IV CK 190/05

Sygn. akt IV CK 190/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. K. i J. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Kontroli

Skarbowej w G. Ośrodkowi Zamiejscowemu w S. i Dyrektorowi Izby Skarbowej w G.

Ośrodkowi Zamiejscowemu w S. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 18 listopada 2005 r., kasacji strony pozwanej Skarbu Państwa - Urzędu

Kontroli Skarbowej w G. Ośrodka Zamiejscowego w S. od wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 i w punkcie 3 oraz w punkcie 2 w części

oddalającej apelację pozwanego i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie, J. i E. małżonkowie K., ostatecznie domagali się zasądzenia na

swoją rzecz od Skarbu Państwa 37 804,03 zł tytułem naprawienia szkody polegającej na

obciążeniu ich na skutek długotrwałego, niezgodnego z prawem postępowania

kontrolnego, prowadzonego przez Urząd Kontroli Skarbowej w G., nadmiernymi

odsetkami za zwłokę od zaległego podatku dochodowego od osób fizycznych za rok

1996.

2

Urząd Kontroli Skarbowej wszczął postępowanie w dniu 30 sierpnia 1999 r. Jedną

decyzją z dnia 22 września 1999 r. ustalił wysokość łącznego zobowiązania

podatkowego powodów z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 1996 r. na

292 008,70 zł, w tym zaległości podatkowej na 165 016,40 zł, a drugą decyzją z tego

samego dnia określił odsetki od zaległości powodów w podatku dochodowym za 1996 r.

w wysokości 180 346,40 zł. Po uchyleniu na skutek odwołania powodów obu

wymienionych decyzji przez Izbę Skarbową w G., Urząd Kontroli Skarbowej decyzjami z

dnia 19 czerwca 2000 r. ustalił wysokość łącznego zobowiązania podatkowego

powodów z tytułu podatku dochodowego za 1996 r. na 264 228 zł, w tym zaległości

podatkowej na 136 735,70 zł - oraz wysokość odsetek za zwłokę od zaległości

podatkowej na kwotę 176 648,80 zł. Powodowie wnieśli odwołanie także od tych decyzji.

Po ich uchyleniu przez Izbę Skarbową, Urząd Kontroli Skarbowej kolejnymi decyzjami, z

dnia 16 stycznia 2001 r., ustalił wysokość należnego zobowiązania podatkowego za

1996 r. na 244 762,80 zł, w tym zaległości podatkowej na sumę 117 270,50 zł - a

wysokość odsetek za zwłokę od zaległości podatkowej na kwotę 193 848,10 zł. Po

zaskarżeniu przez powodów również tych decyzji, Izba Skarbowa w dniu 24 maja 2001

r. wydała decyzje, w których sama ustaliła wysokość zobowiązania podatkowego

powodów za 1996 r. na kwotę 214 818,90 zł, w tym zaległości podatkowej na 87 326,60

zł - oraz odsetek za zwłokę od zaległości podatkowej na kwotę 144 355,50 zł.

Powodowie z tytułu podatku dochodowego wraz z odsetkami zapłacili łącznie

205 839,82 zł. Decyzje organu pierwszej instancji nie podlegały natychmiastowej

wykonalności, ponieważ powodowie wraz z odwołaniem domagali się wstrzymania

wykonania – do czego się przychylono (art. 224 ordynacji podatkowej).

Dochodzona przez powodów kwota stanowi równowartość uiszczonych przez

nich odsetek za zwłokę za okres od 3 lutego 2000 r., tj. od dnia następnego po dniu

wydania pierwszej decyzji kasacyjnej przez Izbę Skarbową, ustalonych ostateczną

decyzją Izby Skarbowej.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 marca 2004 r. uwzględnił powództwo

częściowo; zasądził na rzecz powodów 13 642,20 zł z odsetkami ustawowymi od 1

grudnia 2003 r. W ocenie Sądu Okręgowego, długotrwałe, niemal dwuletnie,

postępowanie kontrolne prowadzone było z naruszeniem przepisów art. 122, 187 § 1 i

art. 233 § 2 ordynacji podatkowej. Zgodnie z tymi przepisami, organy podatkowe w toku

postępowania są obowiązane podjąć wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego

wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz zebrać i rozpatrzyć w sposób wyczerpujący

3

cały materiał dowodowy. Organ odwoławczy powinien w zasadzie rozpoznać sprawę

merytorycznie. Uchylić decyzje i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania

organowi pierwszej instancji może tylko wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga

uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej

części. Zdaniem Sądu Okręgowego, wydanie przez Izbę Skarbową pierwszej decyzji

kasacyjnej było usprawiedliwione, drugiej natomiast już nie, dlatego na rzecz powodów

należało zasądzić odszkodowanie w wysokości równej odsetkom ustawowym od

zaległości podatkowej w kwocie 87 326,80 zł należnym za okres od 15 września 2000 r.

(data wydania drugiej decyzji kasacyjnej) do 24 maja 2001 r. (data wydania ostatecznej

decyzji przez Izbę Skarbową). Odsetki te wynoszą właśnie zasądzoną kwotę 13 642,20

zł. Jako podstawę prawną zasądzenia na rzecz powodów odszkodowania w tej

wysokości Sąd Okręgowy wymienił art. 417 § 1 k.c. w związku z art. 77 ust. 1

Konstytucji.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosły obie strony. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację strony pozwanej, na skutek zaś apelacji powodów zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w ten sposób, że zasądził na rzecz powodów dalszą kwotę 23 159,39 zł –

czyli uznał żądanie powodów za uzasadnione niemal w całości. Według Sądu

Apelacyjnego, w sprawie, zgodnie z art. 417 § 1 k.c. i art. 77 ust. 1 Konstytucji, nie było

istotne, czy funkcjonariusze pozwanego przestrzegali procedur dotyczących

prowadzenia kontroli, istotne było tylko to, że pierwsze decyzje Urzędu Kontroli

Skarbowej, wydane 22 września 1999 r., okazały się w świetle postępowania

kontrolnego niezgodne z prawem. Wobec wydania tych niezgodnych z prawem decyzji,

powodowie, broniąc się słusznie przed nimi, zostali zobowiązani do zapłacenia wyższej

sumy odsetek za zwłokę od tej, którą byliby zobowiązani zapłacić, gdyby Urząd Kontroli

Skarbowej wydał od razu decyzje prawidłowe. Powodowie więc wskutek częściowej

bezpodstawności prawnej świadczeń nałożonych na nich w decyzjach wydanych 22

września 1999 r., broniąc się przed tymi decyzjami, ponieśli szkodę równą kwocie

ustalonych w decyzji Izby Skarbowej z dnia 24 maja 2001 r. odsetek za zwłokę za okres

od 22 września 1999 r. do 24 maja 2001 r. Ponieważ jednak powodowie ograniczyli

swoje żądanie do okresu od 3 lutego 2000 r. do 24 maja 2001 r., przy ustalaniu

należnego im odszkodowania trzeba było pominąć odsetki, którymi zostali obciążeniu za

okres do 3 lutego 2000 r. Innymi słowy, według Sądu Apelacyjnego, w sprawie, zgodnie

z art. 417 §1 k.c. i art. 77 ust. 1 Konstytucji, nie było w ogóle istotne, jak długo, i w jaki

sposób przebiegało kontrolne postępowanie podatkowe, lecz tylko to, jaki był

4

obiektywnie jego wynik. Zajmując takie stanowisko, unika się – zdaniem Sądu

Apelacyjnego – konieczności rozważania, kiedy i jakiej treści decyzje powinny zapaść w

postępowaniu odwoławczym, a tym samym merytorycznej w istocie oceny

prawidłowości tego postępowania.

Strona pozwana jako podstawy kasacyjne wskazała naruszenie przez Sąd

Apelacyjny art. 417 § 1 k.c. w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji, art. 361 § 2 i art. 362

k.c., art. 122 i 187 § 1 ordynacji podatkowej oraz art. 385 i 386 § 1 k.p.c.; podniesiony

przez stronę pozwaną także ogólny zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią

zebranego materiału dowodowego nie spełnia w sposób oczywisty wymagań art. 3933

§

1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 3931

pkt 2 k.p.c. i art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 417 §1 k.c. w brzmieniu mającym

moc od 1 września 2004 r., ponieważ według art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz.

1692), do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie tej

ustawy, tj. przed dniem 1 września 2004 r., stosuje się art. 417 k.c. (jak i inne

znowelizowane wspomnianą ustawą przepisy) w brzmieniu obowiązującym do 31

sierpnia 2004 r. - oczywiście z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK ZU 2001, nr 8, poz. 256). W myśl tego wyroku,

art. 417 k.c. pozostawał w zgodzie z art. 77 ust. 1 Konstytucji tylko gdy był rozumiany w

ten sposób, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę spowodowaną przez

niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu

powierzonej mu czynności. Wskazany stan prawny wynikający z wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, miał zastosowanie także do

zdarzeń zaistniałych przed ogłoszeniem tego wyroku w „Dzienniku Ustaw”, a po wejściu

w życie Konstytucji (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CK

266/02, opublikowany w: M. Safjan, Odpowiedzialność władzy publicznej, Warszawa

2004, s. 171, i cytowane w tym wyroku orzeczenia, a z późniejszych orzeczeń wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2004 r., I CK 591/03, niepubl.).

Stan prawny, wynikający z art. 417 k.c. w następstwie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, wobec uchylenia zarazem tym

wyrokiem ze skutkiem od dnia wejścia w życie Konstytucji przepisu art. 418 k.c., miał

5

zastosowanie również do naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie bezprawnego

orzeczenia lub zarządzenia, tj. w przypadkach objętych hipotezą uchylonego art. 418

k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2003 r., I CK 150/02, OSNC

2004, nr 7-8, poz. 132, sprostowanie OSNC 2004, nr 10). Trybunał Konstytucyjny w

wymienionym wyroku podkreślił jednak, że art. 77 ust. 1 Konstytucji nie upoważniał do

takiego rozumienia art. 417 k.c., które stwarzałoby podstawy dla dochodzenia roszczeń

odszkodowawczych w odniesieniu do każdego podlegającego kontroli instancyjnej

wadliwego indywidualnego władczego rozstrzygnięcia. Zdaniem Trybunału, kwestia

ustalenia niezgodności z prawem indywidualnych rozstrzygnięć, które mogą być

podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej, powinna zostać dokładniej

uregulowana ustawowo, tak aby nie dochodziło do zasadniczych rozbieżności

interpretacyjnych.

Według art. 4171

§ 2 k.c., obowiązującego od 1 września 2004 r., naprawienia

szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji

można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem

takiego orzeczenia lub takiej decyzji. W przepisie tym, będącym wynikiem dostosowania

regulacji kodeksu cywilnego do art. 77 ust. 1 Konstytucji, objęto więc

odpowiedzialnością tylko szkody wyrządzone przez wydanie prawomocnego orzeczenia

lub ostatecznej decyzji i tylko po uprzednim stwierdzeniu we właściwym postępowaniu

niezgodności z prawem takiego orzeczenia lub takiej decyzji. U podstaw

przedstawionego rozwiązania leżały między innymi założenia, że zainicjowane przez

stronę postępowanie odwoławcze pozwala usunąć wadliwości rozstrzygnięcia

zapadłego w pierwszej instancji, a sytuację prawną stron kształtuje dopiero orzeczenie

prawomocne lub decyzja ostateczna. Uchylenie rozstrzygnięcia zapadłego w pierwszej

instancji z powodu jego wadliwości prawnej zostało więc niejako wkalkulowane w

prawną procedurę dochodzenia do prawidłowego załatwienia sprawy i dlatego takie

uchylone rozstrzygnięcie nie powinno być objęte omawianą regulacją odpowiedzialności

odszkodowawczej.

Podobnie, również na tle stanu prawnego wynikającego z art. art. 417 k.c. w

następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00,

przyjmowano, że zakładał on naprawienie szkody wyrządzonej przez wydanie

prawomocnego indywidualnego władczego rozstrzygnięcia po stwierdzeniu jego

niezgodności z prawem w odpowiedni, przewidziany ustawą sposób (zob. przede

wszystkim postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 34/03,

6

„Prokuratura i Prawo” 2004, nr 2, poz. 30). W stanie prawnym obowiązującym do 1

września 2004 r., a właściwie do dnia 6 lutego 2005 r., kiedy zaczęły obowiązywać

przepisy kodeksu postępowania cywilnego normujące skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, nastręczało jednak trudności

ustalenie we wspomniany sposób niezgodności z prawem prawomocnych orzeczeń

sądowych. Nie nasuwało natomiast w zasadzie trudności stwierdzenie niezgodności z

prawem ostatecznych decyzji administracyjnych (kwestię, czy przepisy art. 160 k.p.a. i

art. 260 oraz 261 ordynacji podatkowej, stanowiły wyłączną, wykluczającą zastosowanie

art. 417 § 1 k.c. podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej w sytuacjach nimi

objętych, czy też jedynie „konkurującą” z art. 417 § 1 k.c. podstawę odpowiedzialności -

por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 34/ 03 - można tu

pominąć). Właściwe procedury w tym względzie określały przepisy kodeksu

postępowania administracyjnego dotyczące wznowienia postępowania oraz

stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji lub jej niezgodności z prawem; poza tym

należy jeszcze wskazać, obowiązujący od 1 stycznia 2004 r., art. 287 ustawy z dnia 30

sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr

153, poz. 1270 ze zm.) i przepisy, do których on nawiązuje.

Wyłoniła się jednak w stanie prawnym obowiązującym przed 1 września 2004 r.

(aktualna także w świetle obecnego stanu prawnego) kwestia odpowiedzialności za

szkodę wyrządzoną w wyniku wykonania nieprawomocnego orzeczenia sądowego

wzruszonego w wyższej instancji oraz za szkodę wyrządzoną w wyniku wykonania

nieostatecznej decyzji – w praktyce przede wszystkim podatkowej – wzruszonej przez

organ drugiej instancji.

W wyroku z dnia 6 lutego 2002 r., V CKN 1248/00, OSP 2002, z. 10, poz. 128,

akceptowanym przez część piśmiennictwa, Sąd Najwyższy uznał za podstawę

roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w wyniku wykonania nieostatecznej

decyzji podatkowej uchylonej przez organ odwoławczy normę art. 77 ust. 1 Konstytucji.

Z kolei w postanowieniu z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 34/03, również

aprobowanym przez część piśmiennictwa, Sąd Najwyższy dopuścił możliwość uznania

za podstawę roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w wyniku wykonania

nieprawomocnego orzeczenia sądowego wzruszonego w toku instancji oraz szkody

wyrządzonej w wyniku wykonania nieostatecznej decyzji uchylonej przez organ

odwoławczy przepis art. 417 § 1 k.c. W razie wykonania nieprawomocnego orzeczenia

wydanego w sprawie cywilnej miał on być – według tego stanowiska - stosowany w

7

związku z art. 338 § 2 k.p.c.; w przypadku wykonania nieostatecznej decyzji podatkowej

uzasadniałby on jedynie naprawienie szkody niepokrytej przez zwrot nadpłaty z

należnym oprocentowaniem.

Natomiast według wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2004, V CK

250/04 (OSP 2005, z. 7-8, poz. 98), Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności

odszkodowawczej w związku z wydaniem decyzji podatkowej, która została wykonana,

a następnie uchylona przez organ drugiej instancji; rekompensata doznanego w takiej

sytuacji uszczerbku następuje wyłącznie przez zwrot nadpłaty z należnym

oprocentowanie według właściwych przepisów ordynacji podatkowej.

Pogląd wyrażony w wyroku z dnia 6 lutego 2002 r., V CKN 1248/00, który znalazł

odbicie w zaskarżonym orzeczeniu, należy stanowczo odrzucić, z przyczyn mających

znaczenie także w rozpoznawanej sprawie. Za ugruntowane już w orzecznictwie

Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego należy uznać stanowisko wykluczające

wyłączne bezpośrednie stosowanie art. 77 ust. 1 Konstytucji przez sądy w sprawach o

naprawienie szkody wyrządzonej przez bezprawne działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu władzy publicznej. Treść art. 77 ust. 1 Konstytucji jest na tyle

niedookreślona: w szczególności nie wskazuje, jaka szkoda ma podlegać naprawieniu,

ani nie rozstrzyga o bezprawności - że nie daje podstaw do wywodzenia z tego przepisu

roszczeń cywilnoprawnych (por. w szczególności wyrok Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 23 września 2003 r., K 20/02, OTK-A ZU 2003, nr 7, poz. 76, oraz orzeczenia Sądu

Najwyższego: z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 34/ 03, z dnia 9 października 2003 r., I CK

150/02, z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 250/04, i z dnia 9 maja 2003 r., V CK 344/02,

OSNC 2004, nr 7-8, poz. 119). Dlatego art. 77 ust. 1 Konstytucji nie może stanowić

samodzielnej podstawy nie tylko obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku

wykonania nieostatecznej decyzji podatkowej uchylonej przez organ odwoławczy, ale w

ogóle jakiegokolwiek obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej w związku z

wykonywaniem władzy publicznej, także wiec takiego, o jaki chodzi w rozpoznawanej

sprawie.

Za dopuszczalnością dochodzenia na podstawie art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu

sprzed 1 września 2004 r., rozumianego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, nie tylko szkody wyrządzonej przez prawomocne

orzeczenie lub ostateczną decyzję po stwierdzeniu w odpowiedni sposób ich

niezgodności z prawem, ale i szkody wyrządzonej w wyniku wykonania

nieprawomocnego orzeczenia sądowego wzruszonego w wyższej instancji lub w wyniku

8

wykonania nieostatecznej decyzji wzruszonej przez organ drugiej instancji, może

przemawiać istotne podobieństwo obu wskazanych sytuacji. Natychmiast wykonalne

orzeczenia lub decyzje uzyskują właściwość przysługującą normalnie orzeczeniom

prawomocnym lub decyzjom ostatecznym. Poza tym, wzruszenie natychmiast

wykonalnego nieprawomocnego orzeczenia lub natychmiast wykonalnej nieostatecznej

decyzji w toku postępowania odwoławczego, tak że nie stają się one rozstrzygnięciami

prawomocnymi lub ostatecznymi, może być uznane za stwierdzenie ich niezgodności z

prawem, porównywalne z omówionym wyżej stwierdzeniem niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji. Argumentem na rzecz dopuszczenia

dochodzenia na podstawie art. 417 § 1 k.c. naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku

wykonania nieprawomocnego orzeczenia sądowego wzruszonego w wyższej instancji

może być także art. 338 § 2 k.p.c. Należy zauważyć, że powyższe argumenty

zachowują aktualność również na tle stanu prawnego obowiązującego od dnia 1

września 2004 r. Ale obowiązujący od tej daty art. 4171

§ 2 k.c., przewidujący tylko

odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub

ostatecznej decyzji, dostarczył zarazem mocnego argumentu na rzecz stanowiska

przeciwnego - zwłaszcza jeżeli uwzględnić, że przepis ten stanowi spełnienie

wskazanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00,

postulatu wprowadzenia w zakresie odpowiedzialności za szkodę spowodowaną

wydaniem indywidualnego władczego rozstrzygnięcia ustawowej regulacji

przeciwdziałającej zasadniczym rozbieżnościom interpretacyjnym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 250/04).

Jednakże nawet opowiedzenie się za stanowiskiem, że art. 417 § 1 k.c. w

brzmieniu sprzed 1 września 2004 r., rozumiany zgodnie z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, dopuszcza dochodzenie

naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku wykonania nieprawomocnego orzeczenia

sądowego wzruszonego w wyższej instancji oraz szkody wyrządzonej w wyniku

wykonania nieostatecznej decyzji wzruszonej przez organ drugiej instancji, nie mogło

mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W stanowisku tym można by

bowiem dostrzegać, co najwyżej, uzasadniony wskazanymi wyżej szczególnymi

okolicznościami, wyjątek od reguły, że wydanie orzeczenia lub decyzji podlegających

kontroli instancyjnej nie uzasadnia w świetle powyższego przepisu odpowiedzialności

odszkodowawczej.

9

Przyjęcie w zaskarżonym wyroku, że każda decyzja uchylona w postępowaniu

odwoławczym stanowi bezprawne indywidualne rozstrzygnięcie, mogące w razie

wykazania związanego z nim uszczerbku majątkowego uzasadniać odpowiedzialność

odszkodowawczą, było błędne nie tylko z wskazanych wyżej przyczyn. Powodowie swe

żądanie uzasadniali przede wszystkim zbyt długim, przewlekłym postępowaniem, które

doprowadziło do ostatecznego rozstrzygnięcia o wysokości ich zaległości w podatku

dochodowym od osób fizycznych za rok 1996 oraz o wysokości należnych odsetek za

zwłokę od tej zaległości. Nie ulega zaś od dawna wątpliwości możliwość – dopuszczano

ją jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji – dochodzenia na drodze sądowej

odszkodowania za szkodę spowodowaną zwłoką w wydaniu decyzji administracyjnej

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadę prawną – z dnia 28

września 1990 r., III CZP 33/90, OSNCP 1991, nr 1, poz. 3, postanowienie Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 3 sierpnia 2000 r., V SAB 51/00, LEX nr 81353, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1999 r., I CKN 955/97, OSNC 1999, nr 10, poz.

169). Dochodzenie takiego odszkodowania po zakończeniu postępowania

administracyjnego na skutek wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy nie wymagało

ani dawniej ani nie wymaga obecnie uprzedniego wyczerpania środków mających

przeciwdziałać przewlekłości postępowania administracyjnego; porównaj obowiązujący

aktualnie art. 16 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa

strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki

(Dz. U nr 179, po. 1843), dotyczący bezpośrednio jedynie postępowań sądowych, lecz

będący wyrazem ogólniejszej myśli. W obecnym stanie prawnym tylko naprawienia

szkody wyrządzonej przez niewydanie orzeczenia lub decyzji można dochodzić dopiero

po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem niewydania

orzeczenia lub decyzji (art. 4171

§ 3 k.c.).

Ocena zasadności powództwa wszczynającego niniejszą sprawę wymagała więc

przede wszystkim zbadania, czy podatkowe postępowanie kontrolne, którym zostali

objęci powodowie, istotnie nie trwało, uwzględniając właściwe regulacje prawne, w tym

podniesione w skardze kasacyjnej przepisy art. 122 i 187 § 1 ordynacji podatkowej, zbyt

długo, czyli czy nie miało znamion przewlekłości. Odpowiedź pozytywna byłaby

jednoznaczna ze stwierdzeniem niezgodnego z prawem zachowania strony pozwanej.

Następnie nieodzowne byłoby wyjaśnienie doznania przez powodów uszczerbku

majątkowego, pozostającego w normalnym związku przyczynowym z wspomnianym

bezprawnym zachowaniem strony pozwanej, oraz ewentualnego przyczynienia się

10

powodów do tego uszczerbku. Ustalenie w zaskarżonym wyroku szkody powodów w

oderwaniu od wymienionego zachowania strony pozwanej oraz pominięcie przy

określaniu wysokości odszkodowania należnego powodom kwestii ich przyczynienia się

stanowiło zatem niewątpliwie naruszenie powołanych w skardze kasacyjnej przepisów

art. 361 § 2 i art. 362 k.c.

Jak wiadomo, powodowie dopatrują się swej szkody w tym, że zapłacili odsetki za

zwłokę od zaległości podatkowej w wyżej wysokości niż zapłaciliby, gdyby podatkowe

postępowanie kontrolne, w którym ustalono ostatecznie wysokość zaległości

podatkowej, zakończyło się, jak tego wymagało prawo, wcześniej, we właściwym czasie.

Tak ujęty uszczerbek majątkowy, mimo zastrzeżeń strony pozwanej, powołującej się na

to, że obowiązek zapłaty podatku dochodowego od osób fizycznych w określonym

terminie powstaje już z mocy samego prawa, może być objęty odszkodowaniem

należnym na podstawie przepisu art. 417 § 1 k.c., rozumianego zgodnie z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00. Podatek dochodowy od

osób fizycznych rzeczywiście podlega, jak powszechnie wiadomo, „samoobliczeniu”;

podatnik jest z mocy ustawy sam zobowiązany prawidłowo go obliczyć i zapłacić w

oznaczonym terminie. Jednakże organ podatkowy może dokonać tzw. kontrolnego

wymiaru podatkowego (zob. w szczególności art. 281 i nast. ordynacji podatkowej, a z

przepisów wcześniejszych zwłaszcza art. 54). W takim przypadku o wysokości podatku

(zaległości podatkowej) rozstrzyga decyzja organu kontrolnego i jeżeli taka decyzja

zapadła w wyniku postępowania mającego znamiona przewlekłości, uiszczone odsetki

za zwłokę od kwoty ustalonej w tej decyzji mogą być uznane, poczynając od chwili

wystąpienia przewlekłości, za szkodę podlegającą naprawieniu na podstawie

powołanego wyżej przepisu kodeksu cywilnego.

Z przedstawionych przyczyn, dowodzących zasadności podstaw kasacyjnych

wskazujących na naruszenie art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 417 § 1, art. 361 § 2 i art.

362 k.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z

dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych orzekł jak w sentencji.