III CK 207/05

Sygn. akt III CK 207/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa T. sp. z o.o. w P. przeciwko P.(...) S.A. w K., J. D. i J. D. o

zwolnienie od egzekucji, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24

listopada 2005 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21

października 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza od powoda na rzecz pozwanej P.(...) S.A. w K. kwotę

1200 (jeden tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy w K.

uwzględniając częściowo powództwo T. Spółki z o.o. w P. zwolnił od egzekucji

prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w L. samochód

osobowy marki VOLKSWAGEN LT 35, nr rej. (...), natomiast w stosunku do czterech

pozostałych samochodów ciężarowych postępowanie umorzył wobec cofnięcia

powództwa wraz ze zrzeczeniem się roszczenia.

Z dokonanych ustaleń wynika, że strona pozwana P.(...) S.A. z siedzibą w K.

wniosła o wszczęcie egzekucji sądowej należności wynikających z tytułu

wykonawczego, którym był prawomocny nakaz zapłaty. W postępowaniu

2

upominawczym wydany został nakaz zapłaty w dniu 5 lutego 2003 r. przez Sąd

Okręgowy w K. i opatrzony klauzulą wykonalności przeciwko dłużnikom J. D. i J. D.. W

dniu 8 lipca 2003 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w L. wykonując wniosek

wierzyciela, zajął ruchomości, w tym samochód dostawczy marki WV LT – 35, nr rej.

(...), który znajdował się w posiadaniu J. D. J. D. i J. D. byli wspólnikami spółki cywilnej

P.P.H.U. „D.(...)” J. D. i spółka. W dniu 10 grudnia 2001 r. została założona T. Spółka z

o.o. z siedzibą w P. Całość udziałów w tej spółce objął J. D.. Udziały o wartości 7 700 zł

zostały pokryte gotówką, a pozostałe na kwotę 67 500 zł aportami w postaci

ruchomości. Samochód dostawczy marki Volkswagen nie był objęty tą umową. W dniu 4

lipca 2003 r. samochód ten został sprzedany stronie powodowej przez J. D.,

działającego w imieniu wspólników spółki cywilnej „D.(...),” za kwotę 42 700 zł. W dniu 5

lipca 2003 r. J. D., jako jedyny wspólnik spółki T., sprzedał wszystkie swoje udziały w tej

spółce S. P., pozostał jednak nadal prezesem zarządu tej spółki.

W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo o wyłączenie samochodu dostawczego

Volkswagen od egzekucji jest uzasadnione. Powodowa spółka jest osobą trzecią w

rozumieniu art. 841 k.p.c., której prawa zostały naruszone przez skierowanie egzekucji

do spornego samochodu. PPHU „D.(...)” J. D. i Spółka dokonała bowiem sprzedaży tego

samochodu na rzecz powódki T. Spółka z o.o. Sąd Okręgowy uznał, iż nie ma podstaw

do podważenia skuteczności tej umowy, zatem właścicielem samochodu w dacie jego

zajęcia przez Komornika nie byli dłużnicy, ale powodowa spółka. Okoliczność ta stanowi

podstawę wystąpienia z powództwem ekscydencyjnym z art. 841 k.p.c.

Zdaniem Sądu Okręgowego, J. D. i J. D. są legitymowani do bycia pozwanymi w

niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 841 § 2 k.p.c. dłużnik winien zostać pozwany wtedy,

gdy zaprzecza prawu powoda, a dłużnik J. D. dokonał takiego zaprzeczenia w imieniu

własnym i wspólniczki J. D. w piśmie do Komornika Sądowego z dnia 12 lipca 2003 r.

Na skutek apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił powództwo. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego co do

poczynionych ustaleń faktycznych, które przyjął za własne, jednak dokonał odmiennej

oceny prawnej roszczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zajęcie wszystkich ruchomości objętych pozwem,

w tym również samochodu dostawczego marki Volkswagen, było prawidłowe. Zgodnie z

art. 845 § 2 k.p.c. przedmiotem zajęcia mogą być ruchomości, znajdujące się we

władaniu dłużnika. W dacie zajęcia sporny samochód znajdował się w posiadaniu J. D..

3

W ocenie Sądu drugiej instancji, powzięcie przez komornika informacji, iż we władaniu

dłużnika znajdują się rzeczy ruchome, do których prawa przysługują osobom trzecim,

nie zwalnia danej rzeczy od zajęcia. Osoba, której prawa zostały naruszone przez

skierowanie egzekucji do danego przedmiotu, może żądać zwolnienia go od egzekucji

wnosząc powództwo ekscydencyjne, zgodnie z art. 841 k.p.c. Przesłanką uwzględnienia

takiego powództwa jest wykazanie przez osobę trzecią swoich praw do spornego

przedmiotu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, na podstawie zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego nie można uznać, że umowa sprzedaży samochodu Volkswagen

z dnia 4 lipca 2003 r. została ważnie zawarta. Z treści art. 173 § 2 k.s.h., w brzmieniu

obowiązującym w dacie dokonania tej czynności, wynikało że w sytuacji, gdy wspólnik

będący jedynym udziałowcem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest zarazem

jedynym członkiem zarządu tej spółki, czynność prawna pomiędzy reprezentowaną

przez niego spółką a nim samym wymaga formy aktu notarialnego. Niezachowanie tej

formy powodowało bezwzględną nieważność czynności prawnej, zgodnie z art. 73 § 2

k.c., zatem umowa sprzedaży z dnia 4 lipca 2003 r. nie mogła doprowadzić do

przeniesienia prawa własności do spornego samochodu z J. i J. D. na spółkę T. Dla

oceny zasadności powództwa nie ma też znaczenia umowa sprzedaży udziałów zawarta

pomiędzy J. D. a S. P. zawarta w dniu 5 lipca 2003 r., również bez zachowania formy

szczególnej przewidzianej w art. 180 k.s.h.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę powyższych

okoliczności i wydał zaskarżony wyrok z naruszeniem art. 173 § 2 k.s.h., art. 73 § 2 k.c.

oraz art. 841 k.p.c. Strona powodowa nie wykazała swoich uprawnień do spornego

samochodu, co stanowi podstawę zmiany zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie

powództwa.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła strona powodowa kasacją opartą na

pierwszej podstawie kasacyjnej określonej w art. 3931

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucając

naruszenie art. 173 k.s.h. poprzez błędne zastosowanie polegające na pominięciu

okoliczności, iż oświadczenie woli zostało złożone w związku z prowadzoną przez

wspólnika działalnością gospodarczą w ramach umowy spółki cywilnej oraz w imieniu tej

spółki.

W konkluzji wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zgodnie z art. 173 § 2 k.s.h. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia

umowy sprzedaży samochodu (4 lipca 2003 r.), czynność prawna pomiędzy jedynym

wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będącym zarazem jedynym

członkiem zarządu, a spółką, wymagała formy aktu notarialnego. Forma taka nie została

zachowana, co zgodnie z art. 73 § 2 k.c., mającym zastosowanie poprzez odesłanie

zawarte w art. 2 k.s.h., powoduje nieważność czynności prawnej. Zarzuty kasacji

opierają się na twierdzeniu, że w ustalonym w sprawie stanie faktycznym przepis art.

173 § 2 k.s.h. nie ma zastosowania, ponieważ czynność prawna dokonana została

pomiędzy spółką z o.o. T. a spółką cywilną D.(...), a nie pomiędzy spółką z o.o. (której

jedynym wspólnikiem jest J. D.), a J. D. Ten ostatni bowiem złożył oświadczenie woli,

które wywołało skutek w sferze majątkowej spółki cywilnej D.(...), będącej jednostką

organizacyjną, a także w sferze majątkowej drugiego wspólnika tej spółki, jego żony J.

D.

Nie można podzielić poglądu, w myśl którego spółka cywilna jest jednostką

organizacyjną, zdolną do dokonywania czynności prawnych. Nie ulega wątpliwości, że

spółka cywilna nie ma osobowości prawnej, skoro osobowości takiej nie przyznaje jej

żaden przepis prawa. Zobowiązania zaciągają zatem wspólnicy, nie zaś spółka i nie

zmienia tego użycie w art. 864 k.c. określenia „zobowiązania spółki”. Źródłem powstania

spółki cywilnej jest umowa, zawarta przez wspólników (art. 860 § 1 k.c.), a majątku

spółki, wbrew zarzutom skarżącego, nie można przeciwstawić majątkowi wspólników.

Majątek spółki cywilnej stanowi bowiem jedynie współwłasność łączną wspólników,

opierającą się na szczególnym stosunku osobistym, jaki kształtuje umowę takiej spółki.

Co prawda majątek ten, będący odrębną całością, niekiedy nazywany jest majątkiem

spółki, który obejmuje wkłady majątkowe wspólników oraz uzyskane dochody, jednak

pod względem prawnym jest to majątek wspólny wspólników, co do którego istnieje

pomiędzy nimi wspólność łączna, utrzymująca wyodrębnienie tego majątku i jego

niepodzielność. Powyższe wynika jednoznacznie z treści art. 863 k.c., w którym mowa

jest o majątku wspólników, nie zaś o majątku spółki. Skarżący wyciąga również wniosek

o traktowaniu spółki cywilnej jako odrębnej jednostki organizacyjnej z brzmienia art. 866

k.c., regulującego kwestię reprezentacji, z którego wynika, że w braku odmiennej umowy

każdy wspólnik w określonych granicach reprezentuje spółkę. Przepis ten jednak należy

rozumieć w taki sposób, że reprezentujący spółkę wspólnik reprezentuje zarówno siebie

jako wspólnika, jak i wszystkich pozostałych wspólników. Przepis ten nie oznacza

natomiast, że spółka cywilna może być traktowana jako odrębny podmiot. Powyższa

5

kwestia była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który jednolicie wykluczał

traktowanie spółki jako odrębnego podmiotu, wyposażonego w odrębny majątek.

Wystarczy powołać się na uchwałę siedmiu sędziów z dnia 31 marca 1993 r., III CZP

176/92 (OSNC 1993, nr 10, poz. 171), dotyczącą braku zdolności wekslowej takiej

spółki. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że spółka cywilna jest spółką osobową,

zespołem wspólników nie wyposażonym w osobowość prawną, która mogłaby być

przeciwstawiona podmiotowości prawnej wspólników. Podmiotami są tylko wspólnicy,

wspólnicy używane w praktyce pojęcie „majątek spółki” oznacza zawsze wspólny

majątek wspólników. Brak podstaw, aby od tego poglądu odstąpić.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy należy zatem uznać, że zawierający

umowę sprzedaży J. D. nie reprezentował spółki cywilnej „D.(...)”, lecz siebie i drugiego

wspólnika. Taka sama sytuacja wystąpiłaby, gdyby umowę zawarła wspólniczka J. D. W

każdym wypadku przedmiotem umowy sprzedaży byłby samochód, stanowiący

niepodzielny majątek wspólników J. D. i J. D. Wobec tego zaś, że nabywcą tego

samochodu była spółka z o.o. „T.”, której jedynym wspólnikiem i zarazem jedynym

członkiem zarządu był J. D., doszło do czynności prawnej zawartej przez niego z samym

sobą, co odpowiada sytuacji unormowanej w art. 173 § 2 k.s.h. Trafnie w tej sytuacji Sąd

Apelacyjny uznał tę umowę za nieważną i z tej przyczyny, zmieniając wyrok Sadu

pierwszej instancji, prawidłowo oddalił oparte na art. 841 k.p.c. powództwo o zwolnienie

tego samochodu od egzekucji.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39312

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), a to w związku z art. 3 tej

ustawy.