IV CK 203/05

Sygn. akt IV CK 203/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji "W.(...)" SA w W.

Oddziału w O. przeciwko K. S. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 18 listopada 2005 r., kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25

października 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pozwany, K. S., będąc nietrzeźwym spowodował w dniu 9 czerwca 1995 r.

wypadek samochodowy, w którego wyniku poważnych obrażeń ciała doznał Z. P. Za

czyn ten pozwany został prawomocnie skazany.

Strona powodowa, Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji „W.(...)” – Spółka

Akcyjna w W., uiściło poszkodowanemu z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej sprawcy wypadku w kilku terminach (między innymi: 5 października 1999 r., 7

września 2000 r. i 10 listopada 2000 r.) łącznie 56 255,72 zł. W niniejszej sprawie, w

której pozew został wniesiony 8 grudnia 2003 r., strona powodowa domaga się

2

zasądzenia od sprawcy wypadku sumy równej kwocie wypłaconej poszkodowanemu, z

odsetkami ustawowymi, tytułem regresu opartego na § 33 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (Dz. U. Nr 96, poz. 475 ze zm. –

dalej: rozp. M.F. z 1992 r.”).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 23 lutego 2004 r. uwzględnił powództwo.

Powód podniósł w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego zarzut przedawnienia

dochodzonego roszczenia co do kwoty 42 545,78 zł powołując się na upływ

przewidzianego w art. 819 § 1 k.c. trzyletniego terminu przedawnienia i wniósł o zmianę

tego wyroku przez oddalenie powództwa w zakresie przewyższającym kwotę 13 709,94

zł.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego. Według tego Sądu,

do dochodzonego w sprawie roszczenia regresowego nie ma zastosowania art. 819 § 1

k.c., przewidujący trzyletni termin przedawnienia roszczeń wynikających z umowy

ubezpieczenia, lecz – analogicznie jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 maja

1985 r., III CRN 148/85 (OSNC 1986, nr 3, poz. 34) - przepisy art. 828 i 442 k.c., w myśl

których dochodzone roszczenie, jako wynikające z czynu niedozwolonego będącego

występkiem, w które strona powodowa wstąpiła dokonując zapłaty na rzecz

poszkodowanego, przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia tego

czynu.

Pozwany skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego jako podstawy kasacyjne

przytoczył naruszenie art. 819 § 1 i 3 oraz art. 828 § 1 k.c. i § 33 pkt 1 rozp. M.F. z 1992

r. Podtrzymał swe wcześniejsze twierdzenia, że dochodzone roszczenie uległo co do

kwoty 42 545,78 zł przedawnieniu na skutek upływu mającego zastosowanie do tego

roszczenia trzyletniego terminu określonego w art. 819 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Co do terminu przedawnienia roszczenia zwrotnego opartego na § 33 rozp. M.F.

z 1992 r. zarysowała się rozbieżność poglądów.

Stanowisko, które znalazło wyraz w zaskarżonym wyroku, ma oparcie

w niektórych wypowiedziach piśmiennictwa.

Jednakże według uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP

83/05, niepubl., roszczenie zwrotne oparte na § 33 rozp. M.F. z 1992 r. ulega

przedawnieniu z upływem terminu wskazanego w art. 118 in fine k.c.

3

Zdaniem zaś części piśmiennictwa roszczenie to przedawnia się – tak jak twierdzi

pozwany - z upływem terminu określonego w art. 819 § 1 k.c.

Należy zauważyć, że praktyczny rezultat drugiego i trzeciego stanowiska jest taki

sam. Terminy przedawnienia przewidziane w art. 118 in fine i w art. 819 § 1 k.c. są

jednakowe, wynoszą trzy lata, ich zaś bieg w odniesieniu do omawianego roszczenia

rozpoczynałyby się w tej samej chwili, a mianowicie, zgodnie z art. 120 § 1 zdanie

drugie k.c., niezwłocznie po dokonaniu przez zakład ubezpieczeń zapłaty

ubezpieczonemu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN

316/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117, a także z dnia 12 października 2001 r., V CKN

500/00, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 90).

Trafne jest, z powodów niżej przytoczonych, trzecie z przedstawionych

stanowisk.

Przy rozpatrywaniu problematyki regresu ubezpieczyciela w dziedzinie

ubezpieczeń majątkowych, doniosłe znaczenie ma rozróżnienie na ubezpieczenia

dotyczące mienia i ubezpieczenia dotyczące odpowiedzialności cywilnej (art. 821 k.c.).

W przypadku ubezpieczeń dotyczących mienia układ interesów uprawnionego do

odszkodowania, osoby odpowiedzialnej za wyrządzoną szkodę i ubezpieczyciela

przemawia za przyznaniem co do zasady ubezpieczycielowi, który zapłacił

odszkodowanie, roszczenia zwrotnego wobec osoby trzeciej odpowiedzialnej za

wyrządzoną szkodę. Potrzebę przyznania ubezpieczycielowi takiego roszczenia

uwzględniono w art. 828 k.c. Według przyjętego w art. 828 § 1 zdanie pierwsze k.c.

rozwiązania, jeżeli nie umówiono się inaczej, z dniem zapłaty odszkodowania przez

zakład ubezpieczeń roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej

odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na zakład ubezpieczeń do

wysokości zapłaconego odszkodowania. Na podstawie tego ogólnego, dyspozytywnego

rozwiązania obejmującego wszystkie przypadki ubezpieczenia mienia, ubezpieczyciel

może więc dochodzić regresu wobec osoby trzeciej odpowiedzialnej za wyrządzoną

szkodę realizując nabyte ex lege w stosunku do niej roszczenie ubezpieczającego. W

związku z tym, że chodzi tu o przypadek wstąpienia z mocy ustawy w prawa

zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 4 k.c.), realizacja nabytego prawa zakłada,

jak objaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 maja 1985 r., III CRN 148/85,

wykonywanie go na takich warunkach, na jakich ono przysługiwało poprzednikowi –

także, gdy chodzi o przedawnienie. Sąd Apelacyjny powołując się na wymieniony wyrok

pominął to, że nie dotyczył on ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej i regresu

4

przeciwko ubezpieczonemu od tej odpowiedzialności, lecz ubezpieczenia mienia od

kradzieży i regresu przeciwko złodziejom.

Inaczej rzecz przedstawia się, gdy chodzi o ubezpieczenie odpowiedzialności

cywilnej. Przyznanie ubezpieczycielowi co do zasady roszczenia zwrotnego przeciwko

ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu przekreślałoby sens tego ubezpieczenia,

dlatego zasadą w dziedzinie ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej jest

dopuszczalność roszczenia zwrotnego zakładu ubezpieczeń jedynie w określonych

przypadkach szczególnych, uzasadnionych względami prewencyjno- wychowawczymi

lub represyjnymi. W odniesieniu do przypadków tych mówi się, w odróżnieniu od

zwykłego regresu zakładu ubezpieczeń, opartego na art. 828 k.c., o nietypowym

regresie ubezpieczyciela.

Rozpatrywany w okolicznościach sprawy regres zakładu ubezpieczeń przeciwko

kierującemu pojazdem, będącemu ubezpieczonym w ramach obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (§ 10 ust. 1 i 3 rozp. M. F. z 1992

r.), jest więc przypadkiem tzw. regresu nietypowego ubezpieczyciela, opartego na

przepisie szczególnym, a mianowicie § 33 rozp. M. F. z 1992 r. Podobne uregulowania

zawierały obowiązujące wcześniej odpowiednie rozporządzenia Ministra Finansów (z

dnia 1 grudnia 1961 r., Dz. U. Nr 55, poz. 311 - § 17, z dnia 24 maja 1968 r., Dz. U. Nr

15, poz. 89 ze zm. - § 17, z dnia 28 listopada 1974 r., Dz.U. nr 46, poz. 274 ze zm. - §

19, z dnia 30 listopada 1981 r., Dz.U. nr 30, poz. 166 ze zm. - § 11, z dnia 6 lutego 1985

r., Dz. U. Nr 6, poz. 20 - § 11, z dnia 29 marca 1989 r., Dz.U nr 18, poz. 100 ze zm. - §

11). Z kolei późniejszym odpowiednikiem § 33 rozp. M.F.z 1992 r. był § 33

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych

warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (Dz.

U. Nr 26, poz. 310 ze zm.), obecnie zaś jest nim art. 43 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.

o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym

i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.).

Podstawą zatem regresu zakładu ubezpieczeń w dziedzinie obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie

mógł i nie może być art. 828 k.c., lecz jedynie właściwy przepis szczególny (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2002 r., IV CKN 1409/00, LEX nr 80275).

5

Dla odpowiedzi na pytanie, w jakim terminie przedawnia się roszczenie zwrotne

zakładu ubezpieczeń oparte na takim przepisie szczególnym, istotną okolicznością stała

się dokonana przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.

U. Nr 59, poz. 344 ze zm.) zmiana stanu prawnego w odniesieniu do źródła stosunku

ubezpieczeniowego w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Według wcześniejszego stanu prawnego, stosunek ten powstawał z mocy ustawy

w razie ziszczenia się określonego zdarzenia, a więc bez potrzeby zawarcia umowy

przez zakład ubezpieczeń jako ubezpieczyciela i posiadacza pojazdu jako

ubezpieczającego (zob. art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach

majątkowych i osobowych, Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm., i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 20

września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, Dz. U. Nr 45, poz. 242

ze zm.). W takim stanie prawnym roszczenie zwrotne zakładu ubezpieczeń przeciwko

kierującemu pojazdem oparte na odpowiednim przepisie szczególnym nie mogło być

oczywiście uznane za roszczenie z umowy ubezpieczenia i tym samym nie mógł mieć

do tego roszczenia zastosowania art. 819 § 1 k.c. W konsekwencji, wobec braku także

innego przepisu szczególnego określającego termin przedawnienia tego roszczenia,

przedawniało się ono w terminie dziesięcioletnim przewidzianym w art. 118 zdanie

drugie in principio k.c. w brzmieniu pierwotnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

6 kwietnia 1981 r., IV CR 63/81, OSNC 1981, nr 12, poz. 242).

Po wejściu w życie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej źródłem stosunku obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego stała się umowa zawierana przez zakład

ubezpieczeń jako ubezpieczyciela i posiadacza pojazdu jako ubezpieczającego (art. 5

ust. 1 tej ustawy i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, a obecnie art. 12

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, Dz.U. nr 124, poz. 1151

ze zm., oraz art. 5 i 23 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych). Ponieważ czynność prawna wywołuje nie tylko

skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy (art. 56 k.c.), wydany

na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej

przepis § 33 rop. M. F. z 1992 r. współokreślał, razem z innymi miarodajnymi w tym

względzie w świetle art. 56 k.c. czynnikami, treść stosunku prawnego wynikającego z

umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu

6

mechanicznego, łączącego, z jednej strony, zakład ubezpieczeń jako ubezpieczyciela (§

4 ust. 2 rozp. M. F. Z 1992 r.), a z drugiej strony, posiadacza pojazdu jako

ubezpieczającego i zarazem ubezpieczonego oraz kierującego pojazdem jako

ubezpieczonego (§ 10 ust. 1 i 3 rozp. M. F. z 1992 r.). W rezultacie, przewidziane w §

33 rozp. M. F. z 1992 r. roszczenie zwrotne zakładu ubezpieczeń musi być uznane za

roszczenie z umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza pojazdu mechanicznego. To samo dotyczy roszczeń zwrotnych zakładu

ubezpieczeń wobec kierującego pojazdem opartych na później wydanym na podstawie

art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej przepisie

wykonawczym oraz roszczeń zwrotnych zakładu ubezpieczeń wobec kierującego

pojazdem opartych na obecnie obowiązującym art. 43 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o

ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i

Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (zob. ponadto art. 34 i 35 tej ustawy).

W związku z tym, że art. 819 § 1 k.c. dotyczy nie tylko tych roszczeń z umowy

ubezpieczenia, które przysługują przeciwko zakładowi ubezpieczeń, lecz – co

potwierdzają w szczególności zmiany § 2 i 4 wprowadzone w dniu 1 października 1990

r. - wszelkich roszczeń z umowy ubezpieczenia, za roszczenie z umowy ubezpieczenia

w rozumieniu art. 819 § 1 k.c. musi być uznane także roszczenie zwrotne zakładu

ubezpieczeń przeciwko kierującemu pojazdem oparte na § 33 rozp. M. F. z 1992 r. lub

na później wydanym przepisie będącym odpowiednikiem § 33 rozp. M. F. z 1992 r.

Terminy określone w art. 118 k.c. mają charakter ogólnych terminów przedawnienia, ich

zastosowanie względem rozpatrywanego wyżej roszczenia zwrotnego wyłącza więc

obejmujący również to roszczenie art. 819 § 1 k.c. jako przepis szczególny wobec art.

118 k.c.

Podsumowując, roszczenie zwrotne zakładu ubezpieczeń przeciwko kierującemu

pojazdem oparte na § 33 rozp. M. F. z 1992 r. lub na § 33 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów przedawniało się z upływem

terminu trzyletniego określonego w art. 819 § 1 k.c. Na takich samych zasadach

przedawnia się też roszczenie zwrotne zakładu ubezpieczeń przeciwko kierującemu

pojazdem oparte na art. 43 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.

7

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. w

związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.