III CK 224/05

Sygn. akt III CK 224/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "S.(...)" sp. z o. o. w L. przeciwko J. C.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 listopada 2005 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. akt

I ACa (...),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od wyroku

Sądu Okręgowego w L. z dnia 1 kwietnia 2004 r. zasądzającego od pozwanego na

rzecz powodowego Syndyka masy upadłości Spółki z.o.o. „S.(...)” kwotę 105.036,50

złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 1 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny podzielił

ustalenie Sądu pierwszej instancji, ze pozwani nabywając w dniach 9 i 10 lipca 2002 r. w

drodze przelewu wierzytelności przysługujące osobom trzecim do Spółki z o.o. „S.(...)”

na łączną kwotę 106.172,04 złotych, działał ze świadomością istnienia podstawy do

ogłoszenia upadłości Spółki. Podzielił też pogląd Sądu Okręgowego, że wobec

2

ogłoszenia w dniu 3 października 2002 r. upadłości Spółki, wierzytelności nabyte przez

pozwanego nie podlegały potrąceniu ze wzajemnej wierzytelności Spółki do pozwanego

przez co dług pozwanego wszedł do masy upadłości w/w Spółki i na żądanie Syndyka

podlegał zasądzeniu od pozwanego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego powyższy pogląd

znajdował uzasadnienie w art. 35 § 1 Prawa upadłościowego, w szczególności zaś, w

świetle wymienionego przepisu nie miała znaczenia okoliczność, że pozwany złożył

oświadczenie o potrąceniu w okresie przed ogłoszenia upadłości. Sąd Apelacyjny

dokonał wykładni art. 35 § 1 prawa upadłościowego uwzględniając wypowiedzi

przedstawicieli doktryny szczegółowo przytoczone w uzasadnieniu wyroku Sądu

pierwszej instancji, a także, opierając się na uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21

sierpnia 2003 r. III CZP 48/03/OSNC 2004, nr 10, poz. 155).

W kasacji pozwany zarzucił powyższemu wyrokowi naruszenie prawa

materialnego przez błędna wykładnię i zastosowanie art. 35 § 1 Prawa upadłościowego

polegającego na przyjęciu, że potrącenie dokonane przez pozwanego podlegało

rygorom z art. 35 § 1 i było niedopuszczalne. Ponadto stwierdził, że zarzuca

ewentualnie naruszenia prawa materialnego – art. 411 pkt 1 k.c. przez niezastosowanie

tego przepisu. Wskazał, że stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 21 sierpnia 2003 r. III CZP 48/03 nie jest trafne w związku z czym także wyrok

opierający się na w/w uchwale jest wadliwy. Skarżący poddał krytyce zaskarżony wyrok

przy pomocy argumentów skierowanych przeciwko powołanej uchwale Sądu

Najwyższego.

Były to następujące argumenty:

1) art. 35 § 1 Prawa upadłościowego dotyczy możliwości potrącania

wierzytelności dłużnika z wierzytelnościami dłużnika z wierzytelnościami upadłego.

Przed ogłoszeniem upadłości przedsiębiorca, który zaprzestał płacenia długów nie jest

upadłym. Zakaz dokonywania potrąceń przewidziany w art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego nie może zatem odnosić się do okresu przed ogłoszeniem upadłości.

Do zobowiązań „kandydata na upadłego” wymienionego przepisu nie stosuje się tym

bardziej, że przed ogłoszeniem upadłości nie istnieje jeszcze masa upadłości a art. 34 §

1 Prawa upadłościowego, który jest kluczowy dla właściwego rozumienia art. 35 § 1 tego

Prawa stanowi o potrącalności tylko takich wzajemnych długów, które weszły do masy

upadłości; wcześniejsze długi, odnośnie do których przed powstaniem masy upadłości

dokonano potrącenia, nie podlegają rygorom z art. 35 § 1 Prawa upadłościowego.

3

2) z art. 35 § 1 Prawa upadłościowego wynika, że niedopuszczalność potrącenia

długów wyczerpuje się w sytuacji, gdy dłużnik upadłego nabył wierzytelność po

ogłoszeniu upadłości oraz jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w ciągu roku

przed datą ogłoszenia upadłości wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości i

zgłosił ją do potrącenia po dacie ogłoszenia upadłości,

3) nie można dokonać potrącenia wierzytelności pod warunkiem, a taką sytuację

należałoby przyjąć, gdyby zaaprobować tezę, iż potrącenie dokonane przed

ogłoszeniem upadłości nie jest dopuszczalne. Wszakże potrącający nie wie, czy mimo

zagrożenia dłużnik upadnie, czy nie, zaś od daty nabycia długu może upłynąć do

ogłoszenia upadłości czas dłuższy niż jeden rok albo upadłość może nie zostać

ogłoszona. W takiej sytuacji powstałaby kwestia, czy tak ogłoszone potrącenie stało się

skuteczne, czy też jego skuteczność została zawieszona na okres jednego roku i jakie

przepisy usprawiedliwiałyby wniosek o zawieszeniu.

4) Komentator Maurycy Allerhand w komentarzu z 1936 r. do art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego stwierdził, że jeżeli przed ogłoszeniem upadłości dokonano już

potrącenia i wskutek tego wygasło zobowiązanie wobec upadłego możliwe jest tylko

zaskarżenie przez syndyka czynności potrącenia dokonanej przez upadłego lub wobec

niego, bo wskutek oświadczenia, że się przeprowadza potrącenie nie istnieje więcej dług

i wierzytelność,

5) nabywanie wierzytelności przyszłego upadłego nie zagraża zbytnim

uprzywilejowaniem wierzycieli – nabywców takich wierzytelności ani nie można

nabywaniu przypisać celu uszczuplenia masy upadłości o wierzytelność nabywającego i

uzyskania korzystniejszego zaspokojenia własnej wierzytelności poza trybem podziału

masy upadłości - jak to przyjął SN w uchwale z dnia 21 sierpnia 2003 r. Głównym celem

nabycia wierzytelności zagrożonego upadłością jest zamiar zwolnienia siebie z długu a

nie wyrządzenia krzywdy innym wierzycielom i to tym bardziej, że do ogłoszenia

upadłości może nie dojść,

6) pomiędzy art. 34 i 35 § 1 Prawa upadłościowego istnieje, wynikająca z

systematyki tego aktu prawnego zależność wyczerpująca się w stwierdzeniu, że

niezbędną przesłanką dokonania potrącenia w trybie art. 35 jest istnienie długu w dacie

upadłości. Jeżeli w dacie ogłoszenia upadłości długu nie ma, nie sposób w odniesieniu

do takiego długu rozważać kwestii stosowania art. 35 § 1 pr. up,

7) Teza, że niedopuszczalne jest dokonanie potrącenia przed ogłoszeniem

upadłości prowadziłoby do sytuacji, w której przedsiębiorca chcąc pozbawić swoich

4

dłużników możliwości dokonania potrąceń wzajemnych raz na rok informowałby ich na

piśmie (niezależnie od stanu faktycznego) o możliwości ogłoszenia upadłości.

Pozbawiłoby to instytucję potrącenia jakiegokolwiek sensu,

8) Nie do przyjęcia jest pogląd, że wierzytelności nabyte przez dłużnika upadłego

w okolicznościach, określonych w art. 35 § 1 pr. up. nie są w ogóle potrącalne.

Oznaczałoby to, że nigdy nie mógłby zostać potrącony dług nabyty na rok przed

ogłoszeniem upadłości ze świadomością zagrożenia upadłością. Tymczasem jeśli

potrącenie zostanie dokonane przed datą ogłoszenia upadłości to będzie skuteczne bo

przed tą datą nie ma jeszcze upadłego a na temat niewypłacalnych przedsiębiorców art.

35 § 1 pr. up. milczy. Zarzut ewentualnego naruszenia art. 411 pkt 1 k.c. pozwany w

kasacji uzasadnił pozostawianiem w aktach sprawy pisma procesowego powoda z dnia

4 lutego 2002 r., z którego – zdaniem skarżącego – wynika, że należność objęta

pozwem. Zrealizowana została przez powoda mimo świadomości, że nie być on do

świadczenia zobowiązany.

Z powołaniem się na powyższe zarzuty pozwany w kasacji wnosił o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa lub o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie dopuszczalności potrącenia wierzytelności nabytej przez dłużnika

upadłego w drodze przelewu w ciągu roku przed dniem ogłoszenia upadłości ze

świadomością istnienia podstawy ogłoszenia upadłości, z wierzytelności przysługującej

do dłużnika upadłemu było przedmiotem rozstrzygnięcia w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 21 sierpnia 2003 r. III CZP 48/03 (OSNC 2004, nr 10, poz. 155) stanowiącej

odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne. Sąd Najwyższy orzekł, że

oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed dniem ogłoszenia upadłości

przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył w drodze przelewu lub indosu

wierzytelności wiedząc o podstawie upadłości, nie powoduje umorzenia wierzytelności

(art. 35 § 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe, jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Stosownie do

brzmienia pytania prawnego, w powyższej uchwale Sąd Najwyższy sformułował

odpowiedź w nawiązaniu do czynności oświadczenia o potrąceniu złożonego w okresie

przed ogłoszeniem upadłości, nie oznaczało to jednak, że problematykę

dopuszczalności potrącenia Sądu Najwyższego rozważał w aspekcie dopuszczalności

złożenia oświadczenia o potrąceniu. Jak to w uchwale wyraźnie podkreślono, a co

5

powinno być oczywiste zważywszy, że nie sposób zabronić („nie dopuścić”) określonego

zachowania faktycznego, o niedopuszczalności potrącenia może być mowa wyłącznie

jako o niezaistnieniu skutku prawnego w postaci umorzenia wzajemnych wierzytelności,

a nie jako o niemożności złożenia oświadczenia woli o potrąceniu. Z tego punktu

widzenia samo wyrażenie woli potrącenia w okresie przed czy po ogłoszeniu upadłości

w odniesieniu do wierzytelności nabytej przez dłużnika upadłego w okolicznościach, o

których mowa w art. 35 § 1 Prawa upadłościowego nie ma znaczenia. Nabyta

wierzytelność jest w ogóle niepotrącalna; oświadczenie o przedstawieniu jej do

potrącenia nie wywoła skutku w postaci umorzenia się długu dłużnika wobec upadłego i

długu upadłego wobec dłużnika w związku z czym dług dłużnika wejdzie do masy

upadłości i będzie przedmiotem dochodzenia przez syndyka, zaś dług upadłego wobec

dłużnika – cesjonariusza wierzytelności będzie podlegał zaspokojeniu w ramach

podziału masy. Jest oczywiste, że ocena tego rodzaju skutków wchodzi w rachubę

wówczas, gdy w ciągu roku od nabycia wierzytelności przez dłużnika upadłego upadłość

zostanie ogłoszona. W przeciwnym razie, tj. jeżeli upadłość nie zostanie ogłoszona lub

zostanie ogłoszona później niż w ciągu roku od nabycia wierzytelności przez dłużnika

upadłego, instytucja niedopuszczalności potrącenia przewidziana art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego nie znajduje zastosowania, zaś wzajemne umorzenie wierzytelności –

zależnie od daty złożenia oświadczenia o potrąceniu – może nastąpić w trybie art. 498 i

nast. k.c. lub art. 34 § 1 w zw. z art. 37 Prawa upadłościowego. Jest więc ryzykiem

dłużnika nabywającego wierzytelność ze świadomością istnienia podstawy upadłości jak

ułożą się następnie okoliczności faktyczne. Dopiero bowiem z perspektywy ogłoszonej

upadłości okaże się, czy zaistniały przesłanki wymienione w art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego i czy w związku z tym doszło do umorzenia nabytej przez dłużnika

wierzytelności z jego długiem do upadłego, czy do tego umorzenia nie doszło. Ryzyko to

działa w obydwie strony i jest – co wypada powtórzyć – związane z faktami, które mogą

ułożyć się dla dłużnika korzystnie bądź niekorzystnie. Stan niepewności, czy nabyta

przez dłużnika wierzytelność była potrącalna czy niepotrącalna wyczerpuje to właśnie

ryzyko, które bierze na siebie dłużnik – cesjonariusz wierzytelności działający ze

świadomością, że zobowiązany znajduje się w sytuacji uzasadniającej jego upadłość.

Występuje ono niezależnie od tego, czy konkretnemu nabywającemu dłużnikowi można

przypisać działanie w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela na wypadek ogłoszenia

upadłości oraz zubożenia masy upadłości czy też – co jednak wydaje się mało

prawdopodobne – takiej świadomości przypisać mu nie można.

6

W powołanej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wzajemny stosunek art. 34 § 1

i art. 35 § 1 Prawa upadłościowego wyraża się w tym, iż potrącalność długu upadłego z

długiem jego wierzyciela określona w art. 34 § 1 w zw. z art. 37 Prawa upadłościowego

jest wyłączona m.in. gdy wierzycielem upadłego ukazuje się taki dłużnik, który nabył

wierzytelność w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem upadłości w drodze przelewu

wiedząc o podstawie upadłości. Sąd Najwyższy w obecnym składzie w całej

rozciągłości podziela tezę tej uchwały oraz argumenty przytoczone na jej uzasadnienie.

W związku z opublikowaniem uchwały w zbiorze urzędowym nie ma potrzeby

szczegółowego jej powtarzania; jedynie w nawiązaniu do zarzutu kasacji, że art. 35 § 1

Prawa upadłościowego nie może mieć zastosowania do czynności dłużnika dokonania

potrącenia przed ogłoszeniem upadłości, ponieważ w tym czasie ta czynność odnosi się

do podmiotu, który nie może być określony mianem „upadły”, wypada ponownie

stwierdzić, że „niedopuszczalność potrącenia”, o której mowa w art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego nie wyraża się w niedopuszczalności złożenia oświadczenia

o przedstawieniu do potrącenia – jak to błędnie przyjmuje Autor kasacji. Stąd, wszystkie

wywody skarżącego dotyczące oceny czynności dłużnika w czasie przed ogłoszeniem

upadłości były z gruntu chybione. Co do samego zaś określenia „upadły”, to z

perspektywy toczącego się postępowania upadłościowego (art. 35 § 1 Prawa

upadłościowego znajduje zastosowanie dopiero po ogłoszeniu upadłości) osoba, której

dotyczyły czynności podejmowane wcześniej oczywiście mogła być nazywana „upadły”.

Z przedstawionych względów zarzut kasacji dotyczący naruszenia art. 35 § 1

Prawa upadłościowego należało uznać za bezzasadny.

Co do zarzutu naruszenia art. 411 k.c., to nie podlegał on osądowi Sądu

Najwyższego wobec braku stanowczości w jego przedstawieniu. Brak zdecydowania po

stronie skarżącego wyrażał się w formule „zarzucam ewentualne naruszenie”, której

k.p.c. nie zna. Na marginesie więc jedynie można zauważyć, że powoływanie się w

kasacji na brak zastosowania określonego przepisu prawa materialnego wymaga

wykazania, że ustalony w zaskarżonym orzeczeniu stan faktyczny wyczerpywał hipotezę

tego przepisu, względnie przytoczenia w pierwszym rzędzie podstawy kasacyjnej

zdolnej wzruszyć ustalony stan faktyczny w kierunku odpowiadającym hipotezie

wskazanego przepisu prawa materialnego. W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny

nie ustalił, żeby powód spełniając świadczenie na rzecz Spółki z o. o. „S.(...)” miał

świadomość tego, iż nie był do świadczenia zobowiązany, a w kasacji nie zostały

przedstawione p odstawy dotyczące błędnego ustalenia stanu faktycznego.

7

Kasacja została oddalona na podstawie art. 3932

k.p.c. w brzmieniu sprzed zmian

wprowadzonych ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks

postępowania cywilnego... (-) (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98 – art. 3 i 6 tej ustawy.