie

w ocenie i uzasadnieniu wyroku części zgromadzonych dowodów.

Naruszenie prawa materialnego skarżący upatruje w art. 417 § 1 k.c. przez

uznanie, że odpowiedzialność Skarbu Państwa kształtuje treść tego przepisu sprzed

wejścia w życie Konstytucji oraz przez nieusprawiedliwioną ekskulpację pozwanego,

naruszenie przepisów rozp. Rady Ministrów z 11 maja 1977 r. w sprawie ochrony przed

powodzią (Dz. U. Nr 10, poz. 39 ze zm.) polegające na błędnym określeniu priorytetów

działania funkcjonariuszy, naruszenie art. 361 § 1 k.c. przez odrzucenie istnienia

związku przyczynowego miedzy brakiem ostrzeżenia, spóźnionym ogłoszeniem alarmu,

spiętrzeniami „wegetacyjnymi” i błędami w zarządzaniu zbiornikami retencyjnymi a

szkodą powoda.

Drugą podstawę wypełnia zdaniem skarżącego naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.

oraz art. 328 § 2 k.p.c.

Na tej podstawie wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji

pozwanego.

Pozwany Skarb Państwa odpowiadając na kasację wnosił o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzuty zamieszczone w drugiej podstawie (art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c.)

dotyczą podstawy faktycznej wyroku, która jak wyżej stwierdzono została ustalona

zgodnie przez sądy obydwu instancji. Skarżąca błędnie utożsamia ją z oceną

(wnioskami) sądu odnośnie do istnienia winy funkcjonariuszy, która jako przedmiot

prawa cywilnego materialnego może być podważana w ramach pierwszej podstawy

kasacji (art. 3931

pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 6 lutego 2005 r.).

3

Kasacja jest nieuzasadniona również w zakresie pierwszej podstawy zmierzającej

do wykazania, że prawidłowa wykładnia art. 417 k.c. powinna być zgodna z przepisami

Konstytucji wchodzącej w życie w październiku 1997 roku, tj. 3 miesiące po wystąpieniu

powodzi.

Obowiązek wykładni przepisów ustaw zwykłych „w zgodzie z konstytucją” jako

aktem hierarchicznie wyższym powstał z chwilą jej wejścia w życie. Przed tą datą art.

417 k.c. wyrażał normę o treści ustalonej w drodze wykładni, zwłaszcza uchwałą

Pełnego Składu Izby Cywilnej SN z dnia 15 lutego 1971 r. - III CZP 33/70 (OSNCP Nr

4/1971, poz. 59) potwierdzającą przesłankę winy funkcjonariusza - sprawcy szkody.

Zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 11 maja 1977 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 39) nie znajduje

potwierdzenia w konfrontacji z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny

zaliczając dyrektywę uniknięcia paniki do najważniejszych zadań pozwanego nie

deprecjonował innych zadań szczegółowo omawianych w tym akcie prawnym. O tym, że

wybuch paniki może być samoistnym źródłem szkody wiadomo z doświadczenia

życiowego, natomiast w rozpoznawanej sprawie istotą zagadnienia jest znaczenie i

trafność w okolicznościach faktycznych sprawy podniesionego przez Sąd Apelacyjny

argumentu. Będzie o tym mowa w dalszej części uzasadnienia.

Kasacji nie usprawiedliwia również zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c., ponieważ

przesłanką rozstrzygnięcia było stwierdzenie braku winy funkcjonariuszy strony

pozwanej. Pozostaje zatem rozważenie jej (kasacji) w aspekcie zarzutu naruszenia art.

417 § 1 k.c. polegającego na eliminacji przesłanki winy i w tym zakresie nie można

odmówić trafności przytoczonej podstawy.

Omawiając przesłanki rozstrzygnięcia w pierwszej instancji Sąd Apelacyjny

zrelacjonował ja w sposób następujący: „możliwe /.../ było zmniejszenie rozmiarów

szkód wyrządzonych wodami powodzi, należało w tym celu wcześniej ogłosić stan

powodziowy dla obszaru m.in. S. Sytuacja uzasadniająca ogłoszenie wystąpiła już w

dniu 7 lipca, a stan powodziowy ogłoszono w dniu 9 lipca o godz. 800

, opóźnienie

wyniosło 46 godzin”.

Należy stwierdzić, że przytoczone zdania wyrażają ustalenie faktów („sytuacja ...

wystąpiła”) oraz ocenę powinności organów władzy publicznej, tj. Wojewódzkiego

Komitetu Przeciwpowodziowego kierowanego przez wicewojewodę i nienależyte jej

wykonanie. Sąd Apelacyjny nie zakwestionował prawdziwości stanu faktycznego

(„sytuacji”) ani obowiązku ogłoszenia alarmu powodziowego i nienależytego, tj.

4

spóźnionego, jego wykonania. W związku z tym trafny jest zarzut skarżącego dotyczący

odmowy zastosowania art. 417 § 1 k.c. ze względu na brak przesłanki winy. Zaniechania

w zakresie ogłoszenia stanu powodziowego w sposób umożliwiający dotarcie tej

wiadomości do szerokich kręgów lokalnej społeczności usprawiedliwia „stan

zarzucalności” równoznaczny z winą w rozumieniu prawa cywilnego.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano w sposób przekonujący

okoliczności ekskulpujące Skarb Państwa od odpowiedzialności za wielkość i przebieg

zjawiska powodzi, a w konsekwencji zalania wodą gospodarstwa strony powodowej,

natomiast brak wskazania okoliczności uwalniających od winy odnośnie do ewakuacji

mienia, co do której powódka twierdziła, że mogła (ewakuację) przeprowadzić własnymi

siłami lecz nie dokonała tego ze względu na brak ostrzeżenia bądź zapewnienie jej, że

do zalania S. nie dojdzie. Należy przypuszczać, że tej kwestii dotyczyły stwierdzenia

Sądu Apelacyjnego o panice. Sąd Najwyższy nie podziela jednak oceny, iż obawa przed

wybuchem paniki usprawiedliwia brak powiadomienia mieszkańców zagrożonych

terenów o niebezpieczeństwie powodzi, skoro istniały do tego podstawy z takim

wyprzedzeniem jak to przyjęły sądy obydwu instancji. Omawiane zjawisko istnieje od

niepamiętnych czasów i doświadczenie stanowi dostateczną podstawę oceny, iż

uprzedzenie o rozpoznanym bezpośrednim zagrożeniu powodzią jest obowiązkiem

władzy publicznej, a w roku 1997 znalazło to wyraz w przepisach (§§ 8,10,11)

wskazywanego rozporządzenia Rady Ministrów, ponieważ pozwala zmniejszyć rozmiar

szkody spowodowanej nieuchronnym nawet zalaniem.

Przytoczenie nieprawidłowej okoliczności ekskulpującej wymagało uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu. Prawidłowe rozstrzygniecie o istnieniu winy funkcjonariuszy pozwanego

implikuje konieczność lub zbędność ustalania (zgodnie z twierdzeniami i wnioskami

dowodowymi stron) bardziej złożonej przesłanki odpowiedzialności, tj. związku

przyczynowego między terminem powiadomienia mieszkańców S. (w tym strony

powodowej) a powstaniem i wysokością szkody w mieniu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.