IV CK 222/05

Sygn. akt IV CK 222/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Aleksandra Marszałek

w sprawie z powództwa B. K. i Z. K. przeciwko S. K. i Ł. K. o rozwiązanie umowy

przekazania gospodarstwa rolnego, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 24 listopada 2005 r., kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30

grudnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację oraz wniosek pozwanych o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie małżonkowie Z. i B. K. domagali się rozwiązania umowy przekazania

gospodarstwa rolnego zawartej z pozwanym S. K. Twierdzili, że pozwany uporczywie

postępował w stosunku do powodów w sposób sprzeczny z zasadami współżycia

społecznego, dopuszczał się względem nich rażącej obrazy czci i uporczywie nie

wywiązywał się ze swych obowiązków wynikających z umowy i ustawy. Pozwany wnosił

o oddalenie powództwa przeczył tym twierdzeniom oraz zarzucał, że rozwiązanie

umowy nie jest możliwe, gdyż jeszcze przed wytoczeniem powództwa wyzbył się

2

własności przedmiotowego gospodarstwa na rzecz syna L. K. Na wniosek powodów sąd

wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanego L. K.

Wyrokiem z dnia 24 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo w

oparciu o następujące ustalenia.

Powodowie zawarli w dniu 22 października 1980 r. z synem S. K. umowę

przekazania gospodarstwa rolnego. W umowie zastrzeżono na rzecz powodów prawo

do bezpłatnego użytkowania gruntu o powierzchni 0,30 oraz prawo do bezpłatnego

korzystania z lokalu mieszkalnego. Po przejęciu gospodarstwa pozwany doprowadził do

jego znacznego ulepszenia, wybudował nowy dom, w którym na jego propozycję

zamieszkali także rodzice. Ponosił większość kosztów związanych z jego utrzymaniem.

Pozwany opiekował się rodzicami, a jednocześnie pomagał w usamodzielnieniu się

braciom P. i M. Strony żyły zgodnie przez dwadzieścia lat, do konfliktów miedzy nimi

zaczęło dochodzić w 2001 r. Powstał także konflikt między S. K., a jego bratem P. na tle

wspólnego prowadzenia i rozliczenia spółki. W następstwie narastających

nieporozumień powodowie zamieszkali z synem M. Umową darowizny z dnia 15

października 2002 r. S. K. przeniósł własność przedmiotowego gospodarstwa na syna Ł.

Tę ostatnią okoliczność uznał Sąd Okręgowy za decydującą dla rozstrzygnięcia

sprawy wskazując w jego uzasadnieniu, że roszczenie o rozwiązanie umowy oparte na

art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(tekst. jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 dalej jako „ustawa”) może być dochodzone

przeciwko następcy, po stronie którego zachodzą przesłanki z art. 89 pkt 1-3 ustawy,

jeżeli jest on nadal właścicielem gospodarstwa. Za bezprzedmiotowe uznał w tej sytuacji

badanie w odniesieniu do pozwanego S. K. dalszych przesłanek z art. 89 pkt 1 do 3. W

ocenie tego Sądu powodowie mogą domagać się rozwiązania tylko tej umowy, której

byli stroną. Pozwany Ł. K. jest natomiast właścicielem gospodarstwa na podstawie

umowy darowizny zawartej z pozwanym S. K., nie ma więc biernej legitymacji

procesowej.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2004 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów.

Podzielając pogląd Sądu Okręgowego odnośnie do wykładni art. 119 ust. 2 w zw. z art.

89 pkt 1-3 ustawy stwierdził, że jest on zgodny ze stanowiskiem wyrażonym przez Sad

Najwyższy w uchwale z dnia 25 sierpnia 1994 r., III CZP112/94 (OSNC 1995, nr 2, poz.

23) wyłączającym możliwość rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego po

zbyciu przejętego gospodarstwa osobie trzeciej, jeżeli jedna z przyczyn określonych w

art. 89 pkt 1-3 zachodziła przed zbyciem gospodarstwa. Z powołaniem się na jej motywy

3

wskazał, że z uwagi na skutek orzeczenia o rozwiązaniu umowy przekazania

gospodarstwa rolnego następcy, w postaci powrotu własności gospodarstwa na rzecz

rolnika, który je przekazał, rozwiązanie umowy w tym trybie nie jest dopuszczalne

wówczas, gdy następca nie jest już właścicielem gospodarstwa. W konsekwencji tego,

za bezzasadne uznał zarzuty apelujących naruszenia art. 119 ust. 2 w zw. z art. 89 pkt

1-3 ustawy oraz nierozpoznania sprawy pod względem merytorycznym.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego (błędnie nazwanej skargą kasacyjną)

powodowie, zaskarżając go w całości, zarzucili naruszenie art. 119 ust. 2 w zw. z art.

89 pkt 1-3 ustawy przez jego błędną wykładnię polegającą na wyrażeniu

nieprawidłowego poglądu prawnego, że rozwiązanie umowy przenoszącej własność

gospodarstwa rolnego nie jest możliwe, gdy następca nie jest już właścicielem

gospodarstwa, a w związku z tym występuje brak legitymacji czynnej po stronie

powodów oraz brak legitymacji biernej po stronie L. K. Wnosili o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenie także wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, w każdym wypadku wraz z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotowa umowa przekazania gospodarstwa rolnego zawarta została pod

rządami i na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32,

poz. 140). Ustawa ta nie przewidywała możliwości jej sądowego rozwiązania. Została

ona wprowadzona z dniem 1 stycznia 1991 r. ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z jej art. 119 ust. 2 na żądanie rolnika,

który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne następcy przed wejściem w życie

ustawy sąd, po rozważeniu interesów stron zgodnie z zasadami współżycia

społecznego, może rozwiązać umowę, jeżeli zachodzi jedna z przyczyn określona w art.

89 pkt 1do 3 tej ustawy.

Podstawowa kwestia związana z wykładnią tego przepisu, jaka nasuwa się na tle

zarzutów kasacyjnych dotyczy odpowiedzi na pytanie, czy dopuszczalne jest

rozwiązanie umowy przekazania gospodarstwa rolnego na następcę, po zbyciu

przejętego gospodarstwa na osobę trzecią na podstawie umowy darowizny.

Zagadnienie to było przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego w powołanej przez

Sąd Apelacyjny uchwale z dnia 25 sierpnia 1994 r. III CZP 112/94, OSNC 1995 r nr 2,

4

poz. 23, a wyrażone w niej stanowisko wraz z uzasadniającą je argumentacją Sad

Najwyższy w obecnym składzie podziela. W nawiązaniu do niej podnieść należy w

szczególności, iż rozwiązanie umowy zawsze dotyczy konkretnego stosunku

zobowiązaniowego i prowadzi do jego wygaśnięcia. Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny,

w odniesieniu do umowy przekazania gospodarstwa rolnego zawartej przed dniem 1

stycznia 1991 r. oznacza to, że jej rozwiązanie niweczy skutki umowy, a więc powoduje

zwrotne przeniesienie na rolnika prawa własności przekazanego gospodarstwa. Będąca

następstwem zbycia gospodarstwa przez następcę na rzecz osoby trzeciej w drodze

darowizny niemożność powrotnego przejścia własności na przekazującego, czyni jego

roszczenie skierowane do następcy o rozwiązanie tej umowy niedopuszczalnym.

Roszczenie przekazującego o rozwiązanie umowy nie może być kierowane do

nabywcy, który nie jest biernie legitymowany, ponieważ nie istnieje miedzy tymi

podmiotami więź materialnoprawna mogąca stanowić podstawę takiego powództwa.

Obdarowany nie staje się bowiem stroną umowy przekazania gospodarstwa rolnego.

Pogląd ten został zaakceptowany w wyroku SN z dnia 17 marca 2004 . II CK

91/03, OSNC nr 3, poz. 52.

Podejmując jego krytykę skarżący wskazują na niejednolitość orzecznictwa Sądu

Najwyższego dotyczącego problematyki rozwiązania umów o przekazanie

gospodarstwa rolnego, w którym dopuszcza się rozwiązanie umowy przekazania

gospodarstwa rolnego, zawartej przed dniem 1 stycznia 1991 r., także w stosunku do

spadkobiercy następcy, po którego stronie zachodzą przyczyny określone w art. 119 ust.

2 w zw. z art. w zw. z art. 89 ustawy (uchwały SN z dnia 29 września 1992 r., III CZP

98/92, OSNC 1993, nr 3, poz. 35 oraz z dnia z 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNC

1992, nr 9, poz. 163). W ocenie powodów sytuacja, gdy własność gospodarstwa

przeszła na spadkobiercę następcy jest niemal identyczna z sytuacją zaistniałą w

przedmiotowej sprawie, co uzasadnia ich jednakową ocenę prawną pod kątem

dopuszczalności rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego.

Stanowiska tego jednak nie można podzielić. Wyrażony w powołanych wyżej

uchwałach Sądu Najwyższego pogląd w kwestii biernej legitymacji spadkobierców

następcy jest usprawiedliwiony zachodzącą przy spadkobraniu ogólną sukcesją

materialnoprawną. Spadkobiercy następcy nabywając pozostałe po nim gospodarstwo

rolne dziedziczą także wynikające z umowy przekazania gospodarstwa obowiązki

wobec rolnika. W konsekwencji tego również do tych spadkobierców maja zastosowanie

przepisy o dopuszczalności rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego.

5

Zupełnie odmiennie przedstawia się natomiast sytuacja w razie zbycia gospodarstwa

przez następcę na podstawie umowy darowizny, gdy mamy do czynienia z dwoma

różnymi umowami, z których każda podlega innym unormowaniom.

Sięgnięcie do wykładni funkcjonalnej art. 119 ust. 2 ustawy może mieć

uzasadnienie w wyjątkowym charakterze nietypowych stanów faktycznych,

wymagających, dla realizacji celów ustawy, poszukiwania szerszej argumentacji

wykraczającej poza płaszczyznę językową (uchwała SN z dnia 25 marca 1992 r.) Do

takich zalicza się sytuację, gdy zachowań niegodnych, o których jest mowa w art. 89

powołanej ustawy dopuszcza się małżonek następcy, niebędący stroną umowy

przekazania gospodarstwa rolnego, które weszło do majątku objętego wspólnością

ustawową w wyniku jej rozszerzenia przez małżonków. Wówczas dopuszczalne jest

rozwiązanie umowy przekazania także w stosunku do małżonka następcy (uchwała SN

z dnia 19 marca 1996 r., III CZP 19/96, OSNC 1996, nr 7-8, poz. 97). W normalnym i

typowym przebiegu wymiany pokoleń, który regulują przepisy omawianej ustawy,

pozwanym powinien być natomiast - zgodnie z brzmieniem wykładanego przepisu -

następca, któremu przekazane zostało gospodarstwo.

Skarżący nie wskazują w kasacji na istnienie przesłanek uzasadniających

posłużenie się przez Sąd Apelacyjny przy wykładni przepisów powoływanej ustawy

argumentami wykładni funkcjonalnej. Podnoszą natomiast, że w następstwie

nieuwzględnienia przy jej dokonywaniu, celu wprowadzenia przepisu art. 119 ust. 2,

pozbawieni zostali definitywnie możności realizacji roszczenia z niego wynikającego.

Pogląd ten, co do zasady nie może być uznany za trafny. Jak stwierdził Sądu

Najwyższego w cytowanej już wcześniej uchwale z dnia 25 sierpnia 1994 r., okoliczności

danego przypadku mogą usprawiedliwiać przyznanie rolnikowi legitymacji do żądania

uznania za bezskuteczną wobec niego umowy zawartej przez następcę z osobą trzecią.

Uznanie na podstawie art. 59 k.c. umowy zbycia przejętego gospodarstwa za

bezskuteczną wobec rolnika stwarzałoby taką sytuację, jak gdyby umowa ta nie była

zawarta, co w konsekwencji mogłoby prowadzić do zaspokojenia roszczenia o

rozwiązanie umowy zbycia przejętego gospodarstwa.

Z powyższych względów, wniesiona bez usprawiedliwionej podstawy kasacja

podlegała oddaleniu (art. 39312

k.p.c. w oznaczeniu przed zmianą k.p.c. ustawą z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego... Dz. U. z 2005 r.

Nr 13, poz. 98 w zw. z art. 3 tej ustawy).