I CK 167/05

Sygn. akt I CK 167/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa K. T. i R. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego W. o zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 listopada 2005 r., kasacji powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 26 października 2004 r., sygn. akt I (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 października 2004 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w W. w ten sposób, że oddalił powództwo, którym małżonkowie K. T. i R. R.

żądali zasądzenia na ich rzecz od Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego 70.000 zł z

odsetkami tytułem odszkodowania.

Sąd ustalił, że powodowie na podstawie nakazu zapłaty prowadzili egzekucję

przeciwko dłużnikowi Jackowi Jaranowskiemu. Komornik dokonał w dniu 26 lutego 1998

r. zajęcia przypadającej temu dłużnikowi od Skarbu Państwa – Urzędu Skarbowego

należności powstałej z nadwyżki podatku (VAT) naliczonego nad należnym. Pozwany

Skarb Państwa - Urząd Skarbowy w dniu 5 marca 1998 r. odmówił realizacji tego

zajęcia. Twierdził, że ta należność nie podlega zajęciu, gdyż jest daniną

publicznoprawną. W dniu 9 kwietnia 1998 r. pozwany wypłacił dłużnikowi kwotę 70000 zł

2

objętą zajęciem komorniczym. Komornik postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2001 r.

umorzył postępowanie egzekucyjne z powodu jego bezskuteczności.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny uznał, że nadwyżka kwoty podatku VAT

naliczonego nad kwotą podatku należnego podlega na podstawie art. 831§1 pkt. 3

k.p.c. wyłączeniu spod egzekucji sądowej.

Kasacja powodów oparta na obu podstawach z art. 3931

k.p.c. zawiera zarzut

naruszenia art. 886, 887, 831, 803, 378, 366 i 233 k.p.c, art. 417 k.c. oraz art. 417 k.c., a

także art. 21 ust. 6 ustawy z dnia 9 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług (Dz.

U. Nr 11, poz. 50 ze zm., dalej: „ustawa VAT”; ustawa o VAT uchylona z dniem 1 maja

2004 r. – art. 175 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług Dz. U.

Nr 54, poz. 535 ze zm.), i zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zagadnienia prawnego sformułowanego w kasacji sprowadza się do

rozstrzygnięcia kwestii, czy kwota zwrotu różnicy podatku (nadwyżki podatku

naliczonego nad należnym), o jaką chodzi w rozpatrywanej sprawie, podlegała

wyłączeniu spod egzekucji sądowej na podstawie art. 831§1 pkt. 3 k.p.c.

Prawna konstrukcja ustawy o VAT, w zakresie rozwiązań istotnych dla

rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia, opierała się na dwóch elementach.

Pierwszym był obowiązek naliczenia podatku należnego w wysokości określonej

stawką ustaloną w art. 18 ustawy VAT w sytuacji, gdy podatnik dokonał czynności

będącej sprzedażą w rozumieniu ustawy. Obowiązek ten wynikał z mocy prawa.

Powinnością podatnika było zatem złożenie stosownej deklaracji (art. 10 ustawy o VAT)

i wpłacenie podatku w należnej wysokości na rachunek urzędu skarbowego.

Drugim elementem było rozliczenie podatku wynikające z przyznania podatnikowi

uprawnienia do obniżenia kwoty podatku naliczonego za następne okresy rozliczeniowe

o kwotę podatku należnego (19 ust. l i art. 21 ust. l ustawy o VAT). Rozliczenie polegało

na złożeniu deklaracji i uzyskaniu zwrotu nadwyżki (podatku naliczonego nad

należnym) w wysokości określonej przepisami. Zwrot tej nadwyżki podatku następował

z reguły w wysokości zadeklarowanej przez podatnika, gdyż jej kwotę przyjmowano z

deklaracji podatkowej, chyba że urząd skarbowy wydał decyzję określającą podatek w

innej wysokości. Istniała bowiem możliwość podjęcia postępowania wyjaśniającego,

zgodnie z art. 21 ust. 6 ustawy o VAT, którego celem było dodatkowe sprawdzenie

zasadności zwrotu w ramach tak zwanego postępowania wyjaśniającego. W jego zaś

3

rezultacie mogły być podjęte czynności prowadzące do wydania decyzji określającej

wysokość podatku w odmiennej wysokości niż wynikało to ze złożonej deklaracji.

Podkreślenia wymaga, że obowiązek obliczenia i wpłacenia podatku jak też

obowiązek złożenia deklaracji po dokonaniu czynności objętej opodatkowaniem wynikał

bezpośrednio z mocy prawa. Także z mocy prawa na skutek złożenia deklaracji

uruchamiany był mechanizm zwrotu nadwyżki podatku.

Analiza formy prawnej działania, o której mowa w art. 21 ust. 6 ustawy o VAT,

a w szczególności to, że ustawodawca nie przewidywał wydania rozstrzygnięcia

(wyjąwszy wskazaną sytuację wydania decyzji określającej wysokość podatku), jak też

istota czynności podatnika i organu polegająca jedynie na przekazaniu stosownego

wniosku i jego sprawdzeniu pod kątem rzetelności przedstawionych danych oraz

pod kątem rachunkowym, uzasadnia zakwalifikowanie działania organu skarbowego

jako tzw. czynności materialno - techniczne administracji.

Stosownie do art. 831 § 1 pkt. 3 k.p.c. egzekucji nie podlegają prawa

niezbywalne, tj. takie, które nie mogą być skutecznie przeniesione na inną osobę. Jeżeli

natomiast na podstawie takiego prawa dłużnik otrzymał już konkretne świadczenia

majątkowe (np. pieniądze), to egzekucja z przedmiotu tego świadczenia jest

dopuszczalna. Egzekucję należy uznać za dopuszczalną i wtedy, gdy dłużnik wprawdzie

świadczenia jeszcze nie otrzymał, ale mu je przyznano, albo też dłużnik na podstawie

prawa niezbywalnego wystąpił już z roszczeniem o pewne świadczenie majątkowe. Z

podobną sytuacją mamy do czynienia w ustalonym stanie faktycznym sprawy, gdyż, jak

wskazano, na skutek złożenia przez dłużnika deklaracji w celu skorzystania z prawa do

pomniejszenia podatku uruchamiany był mechanizm zwrotu kwoty różnicy podatku

(nadwyżki podatku naliczonego nad należnym). Oznacza to m. in., że, wbrew

odmiennemu zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego, już tylko z tych względów

ograniczenie egzekucji na podstawie 831 § 1 pkt. 3 k.p.c. nie dotyczyło kwoty różnicy

podatku podlegającej zwrotowi. Tego stanowiska nie podważa podnoszona przez ten

Sąd okoliczność, że instytucja zwrotu tej kwoty była uregulowana autonomicznie w

ustawie o VAT. Przepisy owej ustawy dotyczące postępowania w przedmiocie zwrotu

różnicy podatku nie zawierały bowiem wyraźnych wyłączeń odnośnie do prowadzenia

postępowania egzekucyjnego. Ponadto, tzw. autonomia prawa podatkowego (w tym

ustawy o VAT) przemawiałaby za poglądem, że art. 831 § 1 pkt. 3 k.p.c. nie miał w

sprawie w ogóle zastosowania.

4

Skoro Sąd Apelacyjny, wydając zaskarżony wyrok, wyszedł z odmiennych

założeń, należało - z mocy art. 39313

k.p.c. - orzec jak w sentencji.