II CK 295/05

Sygn. akt II CK 295/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "M.(...)" Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w R. przeciwko "M.(...) Firma Handlowa" Spółce Akcyjnej w K. o

zapłatę kwoty 127.500 zł, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8

grudnia 2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 grudnia

2004 r., sygn. akt I ACa (…),

I. zmienia zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 28 lipca

2004r. w ten sposób, że:

1. zasądzoną w pkt. 1 wyroku Sądu Okręgowego kwotę 127.500 (sto dwadzieścia

siedem tysięcy pięćset) zł zastępuje kwotą 78.130,01 (siedemdziesiąt osiem

tysięcy sto trzydzieści złotych jeden grosz) zł, z tego objętą zasądzonymi

należnościami odsetkowymi kwotę 75.038,33 (siedemdziesiąt pięć tysięcy

trzydzieści osiem złotych trzydzieści trzy grosze) zł zastępuje kwotą 25.668,34

(dwadzieścia pięć tysięcy sześćset sześćdziesiąt osiem złotych trzydzieści cztery

grosze) zł, zasądzoną kwotę 7.200 (siedem tysięcy dwieście) zł tytułem kosztów

procesu zastępuje kwotą 1.200 (tysiąc dwieście) zł, zaś określoną w pkt. 2 kwotę

15.950 (piętnaście tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt złotych) zł zastępuje kwotą

2

5.287,90 (pięć tysięcy dwieście osiemdziesiąt siedem złotych dziewięćdziesiąt

groszy) zł;

2. w pozostałej części powództwo oddala;

II. zasądza od Syndyka masy upadłości na rzecz strony pozwanej 9.511,80

(dziewięć tysięcy pięćset jedenaście złotych osiemdziesiąt groszy) zł tytułem

kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od pozwanej Spółki

Akcyjnej M.(...) Firmy Handlowej w K. na rzecz syndyka masy upadłości „M.(...)” sp. z

o.o. w R. kwotę 127.500 zł oraz orzekł o kosztach.

Zasądzona suma stanowi resztę należności z trzech faktur za nabyte konstrukcje

stalowe. Strona pozwana przedstawiła do potrącenia własne wierzytelności, ale Sąd

zarzutu potrącenia nie uwzględnił, wskazując na stan upadłości strony powodowej, a co

za tym idzie na właściwy, czyli według reguł postępowania upadłościowego sposób

zaspokojenia się strony pozwanej.

Wyrok Sądu Okręgowego strona pozwana zaskarżyła w części zasądzającej

kwotę ponad 78.130,01 zł, tj. co do kwoty 49.369,99 zł, wnosząc o zmianę wyroku

i oddalenie powództwa w tej części oraz o zmianę orzeczenia w przedmiocie kosztów.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny apelację oddalił i odwołując się do

ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy przyjął, iż wierzytelność dochodzona

i wierzytelność wzajemna strony pozwanej w kwocie 49.369,99 (przedstawiona do

potrącenia) istniały w dacie ogłoszenia upadłości strony powodowej (17 czerwca 2002

r.). Po ogłoszeniu upadłości pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu w pismach z

dnia 22 listopada 2002 r., 9 grudnia 2002 r. i 3 stycznia 2003 r. Pismami z 28 listopada

2002 r. i 2 stycznia 2003 r. zaś zgłosiła objęte oświadczeniami o potrąceniu

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (wraz z oświadczeniami o potrąceniu).

Syndyk Masy Upadłości uwzględnił zgłoszone przez pozwaną wierzytelności,

ujmując je w projekcie listy wierzytelności. Określił je (w łącznej kwocie 49.369,66 zł)

jako uznane i zależne od rozstrzygnięcia w sprawie zawisłej przed Sądem Okręgowy w

Ł. (X GC (…)). Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2003 sędzia Komisarz uznał i wpisał

na listę omawiane wierzytelności, nazywając je warunkowymi – wobec trwającego

między stronami sporu. W tych okolicznościach, jak przyjął Sąd Apelacyjny, strona

3

pozwana może wprawdzie realizować swoje prawo do potrącenia, ale w związku z

rozpoznawaną sprawą, tzn. w postępowaniu upadłościowym.

W kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, pozwana spółka

zarzuciła, że zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem art. 34, 37, 150 § 1, 154 §

1 i 161 § 2 prawa upadłościowego i układowego wobec błędnej wykładni tych przepisów

prowadzącej do uznania, iż skutki potrącenia dokonanego przez wierzyciela w

postępowaniu upadłościowym poza tym trybem nie istnieją i w konsekwencji wierzyciel

nie może się bronić zarzutem potrącenia w procesie wytoczonym przez syndyka.

Zarzucił ponadto naruszenie art. 498 § 2 i 499 k.c. przez ich niezastosowanie.

W odpowiedzi na kasację Syndyk wniósł o jej oddalenie, przecząc zasadności

zarzutów w niej podniesionych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z chwilą ogłoszenia upadłości z mocy samego prawa upadły traci możliwość

korzystania i rozporządzania majątkiem stanowiącym masę upadłości. Z tą chwilą

wymienione uprawnienia przechodzą na syndyka. Syndyk sprawuje wobec tego zarząd

masą upadłości, do której wchodzą składniki majątkowe upadłego w dacie ogłoszenia

upadłości oraz nabyte w toku postępowania upadłościowego. Do masy upadłości

wchodzą także wierzytelności upadłego, a co za tym idzie podlegają one zarządowi

sprawowanemu przez syndyka ze wszystkimi tego konsekwencjami, także w zakresie

ich dochodzenia jak i dopuszczalności potrącenia. Tak określone skutki upadłości nie

wyłączają wyjątku.

W myśl art. 34 § 1 prawa upadłościowego, dalej powoływanego w skrócie „pr. u.”,

potrącenie długu upadłego z długiem wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli oba długi

istniały w czasie ogłoszenia upadłości, chociażby termin uiszczenia jednego z nich nie

nastąpił. Takie uregulowanie wyraźnie preferuje wierzyciela upadłego i zarazem

wierzyciela masy upadłości odsuwając od niego groźbę uczestniczenia w podziale na

równi z innymi wierzycielami i stosownie do wysokości dzielonej sumy, co z reguły

prowadzi do częściowego tylko zaspokojenia.

Możliwość potrącenia wierzytelności z uwzględnieniem przesłanek, o których

mowa w art. 34 § 1 pr. u. obwarowana została nałożonym na wierzyciela obowiązkiem

złożenia oświadczenia o potrąceniu nie później niż przy zgłoszeniu swej wierzytelności

(art. 37 pr. u.). Później niż w dacie zgłoszenia wierzytelności złożone oświadczenie

wierzyciela, iż korzysta z potrącenia, jest równoznaczne z utratą prawa potrącenia.

Pozostaje mu tylko liczyć na zaspokojenie z podziału masy upadłości w postępowaniu

4

upadłościowym, wespół z innymi wierzycielami, którzy owe wierzytelności zgłaszają w

trybie art. 150 pr. u. Przepisy art. 34 - 37 pr. u. regulują jeden z możliwych przypadków

potrącenia, stąd ich szczególny charakter wyrażający się m.in. w pozbawieniu

wierzyciela wyboru terminu, w jakim chce skorzystać z potrącenia. Wyjątkowość tego

uregulowania wynika stąd, że w razie wyłączenia możliwości wzajemnego umorzenia

długów, dłużnik upadłego byłby zmuszony pokryć ten dług w całości, sam natomiast

mógłby tylko partycypować z innymi wierzycielami w podziale likwidowanego majątku

upadłego. Idea uczciwego obrotu usprawiedliwia wprowadzenie przez ustawodawcę

omawianego wyjątku i współczesny ustawodawca także od niej nie stroni, jeżeli mieć na

uwadze brzmienie art. 96 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535).

Pozostaje w związku z tymi uwagami odpowiedzieć na pytanie, czy

w niekwestionowanym stanie faktycznym sprawy zachodzi możliwość umorzenia obu

długów, jednego obciążającego masę upadłości i drugiego, dochodzonego od dłużnika

na korzyść masy upadłości. Otóż odpowiedz na to pytanie tkwi w niekwestionowanym

stanie faktycznym przyjętym przez Sąd Apelacyjny. Sąd Apelacyjny przyjmuje

mianowicie, że „Nie budzi wątpliwości fakt, iż oświadczenie o potrąceniu złożone przez

dłużnika upadłego po ogłoszeniu upadłości może skutkować umorzeniem wzajemnych

wierzytelności upadłego i dłużnika, jeżeli spełnione zostały wymogi przewidziane w art.

34 § 1 i 37 prawa upadłościowego”. Wypowiedź tę poprzedza ocena zachowania strony

pozwanej po ogłoszeniu upadłości, sprowadzającego się do dwóch czynności:

oświadczenia woli potrącenia i zgłoszenia wierzytelności - z zachowaniem takiej

kolejności. Taka konstatacja odzwierciedla w istocie wzorcową przesłankę zastosowania

art. 34 § 1 pr. u., zwłaszcza w kontekście aprobowanego w piśmiennictwie zapatrywania

Sądu Najwyższego, wyrażonego w wyroku z dnia 15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94

(OSP 1996/4/84). W myśl tego zapatrywania przepisy art. 34 i n. prawa upadłościowego

o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym stosuje się wyłącznie do potrącenia

między wierzytelnością upadłego i taką wierzytelnością upadłego, która należy do masy

upadłości. Stan sprawy po ogłoszeniu upadłości, a więc właściwe postępowanie

upadłościowe, nie stanowi przeszkody do umorzenia wzajemnych wierzytelności

upadłego i jego wierzyciela, jeżeli spełnione zostaną warunki z art. 34 – 37 pr. u.

Z tych wszystkich względów i na zasadzie art. 39315

k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy

z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz

5

ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 13, poz. 98), a ponadto na

zasadzie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c. należało orzec jak w sentencji.