IV CK 244/05

Sygn. akt IV CK 244/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Grzelka (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko A. S. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13

grudnia 2005 r., kasacji pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 stycznia

2005 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację z tym, że stronę powodową oznacza jako Skarb Państwa -

Prezydenta miasta B. i zasądza od pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę

1.800 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 25.03.2004 r. zasądził od pozwanej A. S. na

rzecz Skarbu Państwa – Prezydenta m. B. kwotę 68.760 zł tytułem zwrotu korzyści

uzyskanej bez podstawy prawnej. Ustalono, że postanowieniem z dnia 20.05.1996 r.

sąd stwierdził nabycie spadku po J. D. na postawie testamentu w całości na rzecz

pozwanej. Ta umową z 13.12.1996 r. sprzedała dwie działki wchodzące w skład spadku

za kwotę 50.000 zł, a następnie umową z dnia 14.11.1997 r. sprzedała kolejną działkę

za kwotę 38.760 zł. Przed Sądem Rejonowym toczyło się postępowanie karne

przeciwko pozwanej o sfałszowanie testamentu, przy czym pozwanej postawiono zarzut

w dniu 19.12.1997 r., a w dniu 30.12.1997 r. zaznajomiono ją z materiałem dowodowym,

w tym z opinią biegłego według którego J. D. nie sporządził testamentu. Wyrokiem z

2

dnia 5.10.1998 r. pozwana została uniewinniona od zarzutu sfałszowania testamentu.

Postanowieniem z dnia 20.05.2000 r. Sąd Rejonowy zmienił poprzednie orzeczenie w

przedmiocie nabycia spadku i stwierdził, że spadek po J. D. na podstawie ustawy nabył

w całości Skarb Państwa.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwana w wyniku sprzedaży nieruchomości

wchodzących w skład spadku po J. D. uzyskała bez podstawy prawnej korzyść w

postaci należności ze sprzedaży w kwocie 88.760 zł. Z tej kwoty jedynie 20.000 zł

przeznaczone na pomnik dla J. D. uznał za korzyść zużytą do czasu, kiedy pozwana

powinna się liczyć z obowiązkiem zwrotu w taki sposób, że nie jest już wzbogacona.

Pozwana nie wykazała natomiast, aby pozostałą kwotę zużyła w taki sposób, który

zwalniałby ją z obowiązku zwrotu.

Rozpoznając apelację pozwanej Sąd Apelacyjny postanowił zawiadomić

o procesie Ministra Skarbu Państwa, uznając go za właściwą jednostkę organizacyjną, a

następnie wyrokiem z dnia 25.01.2005 r. oddalił apelację pozwanej, zwalniając od

udziału w sprawie prezydenta B. Merytorycznie podzielił ocenę prawną Sądu I instancji.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją pozwana zarzucając naruszenie art. 67 § 2, 202,

233, 379 pkt 2 i 378 § 1 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a nadto

naruszenie prawa materialnego tj. art. 409 k.c. przez błędną wykładnię. Wskazując na

powyższe wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa

względnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia jest kwestia ustalenia

właściwego statio fisci Skarbu Państwa, który w niniejszej sprawie występuje po stronie

powodowej. Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11.05.1999 r. I CKN

1148/97 (OSNC 1999, nr 12, poz. 265) Skarb Państwa stanowi scalony i o jednolitym

charakterze podmiot; niezależnie od liczby wskazanych w pozwie i orzeczeniu sądowym

jednostek organizacyjnych; stroną jest zawsze Skarb Państwa, a nie wskazane

jednostki. Ta konstrukcja nie oznacza jednak, aby ustalenie właściwego statio fisci

Skarbu Państwa nie miała istotnego znaczenia procesowego. Treść art. 67 § 2 k.p.c. nie

pozostawia wątpliwości, że za Skarb Państwa czynności procesowe musi podejmować

organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone

roszczenia lub organ jednostki nadrzędnej. Jest poza sporem, że obowiązkiem sądu

orzekającego jest czuwanie z urzędu na tym, aby Skarb Państwa był reprezentowany w

3

procesie przez właściwą państwową jednostkę organizacyjną. To wymaganie, mimo

uchylenia art. 3 § 2 k.p.c., jest nadal aktualne, a normatywną podstawą jego

uzasadnienia jest art. 202 zd. 2 k.p.c. Przepis ten wyraźnie stwierdza, że brak należytej

reprezentacji strony, rozumiany m.in. jako niedziałanie na stronę – także na Skarb

Państwa - organu uprawnionego lub osób upoważnionych do działania na ten organ (w

odniesieniu do Skarbu Państwa - niedziałanie organu państwowej jednostki

organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie) – sąd bierze

pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy.

Trzeba stwierdzić, że sądy obu instancji, a w szczególności Sąd Apelacyjny,

wywiązał się z tego obowiązku i podjął czynności zmierzające do ustalenia statio fisci.

Nie oznacza to jednak, aby rezultat tych działań i ustalenie, iż właściwym statio fisci jest

Minister Skarbu Państwa mógł być akceptowany. Sąd Apelacyjny dla uzasadnienia

swojego stanowiska powołał dwa podstawowe argumenty: po pierwsze uznał, że skoro

przedmiotowe nieruchomości, które pozwana sprzedała nie weszły do zasobu

nieruchomości Skarbu Państwa, to wyłączona jest możliwość reprezentowania Skarbu

Państwa przez starostę (prezydenta miasta na prawach powiatu). Po drugie przyjął, że

właściwym statio fisci w niniejszej sprawie jest Minister Skarbu Państwa z uwagi na art.

25 ust. 1 ustawy z dnia 4.09.1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2003 r.

Nr 159, poz. 1348). Zgodnie z tym przepisem do jego kompetencji należą sprawy

gospodarowania mieniem Skarbu Państwa, w tym ochrony jego interesu.

Odnosząc się do tych argumentów stwierdzić należy, że w praktyce występują

oczywiście istotne trudności w ustaleniu właściwego statio fisci. Mając to na uwadze

podnieść jednak należy, że co najmniej wątpliwe jest stanowisko, że przedmiotowe

nieruchomości nie weszły do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa. Należy przecież

zauważyć, że spadek po J. D. otworzył się 10.01.1996 r. i z tą chwilą w istocie spadek

po nim nabył Skarb Państwa, a postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma

charakter deklaratoryjny. Nie sposób przy tym twierdzić, aby wyliczenie spraw, w których

czynności w postępowaniu sądowym podejmuje w imieniu Skarbu Państwa starosta

(prezydent miasta na prawach powiatu) zawarte w art. 23 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia

21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603

ze zm.) miało charakter wyczerpujący. Jeszcze przed nowelizację tej ustawy

prezentowano przy tym pogląd, iż nie byłoby uzasadnione kwestionowanie uprawnień

starosty do reprezentowania Skarbu Państwa w postępowaniu sądowym w sprawach

wymienionych w art. 23 ust. 1 pkt 8 tej ustawy o gospodarce nieruchomościami, a

4

dotyczących nieruchomości które nie weszły do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa.

Najistotniejszym jednak argumentem przemawiającym za uznaniem starosty

(prezydenta miasta na prawach powiatu) jako właściwego reprezentanta Skarbu

Państwa w niniejszej sprawie jest treść art. 11a ustawy o gospodarce

nieruchomościami, obowiązującego od 22.09.2004 r. Zgodnie z tym przepisem, art. 11

ust. 1 ustawy (który przyjmuje generalną zasadę reprezentowania Skarbu Państwa

przez starostę w sprawach gospodarowania nieruchomościami) stosuje się do czynności

prawnych lub czynności procesowych podejmowanych na rzecz lub w interesie Skarbu

Państwa. Przepis ten, który obowiązywał w chwili orzekania przez Sąd Apelacyjny,

przesądza kwestię reprezentacji Skarbu Państwa w niniejszej sprawie na rzecz starosty

(prezydenta miasta na prawach powiatu). W konsekwencji tego uznać trzeba, że Skarb

Państwa był prawidłowo reprezentowany przed Sądem Okręgowym, zaś wadliwie

w postępowaniu apelacyjnym. Nie miało to jednak wpływu na wynik sprawy, gdyż

zarzuty dotyczące niezastosowania w sprawie w odniesieniu do całego żądania art. 409

k.c. są chybione. Sąd Apelacyjny - podzielając w tym zakresie – ocenę Sądu

Okręgowego, w żadnym razie nie naruszył art. 233 § 1 k.p.c. Odmowa wiarygodności

zeznaniom pozwanej i jej córki jest w okolicznościach sprawy uzasadniona. Wskazano

bowiem konkretne fakty, które nie sposób skutecznie podważyć, a które nie pozwalają w

całości oddalić powództwa na podstawie art. 409 k.c.

Na marginesie należy zauważyć, że nie jest oczywiście uzasadniony zarzut

nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 k.p.c. Jak to już wcześniej

wskazano stroną powodową w sprawie jest Skarb Państwa, który jako osoba prawna ma

zdolność sądową i procesową. Skarb Państwa nie ma organów ani siedziby. Jest on w

postępowaniu cywilnym reprezentowany przez państwową jednostkę organizacyjną bez

osobowości prawnej, z działalnością której wiąże się dochodzone roszczenie, a

czynności procesowe za Skarb Państwa podejmuje organ tej jednostki (art. 67 § 2

k.p.c.). Można jedynie rozważać, czy wadliwa reprezentacja Skarbu Państwa mogła

pozbawić tę stronę możliwości obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Należy

podzielić pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w niepublikowanym postanowieniu z dnia

18.02.1998 r. I CKN 496/97, że zasadność takiego zarzutu zależy od realiów

rozpoznawanej sprawy. W realiach niniejszej sprawy oczywiście trzeba wykluczyć

pozbawienie Skarbu Państwa możliwości obrony swych praw.

Z tych względów, na podstawie art. 39312

k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia

22.12.2004 o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

5

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), orzeczono jak w

sentencji.