I CK 220/05

Sygn. akt I CK 220/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa (…) Banku (…) Spółki Akcyjnej V Oddział w W. przeciwko W. K.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 grudnia 2005 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 września 2004 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 8 października 2003 r. zasądził od

pozwanego na rzecz powoda 85 737,95 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 4 stycznia

2002 r., oddalił powództwo o odsetki za okres od 19 maja 2000 r. do 3 stycznia 2002 r.,

umorzył postępowanie co do kwoty 31 208,43 zł na skutek cofnięcia powództwa, nadał

wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie, w jakim zasądził roszczenie

2

uznane przez pozwanego (189,57 zł z ustawowymi odsetkami) i orzekł o kosztach

procesu.

Sąd ustalił, że W. K. i A. O. prowadzili - na podstawie umowy spółki cywilnej z

dnia 20 grudnia 1991 r. - działalność gospodarczą pod na- zwą „K.(…)”. Dnia 12 mają

1993 r. wspólnicy, prowadzący wówczas działalność gospodarczą pod nazwą „Centrum

(…)", zawarli z powodowym bankiem umowę rachunku bankowego.

Dnia 10 października 1999 r. zmarł A. O. Żona zmarłego B. O. powiadomiła

powoda pisemnie dnia 28 października 1999 r., że jest jedyną spadkobierczynią A. O. i

zastrzegła, że pozwany od śmierci wspólnika podejmuje działania bez jej zgody.

Bank został powiadomiony pisemnie o śmierci A. O. także przez pozwanego.

Ponadto został też poinformowany przez niego, że pieniądze znajdujące się na

rachunku bankowym będą wykorzystywane na bieżące wydatki „Centrum (…)", do

czasu zakończenia działalności w dniu 1 lutego 2000 r. Pozwany zwrócił się także do

powoda o wyrażenie zgody na dysponowanie pieniędzmi zgromadzonym na rachunku

bankowym i złożył zlecenie przeniesienia ich na inne konto oraz likwidację

dotychczasowego rachunku. Bank, po uzyskaniu opinii prawnej, wykonał zlecenie.

Dnia 19 maja 2000 r. B. O. zażądała od powoda, przedstawiając postanowienie o

stwierdzeniu nabycia spadku po A. O., wypłacenia połowy sumy pieniędzy

zgromadzonych na rachunku bankowym założonym przez wspólników spółki. Powód

odmówił i dopiero po wydaniu wyroku z dnia 5 grudnia 2001 r., którym Sąd Okręgowy w

W. w spawie l C (…) zasądził od niego na rzecz B. O. 106 946,38 zł z ustawowymi

odsetkami, zadośćuczynił jej żądaniu.

Wszczęte przez powoda postępowanie w celu uregulowania w drodze ugody

dochodzonego roszczenia nie przyniosło rezultatu, ponieważ pełnomocnik powoda nie

wyraził zgody na zawarcie ugody.

Sąd Okręgowy uznał, odwołując się do wyroku wydanego w sprawie l C (…), że

mający charakter współwłasności łącznej majątek spółki cywilnej – na skutek jej

rozwiązania z powodu śmierci A. O. - uległ przekształceniu we współwłasność

ułamkową (art. 875 k.c.). To oznacza, że pozwany i B. O., jako spadkobierczyni

zamarłego wspólnika, byli uprawnieni do otrzymania po ½ części wkładu pieniężnego

zgromadzonego na rachunku bankowym. Pozwany, pobierając cały wkład, uzyskał

zatem bez podstawy prawnej korzyść majątkową wartości 116 946,38 zł (1/2 z

233 892,76 zł). Wypłata tej kwoty stanowiła świadczenie nienależne w rozumieniu art.

410 § 2 k.c. Sąd nie dopatrzył się powodów do oddalenia powództwa na podstawie art.

3

411 k.c., jak i stwierdzenia wygaśnięcia obowiązku zwrotu korzyści przez pozwanego na

podstawie art. 409 k.c.

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem zmienił orzeczenie Sądu pierwszej

instancji w części uwzględniającej roszczenie i oddalił powództwo w tym zakresie oraz

orzekł o kosztach procesu.

Sąd odwoławczy uznał, że rachunek bankowy, który posiadali wspólnicy spółki

cywilnej, miał charakter rachunku wspólnego łącznego. Oznacza to, że wspólnicy mogli

dysponować zgromadzonym na nim wkładem tylko wspólnie. Z istoty tego rodzaju

rachunku wynika bowiem, że świadczenie banku wobec jego posiadaczy ma charakter

świadczenia niepodzielnego. Pozwany i B. O., która wstąpiła w prawa zmarłego męża,

jako uprawnieni do świadczenia niepodzielnego mogli - zgodnie z art. 381 k.c. - każdy z

nich żądać spełnienia całego świadczenia. Jednakże wobec sprzeciwu B. O., powód

zobowiązany był świadczyć obu wierzycielom łącznie albo złożyć przedmiot świadczenia

do depozytu sądowego. Powód, spełniając świadczenie niepodzielne do rąk

pozwanego, nie może skutecznie domagać się od niego zwrotu jego części na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

W kasacji, opartej na obu podstawach z art. 3931

k.p.c., pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 405 i art. 410 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, art. 197, art. 198, art. 199 w zw. z art. 863 § 1 i 3 oraz 875 § 1 k.c. art.

872, art. 381, art. 379 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz obrazę art. 365 § 1 w

zw. z art. 391 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i oddalenie apelacji pozwanego bądź o uchylenie orzeczenia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem bezpodstawnego wzbogacenia mogą być różne zdarzenia. Sąd

Najwyższy dał temu wyraz w niepublikowanym wyroku z dnia 23 listopada 1998 r., II

CKN 58/98, stwierdzając, że odpowiedzialność z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

obciąża wzbogaconego niezależnie od tego, w wyniku jakiego zdarzenia uzyskał

korzyść majątkową. Może ona powstać w wyniku działania wzbogaconego, jak i nawet

wbrew jego woli. z jego dobrą lub złą wiarą. Może być także rezultatem czynności

zubożonego, osób trzecich, a nawet sił przyrody.

Sąd Apelacyjny, rozstrzygając sprawę, nie dostrzegł znaczenia spełnienia

świadczenia przez powodowy bank na podstawie wyroku wydanego w sprawie l C (…)

4

z punktu widzenia przypisania pozwanemu odpowiedzialności wobec powoda na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Wierzytelność z tytułu rachunku bankowego, założonego przez wspólników spółki

cywilnej, niewątpliwie należała do majątku spółki. Podlegała ona zatem rozliczeniu

między pozwanym a B. O. - na skutek rozwiązania spółki z powodu śmierci A. O. i

przekształcenia się jej majątku ze współwłasności łącznej we współwłasność ułamkową

- w ramach podziału majątku spółki (art. 875 k.c.).

Tymczasem całą kwotę przechowywaną na rachunku bankowym - co jest

bezsporne w sprawie - otrzymał pozwany. Jednocześnie powodowy bank, wykonując

prawomocny wyrok wydany w spawie l C (…), wypłacił także B. O. z tytułu

prowadzonego rachunku bankowego byłych wspólników kwotę odpowiadająca jej

udziałowi w majątku spółki. Na skutek wykonania wyroku wydanego w sprawie l C (…)

nastąpiło przesunięcie majątkowe kosztem banku. Poza wypłaconą w całości

pozwanemu kwotą przechowywaną na rachunku bankowym (233 892,76 zł), powód

ponadto wypłacił bowiem B. O. kwotę 116 946,38 zł.

Wypłacona przez bank należność na podstawie wymienionego wyroku

spowodowała uzyskanie przez pozwanego korzyści majątkowej kosztem banku. W. K.

uniknął bowiem w ten sposób przekazania B. O. należności z tytułu wierzytelności z

rachunku bankowego, do której w ramach podziału majątku spółki pozwany i B. O. byli

uprawnieniu w równych częściach.

Uzyskana przez pozwanego korzyść majątkowa nie znajduje żadnego

usprawiedliwienia prawnego. Jest oczywiste, że pozwany, na którym spoczywa

obowiązek rozliczenia z B. O. wierzytelności z tytułu rachunku bankowego byłych

wspólników spółki cywilnej, nie może dokonać tego kosztem majątku powodowego

banku. Zachodzą zatem przesłanki - przewidziane w art. 405 k.c. – uzasadniające

żądanie zasądzenia dochodzonej przez powoda kwoty na podstawie przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu.

To oznacza, że zarzut skarżącego, iż zaskarżony wyrok został wydany z

naruszeniem art. 405 k.c. okazał się trafny Jednocześnie wystarczy on do uznania

pierwszej podstawy kasacyjnej za usprawiedliwioną i czyni zbędnym ustosunkowywanie

się do pozostałych zarzutów kasacji. Jednakże wobec niezbadania podniesionego w

apelacji zarzutu naruszenia art. 409 k.c. niezbędne stało się uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w celu ustalenia, czy

5

uzyskana bezpodstawnie przez pozwanego korzyść majątkowa stanowi jeszcze

aktualne wzbogacenie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy - na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c.

w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) - orzekł,

jak w sentencji wyroku.