I CK 201/05

Sygn. akt I CK 201/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko J. C., Skarbowi Państwa - Szefowi Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w R.

i Skarbowi Państwa - Dowódcy Jednostki Wojskowej nr (...) w R. o zadośćuczynienie,

ustalenie, odszkodowanie i rentę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu

8 listopada 2005 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia

2004 r., sygn. akt I ACa (...),

oddala kasację i zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa Dowódca

Jednostki Wojskowej nr (...) w R. kwotę, 1.800 zł ( jeden tysiąc osiemset złotych)

kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy uwzględnił częściowo powództwo wobec pozwanego J. C. a w

całości je oddalił w odniesieniu do Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego

w R. i Dowódcy Jednostki Wojskowej nr (...) w R.. Sąd Apelacyjny podzielił w całości

ustalenia Sądu I instancji i wnioski z nich wynikające o braku podstaw do przyjęcia

odpowiedzialności Skarbu Państwa za doznaną przez powoda szkodę i zaskarżonym

wyrokiem oddalił – w tym zakresie – apelację skarżącego A. K.. Z ustaleń tych wynika,

że pozwany mjr J. C. pełnił zawodową służbę wojskową w Jednostce Wojskowej (...), na

stanowisku dowódcy. W tej samej jednostce służbę wojskową pełnił powód mjr A. K.

jako zastępca dowódcy d/s. logistyki. Dnia 8 grudnia 1996 r. obaj oficerowie udali się do

2

N., gdzie odbywała się uroczystość nadania sztandaru JW. (...) R. a następnie przysięga

żołnierzy wcielonych do służby zasadniczej. Po dopełnieniu tych uroczystości

w zorganizowanym na 120 osób obiedzie uczestniczyli obaj wymienieni oficerowie. W

godzinach późno-wieczornych dnia 8 grudnia 1996 r. obaj antagoniści (bowiem

nieporozumienia ujawniły się już w czasie obiadu) wracali samochodem z N. do R. wraz

z trzema podwładnymi żołnierzami. Między powodem i pozwanym wywiązała się

sprzeczka a następnie doszło do szarpaniny. Pozwany J. C., po zatrzymaniu pojazdu,

usiłował wyciągnąć powoda A. K. z samochodu. Gdy powód znalazł się na zewnątrz

tego pojazdu pozwany zadał mu kilka ciosów ręką oraz kopał powoda używając przy

tym słów wulgarnych oraz obraźliwych. Prawomocnym wyrokiem Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. z dnia 19 maja 1997 r. sygn. akt SO (...) pozwany J. C. został uznany

za winnego popełnienia przestępstwa z art. 321 k.k. w zw. z art. 156 § 2 k.k. ze

wskazaniem w sentencji tego wyroku doznanych uszkodzeń ciała. Następstwa tego

czynu zostały ustalone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zdaniem Sądów obu

instancji powód odbywał dnia 8 grudnia 1996 r. podróż służbową i dlatego podstawą

ferowanych decyzji, orzeczeń oraz roszczeń stanowiły przepisy ustawy z dnia 16

grudnia 1972 r. o świadczeniach przysługujących w razie wypadków i chorób

pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342 ze zm.), co nie

przesądza o obciążeniu odpowiedzialności za skutki pobicia Skarbu Państwa. Nastąpiło

to jedynie przy okazji wykonywania czynności powierzonych sprawcy nagannego

zachowania w czasie odbywanej podróży. Pobicia powoda nie można wiązać z

zakresem powierzonych pozwanemu czynności i dlatego Sąd Apelacyjny oddalił w tym

zakresie apelację powoda obciążając go kosztami postępowania w wysokości po 1200

zł zasądzonymi na rzecz Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w R. oraz dowódcy

Jednostki Wojskowej nr (...) w R.

Kasację opartą na obu podstawach przewidzianych w art. 3931

k.p.c. (według

jego numeracji i brzmienia obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia)

złożył powód A. K. Skarżący zarzucił naruszenie art. 417 k.c. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących

w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53,

poz. 342 ze zm.) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tych przepisów

przez przyjęcie, że Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za spowodowanie

obrażeń ciała przez pozwanego u powoda. Naruszone zostały – w ocenie skarżącego –

także przepisy ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości

3

i przeciwdziałaniu alkoholizmowi bowiem Sąd Apelacyjny pominął całkowicie

okoliczności, że po zakończeniu uroczystości wręczenia sztandaru i złożenia przysięgi

przez żołnierzy wydano obiad w czasie którego podawano alkohol za zgodą i wiedzą

przełożonych wyższego rzędu pozwanego J. C., który wprawił się w stan nietrzeźwości,

co było dodatkową przesłanką jego nagannego zachowania. Nadto skarżący zarzucił

naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233 § 1 k.p.c. przez nierozważenie

całokształtu materiału dowodowego i pominięcie, że pozwany J. C. jako dowódca

jednostki miał szczególny obowiązek zadbania o podległych mu podwładnych w czasie

podróży służbowej. Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny z obrazą art. 382 i 378 § 1

k.p.c. nie uwzględnił zarzutów zgłoszonych w apelacji dotyczących odpowiedzialności

Skarbu Państwa chociaż zebrany materiał uzasadniał odpowiedzialność Skarbu

Państwa wraz z pozwanym Januszem Charą. Wnosił o solidarne zasądzenie od

wszystkich pozwanych odszkodowania, zadośćuczynienia i renty.

Pozwany Skarb Państwa w złożonej odpowiedzi na kasację wnosił o jej oddalenie

z zasądzeniem kosztów procesu za instancję kasacyjną. Sąd Najwyższy – po

uwzględnieniu treści art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks

postępowania cywilnego... (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) – zważył, co następuje:

Jeżeli pozwany z powołaniem się na obie podstawy kasacji kwestionuje

zasadność zaskarżonego orzeczenia, to niezależnie od kolejności powołania przepisów

prawa materialnego i procesowego mających uzasadniać zarzucane przez skarżącego

wadliwości, w pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty oparte na podstawie z

art. 3931

pkt 2 k.p.c. bowiem prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego

uzależnione jest od poprawnie ustalonego stanu faktycznego. Skarżący zarzucając

pominięcie materiału dowodowego i jego dowolną ocenę, czyni to bez uwzględnienia

danych wynikających z akt sprawy, bądź zgłasza zarzuty pozostające w sprzeczności z

nie budzącymi wątpliwości ustaleniami faktycznymi i bądź też twierdzeniami powoda.

Zebrany obszerny materiał dowodowy w powołanej sprawie karnej Wojskowego

Sądu Okręgowego w W. sygn. So (...) obrazujący przebieg zajścia i okoliczności go

poprzedzające narzucał z całą koniecznością jego wykorzystanie. Sąd Okręgowy uczynił

to w ten sposób, że postanowił dopuścić dowód z akt tej sprawy celem ustalenia ich

treści, a w szczególności treści orzeczenia zapadłego w sprawie przy uwzględnieniu art.

11 k.p.c. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r., I

CKN 42/96 (OSNC 1997 nr 5, poz. 62). Wskazanym wymaganiom w odniesieniu do

przeprowadzenia dowodów z akt innej sprawy, bądź zawartych w tych aktach

4

dokumentów uczynił Sąd Apelacyjny, co pomija skarżący formułując kolejne zarzuty w

przedmiocie oparcia rozstrzygnięcia na niekompletnym materiale dowodowym.

Ujawnione z postępowania karnego fakty nie przemawiają za uwzględnieniem kasacji.

Według ustaleń zawartych w uzasadnieniu wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w

W. sygn. akt So (...) osobą odpowiedzialną za organizację i przebieg uroczystego

obiadu - z racji wykonywanych obowiązków był – powód mjr A. K. Z racji sprawowania

tych obowiązków powód wypił dwa (25-30 gramowe) kieliszki wódki. Więcej alkoholu - w

czasie tej uroczystości wypił - pozwany mjr J. C., którego zachowanie się tak

relacjonował powód przesłuchany w charakterze świadka (odw. Akt So (...)) „Oskarżony

był pijany, rozebrał się z munduru, poklepywał wszystkich po plecach. Powiedziałem mu

żeby się uspokoił. On zdjął koszulę i włożył sweter. Wszedł na zaplecze i chciał

porozmawiać z jedną z kelnerek, ale ona odeszła. Zaczął więc głośno postukiwać

butami o podłogę, zwróciłem mu uwagę, żeby przestał, mogą popękać płytki”. Dalsza

relacja powoda wskazuje, że jego uwagi i napomnienia kierowane do pozwanego nie

odniosły żadnego skutku. Powód wrócił do tego nagannego zachowania się pozwanego

w czasie podróży samochodem, co – według dalszej relacji powoda – rozsierdziło

pozwanego, i o co nie ulega wątpliwości, wywołało agresję pozwanego, który polecił

powodowi opuścić pojazd a gdy ten odmówił użył siły fizycznej. Ustalone przyczyny

i okoliczności antagonistycznej postawy obu mężczyzn, a następnie agresywnej

postawy pozwanego, pozwalają na odparcie wielokrotnie powtarzanego w kasacji

zarzutu o obowiązkach wynikających z pełnionej funkcji dowódcy jednostki oraz

organizatora wyjazdu odpowiedzialnego za bezpieczny powrót także powoda A. K.

Rozważając przesłanki wyrządzenia szkody przy wykonywaniu powierzonej czynności

należy uwzględnić swoiste cechy wnioskowanej przez powoda - odpowiedzialności

Skarbu Państwa i różnorodności zadań spełnianych przez poszczególnych

funkcjonariuszy a także okoliczności wyrządzenia szkody, co wyklucza stosowanie

schematyzmu lub automatyzmu.

Nie negując znaczenia argumentacji kasacji eksponującej takie okoliczności jak

stanowisko funkcjonariusza, pełnionej przez niego funkcji a także charakter działalności,

nie można nie dostrzec, że przytoczona relacja powoda iż obaj antagoniści – już w

trakcie uroczystego obiadu - bez względu na zajmowane stanowisko służbowe

realizowali własne zamierzenia i kierowali się wyłącznie celem własnym. Działanie w

celu osobistym nie pozostawało w ogóle w związku z powierzonymi pozwanemu i

powodowi czynnościami i nie wynikało z nadużycia możliwości jakie stwarzało

5

stanowisko służbowe. Obaj funkcjonariusze dążyli do osiągnięcia własnych, prywatnych

interesów i celów a powód – w obecności przełożonych jego i pozwanego - podejmował

decyzję o potrzebie reakcji na - jego zdaniem - wysoce naganne - zachowanie się

pozwanego i zakresie tej interwencji. Skarb Państwa nie może ponosić

odpowiedzialności za szkodę polegającą na pobiciu jednego z uczestników uroczystego

- w założeniu organizatorów – obiadu, na którym ilość serwowanego alkoholu wywołała

reakcje zakończone pobiciem jednego z organizatorów. Trafnie zatem Sądy niższych

instancji uwolniły pozwany Skarb Państwa od odpowiedzialności za szkodę wywołaną z

przyczyn osobistych. W świetle ustaleń Sądu Apelacyjnego dokonanych na podstawie

prawomocnego wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego (art. 365 § 1 k.p.c.) i zeznań

powoda niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 233 i 382 k.p.c. przez to, że Sąd

Apelacyjny nie rozważył całokształtu materiału dowodowego, zwłaszcza że skarżący

pomija tak istotny element jak uzupełnienie materiału dowodowego w postępowaniu

apelacyjnym i w ogóle nie odnosi się do faktów z tego materiału wynikających. Tak

ogólnikowo sformułowany zarzut i ograniczenie się do wielokrotnego powtarzania

obowiązków pozwanego wynikających z jego stanowiska służbowego uzasadnia

odesłanie skarżącego do ustalonego orzecznictwa wskazującego na przesłanki

warunkujące skuteczność wysuniętego przez pozwanego zarzutu (por. w szczególności

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99 – OSNC 2000,

nr 7 - 8, poz. 139 i z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/2000 – OSNC 2000, nr 10, poz.

189).

Naruszenie prawa materialnego będące następstwem jego błędnej wykładni (art.

3931

pkt 1 k.p.c.) polega na mylnym zrozumieniu treści stosowanego przepisu.

Powołanego w kasacji przepisu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o

świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób

pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 53, poz. 342 ze zm.) Sądy obu

instancji nie stosowały. Nie można skutecznie powoływać się w kasacji na naruszenie

prawa materialnego polegające na błędnej wykładni czy niewłaściwym zastosowaniu

przepisu, który nie był podstawą rozstrzygnięcia. Okoliczność, że powód uzyskał

świadczenia na podstawie powoływanej w kasacji tj. ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o

świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób

pozostających w związku ze służbą wojskową nie może przesądzać – jak trafnie

podkreśliły Sądy obu instancji – o uznaniu czynu pozwanego jako wynikającego z

powierzonych mu czynności. Nie zachodzi zatem potrzeba rozważania różnicy

6

wynikającej z przyznania świadczenia od obarczenia odpowiedzialnością Skarbu

Państwa za następstwa deliktu popełnionego w ustalonych prawidłowo okolicznościach.

Z powyższego wynika, że kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw

i dlatego na podstawie art. 39312

k.p.c. podlega oddaleniu z zasądzeniem kosztów

procesu za instancję kasacyjną (art. 39319

i 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 oraz 98 §

1 i 3 a także 99 k.p.c.). Z powyższych przyczyn i na podstawie powołanych przepisów,

orzeczono jak w sentencji wyroku.