III CK 235/05

Sygn. akt III CK 235/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa (…) Towarzystwa Ubezpieczeń S.A. w W. Oddział w K.

przeciwko G. C. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24

listopada 2005 r., kasacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 29

października 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację i odstępuje od obciążenia pozwanego kosztami procesu w

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Pozwany G. C. doprowadził swoim zachowaniem do zderzenia samochodu

osobowego z kombajnem do zbioru zbóż kierowanym przez siebie. Posiadacz

samochodu otrzymał odszkodowanie w ramach ubezpieczenia dobrowolnego od

powodowego zakładu ubezpieczeń, który wystąpił z powództwem przeciw

odpowiedzialnym za szkodę, tj. przeciw pozwanemu o zasądzenie sumy wypłaconej

poszkodowanemu. W toku procesu Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie w

charakterze pozwanego (…) Zakład Ubezpieczeń S.A. jako zakład ubezpieczający

2

odpowiedzialność właścicieli kombajnu, będących rolnikami, nie budziło bowiem

wątpliwości, że w chwili wypadku maszyna ta była używana do pracy w gospodarstwie

rolnym.

Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego sprawcy szkody żądaną kwotę a oddalił

powództwo przeciw zakładowi ubezpieczeń i powodowy zakład nie wniósł apelacji w tej

części wyroku. Wyrok zaskarżył natomiast pozwany.

Sąd Okręgowy oddalając apelację pozwanego potwierdził prawidłowość ustaleń

sądu pierwszej instancji przyjętych za podstawę orzeczenia, w szczególności braku w

chwili wypadku (13 sierpnia 2000 r.) ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy kombajnu, jako wolnobieżnego pojazdu mechanicznego za szkody powstałe

w związku z ruchem pojazdu. Sformułowanie zakresu zaskarżenia oraz wniosek apelacji

(„w całości”) wskazują, że pozwany zaskarżył również punkt II wyroku oddalający

powództwo w stosunku do (…) Zakładu Ubezpieczeń, jednak w sentencji wyroku Sądu

Okręgowego brak rozstrzygnięcia odnośnie do tej części apelacji, mimo wyrażenia w

uzasadnieniu trafnego poglądu o niedopuszczalności zaskarżenia przez

współpozwanego wyroku w części oddalającej powództwo w stosunku do pozostałego

pozwanego.

W kasacji pozwanego opartej na pierwszej podstawie (art. 3931

pkt 1 k.p.c.)

skarżący zarzucił naruszenie pozostających z sobą w związku przepisów:

1. § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 30 grudnia 1993 r.

w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego,

2. § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie

ogólnych warunków ubezpieczenia.

Skarżący żądał uchylenia zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego

i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do przepisów art. 4 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r.

o działalności ubezpieczeniowej (jednolity tekst - Dz.U.96.11.62), w chwili zdarzenia

wywołującego szkodę obowiązkowe były zarówno ubezpieczenie odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem

tych pojazdów (dalej OC posiadaczy pojazdów) jak i ubezpieczenie odpowiedzialności

cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego (dalej OC rolników). Art. 5

ust. 1 ustawy stanowił, że ogólne warunki ubezpieczeń obowiązkowych określa Minister

3

Finansów w drodze rozporządzenia. Rozporządzenie regulujące OC posiadaczy

pojazdów (Dz. U. 2000 r. Nr 26, poz. 310), w §§ 1 i 2 obejmowało tym ubezpieczeniem

pojazdy wolnobieżne dopuszczone do ruchu stosownie do przepisów prawa o ruchu

drogowym. W tym samym czasie w rozporządzeniu dotyczącym OC rolników (Dz. U.

1993 r. Nr 134, poz. 653) w § 9 ust. 2 podmiotowy zakres ochrony określono jako

odpowiedzialność rolnika oraz każdej osoby, która pracując w gospodarstwie rolnym w

okresie trwania ochrony ubezpieczeniowej wyrządziła szkodę w związku

z prowadzeniem tego gospodarstwa rolnego. Według § 9 ust. 1. z ubezpieczenia OC

przysługiwało odszkodowanie, jeżeli rolnik lub osoba pracująca w jego gospodarstwie

rolnym byli zobowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego czynem niedozwolonym szkodę, polegającą m. in. na

uszkodzeniu mienia.

Przepis ten został zmieniony rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 24 listopada

2000 r. (Dz. U. Nr 107, poz. 1136) przez dodanie do § 9 ustępu 1a, stanowiącego, że

przepis ust. 1 stosuje się również, jeżeli szkoda powstała w związku z ruchem pojazdów

wolnobieżnych w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym, będących w

posiadaniu rolników i użytkowanych w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Na podstawie tych przepisów Sądy orzekające oceniły, że dopiero po wejściu w życie

przedstawionej zmiany (po 15 grudnia 2000 r.) ochrona ubezpieczeniowa rolników

rozciągała się na szkody wyrządzone ruchem pojazdów wolnobieżnych.

Skarżący trafnie zarzucił w kasacji błędną wykładnię wskazanych przepisów

obydwu rozporządzeń. Wykładnia językowa będąca podstawą wnioskowania o treści

normy określającej granice ochrony ubezpieczeniowej z tytułu odpowiedzialności

cywilnej nie uprawniała do wnioskowania, że jedno zdarzenie faktyczne relewantne dla

ochrony ubezpieczeniowej mogło podlegać dyspozycji tylko jednego przepisu. W

okolicznościach rozpoznawanej sprawy należało uwzględnić, że współczesne

gospodarstwa rolne są wyposażone w różnorodne maszyny i urządzenia, a wśród nich

w pojazdy mechaniczne, dlatego prawodawca regulując szczegółowo zakres

ubezpieczenia OC z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego winien to zjawisko

uwzględnić aby wykluczyć podwójne obciążanie składką i zapewnić przejrzystość stanu

prawnego. Tymczasem ustawa o działalności ubezpieczeniowej ani rozporządzenie

wydane na jej podstawie nie definiowały nawet pojęcia prowadzenia gospodarstwa

rolnego. W tym przedmiocie istniało jednak obfite orzecznictwo, zwłaszcza na tle art. 8

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

4

członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.) przydatne

do ustalania podstawowej przesłanki ochrony ubezpieczeniowej OC rolników.

Wprawdzie na tle tamtej ustawy wątpliwości budziło zwłaszcza zacieśnienie tego pojęcia

do „czynności zwykłych”, podczas gdy przepisy dotyczące ubezpieczeń majątkowych

używają szerszego bezprzymiotnikowego określenia ale nie ma podstaw do pomijania

orzeczeń Sądu Najwyższego wskazujących, że w pojęciu „czynności zwykłych”

związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, mieszczą się czynności niezbędne

dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, związane w tak ścisły sposób

z gospodarowaniem, że bez nich gospodarstwo nie mogłoby funkcjonować prawidłowo

(uzasadnienie uchwały z dnia 29 maja 1980 r., III UZP 2/80, OSNCP 1980 nr 11, poz.

208). Funkcjonalną wykładnię związku wypadku z wykonywaniem zwykłych czynności,

Sąd Najwyższy stosował zatem, gdy zdarzenie nastąpiło w drodze z pola do domu, do

magazynu, po zakup nawozów sztucznych, przy posługiwaniu się zwierzęciem

gospodarskim lub domowym lub podczas rozbiórki domu należącego do gospodarstwa

rolnego dla uzyskania pomieszczenia magazynowego na paszę (por. uchwałę z dnia

6 marca 1979 r., III UZP 1/79, OSNCP 1979 nr 7-8, poz. 145; uchwałę z dnia 6 czerwca

1979 r., III UZP 4/79, OSNCP 1979 nr 12, poz. 231; wyrok z dnia 3 czerwca 1981 r., III

URN 21/81, OSNCP 1981 nr 12, poz. 245). Przyjmując w braku odmiennej regulacji

podane wyżej znaczenie pojęć składających się na treść przepisu § 9 ust. 2

rozporządzenia OC rolników, nie było podstaw do wyłączenia ochrony ubezpieczeniowej

odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez pozwanego, a podleganie również

obowiązkowi ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych należy uznać za

wynik nieprecyzyjnego unormowania poprawionego dopiero rozporządzeniem z 24

listopada 2000 r. Jak wyżej wspomniano, nowelizacja ta była konieczna ze względu na

krzyżowanie się zakresów obydwu ubezpieczeń przy braku ustawowego zakazu

podwójnego ubezpieczenia tego samego lub podobnego ryzyka (art. 8 ust. 2 ustawy

o działalności ubezpieczeniowej). Należy zwrócić uwagę na to, że rozporządzenie

zmieniające zawiera § 2 ust. 1 regulujący uprawnienia do zwrotu składki przyznane

rolnikom będącym posiadaczami pojazdów wolnobieżnych, którzy zawarli umowę

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych. Gdyby zmiana rozporządzeń dokonana z dniem 15 grudnia 2000 r.

polegała tylko na przeniesieniu obowiązku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za

szkody wyrządzone przez ruch pojazdów wolnobieżnych - pozostający w zwiazku z

prowadzeniem gospodarstwa rolnego, z ubezpieczenia rolników do ubezpieczenia

5

posiadaczy pojazdów mechanicznych, przepis nie ograniczałby zakresu podmiotowego,

do rolników „którzy zawarli umowę...”.

Dlatego pozwany trafnie podnosił zarzut, że odpowiedzialność z tytułu wypadku

jest objęta ochroną ubezpieczeniową OC rolników.

Zasadność zarzutu kasacji nie prowadzi jednak w okolicznościach sprawy do

uwzględnienia jej wniosków. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody

powoduje, że poszkodowany uzyskuje roszczenie bezpośrednio do ubezpieczyciela

(actio directa). W chwili wypadku podstawę odpowiedzialności ubezpieczyciela OC

rolników w stosunku do powodowego Towarzystwa Ubezpieczeniowego tworzyły

przepisy § 29 ust. 1 rozp. OC posiadaczy pojazdów i § 24 ust. 1 rozp. OC rolników,

powtarzające unormowanie ustawowe zawarte w art. 8 ust. 4 ustawy o działalności

ubezpieczeniowej. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej sprawcy nie niweczyło

jednak jego odpowiedzialności cywilnej i nie pozbawiało poszkodowanego roszczenia w

stosunku do tej osoby, dopóki zobowiązanie sprawcy szkody nie wygasło np. wskutek

spełnienia świadczenia przez ubezpieczyciela OC rolników. Wyrok oddalający

powództwo do tego ubezpieczyciela nie mógł być jednak zaskarżony przez pozwanego

G. C., stał się prawomocny i korzysta z powagi rzeczy osądzonej w stosunku między

stroną powodową a pozwanym Zakładem, dlatego Sąd Okręgowy rozpoznawał sprawę

na skutek apelacji pozwanego tylko między powodowym zakładem uprawnionym na

podstawie art. 828 § 1 k.c., a pozwanym posiadaczem pojazdu mechanicznego (art. 436

§ 2 w zw. z art. 415 k.c.) i w tym zakresie podmiotowym zaskarżony wyrok odpowiada

prawu. Należy dodać, że współuczestnictwo konieczne ubezpieczyciela OC rolników

wynikające poprzednio z odpowiedniego przepisu rozporządzenia, a w chwili orzekania

przez sądy obydwu instancji - z art. 20 ust. 2 zdania pierwszego ustawy z dnia 22 maja

2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U.03.124.1152)

nie miało miejsca w rozpoznawanej sprawie jako dotyczącej regresu

ubezpieczeniowego, a nie odszkodowania. Zagadnienie to było wyjaśniane w uchwale z

dnia 11 marca 1994 r. III CZP 20/94 (OSNC 1994/10/187).

Z przytoczonych względów mimo błędnego w części uzasadnienia zaskarżony

wyrok odpowiada prawu a kasacja podlegała oddaleniu na mocy art. 39312

k.p.c.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c.