IV CK 306/05

Sygn. akt IV CK 306/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSA Aleksandra Marszałek

w sprawie z powództwa H. R.

przeciwko Gminie J. i Skarbowi Państwa - Nadleśnictwu S. o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 21 grudnia 2005 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w O. z

dnia 13 stycznia 2005 r., sygn. akt I Ca (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O. do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2004 r. uwzględnił powództwo

wytoczone przez H. R. przeciwko Gminie J. i Skarbowi Państwa – Nadleśnictwu S. i

uzgodnił treść ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w

dziale II ksiąg Kw Nr (...) i Kw Nr (...) Gminy J. i wpisanie w jej miejsce jako właściciela

nieruchomości powoda oraz przez wyłączenie z ksiąg Kw Nr (...) i Kw Nr (...)

2

określonych działek i założenie dla nich nowych ksiąg wieczystych i wpisanie w nich

jako właściciela powoda. Sąd ten ustalił, że ojciec powoda E. R. zmarł w 1954 r., a

spadek po nim nabyli, łącznie z gospodarstwem rolnym o powierzchni około 100 ha,

żona M. R. w ¼ części oraz zstępni – powód, S. R., A. T. i E. R. w częściach równych.

Umową zawartą w dniu 7 lipca 1970 r. w formie aktu notarialnego dokonano zniesienia

współwłasności nieruchomości spadkowej, w wyniku czego powód otrzymał

na własność działki nr (...) położone w Nartach oraz działkę nr (...)/6 położoną w W., o

łącznej powierzchni 17,64 ha. Od 1973 r. powód starał się o wyjazd na stałe do Niemiec.

Deklarując narodowość niemiecką zwrócił się do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę

obywatelstwa i w dniu 30 sierpnia 1977 r. otrzymał zgodę na wyjazd. Przed wyjazdem

do Niemiec nie rozporządził należącą do niego nieruchomością. Decyzją z dnia 16

listopada 1977 r. Naczelnik Gminy J. stwierdził, że własność nieruchomości powoda

przeszła z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 38 ustawy z dnia 14

lipca 1961 r. o gospodarce nieruchomościami w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U.

z 1969 r. Nr 22, poz. 159), a decyzją z dnia 6 kwietnia 1978 r. przekazał nieruchomość

oznaczoną jako działka nr (...) Nadleśnictwu S. i w księdze wieczystej wpisano Skarb

Państwa jako właściciela nieruchomości pozostającej w zarządzie Nadleśnictwa S. Jako

podstawę wpisu, wynikającą z załączonego zaświadczenia Urzędu Rejonowego w S.,

wskazano art. 2 lit. b) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) w zw. z art. 4 dekretu z dnia 13

listopada 1945 r. o zarządzie Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 51, poz. 295). Decyzjami

Wojewody X. z dnia 19 lutego 1991 r. i z dnia 6 lipca 1995 r. stwierdzono – w trybie

komunalizacji – nabycie pozostałych działek przez Gminę J. W księgach wieczystych dla

nich założonych wpisana została jako właściciel Gmina J. Część nieruchomości

przejętej prze Gminę została sprzedana osobom fizycznym i prawnym. Decyzją z dnia 7

listopada 2002 r. Wojewoda X. stwierdził nieważność decyzji Naczelnika Gminy J. z dnia

16 listopada 1977 r., ponieważ wydanie jej było zbędne, gdyż przepis, na podstawie

którego została ona wydana, przewidywał przejście nieruchomości na rzecz Państwa z

mocy samego prawa.

Zdaniem Sądu Rejonowego zastosowanie art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. wymagało łącznego spełnienia trzech przesłanek, tj. 1) powód musiał być

właścicielem nieruchomości w dniu 1 stycznia 1945 r., 2) musiał uzyskać stwierdzenie

narodowości polskiej i obywatelstwa polskiego oraz 3) musiał utracić obywatelstwo

polskie w związku z wyjazdem z kraju. Powód nie spełnił pierwszej z tych przesłanek.

3

W uwzględnieniu apelacji pozwanych Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 13

stycznia 2005 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił. Sąd

Okręgowy nie podzielił wykładni art. 38 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. dokonanej przez

Sąd pierwszej instancji. Uznał, że przepis ten stosuje się nie tylko do osób, które w dniu

1 stycznia 1945 r. były właścicielami nieruchomości, lecz także do osób, które były ich

spadkobiercami. Wprawdzie podstawą wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako

właściciela nieruchomości był art. 2 lit. b) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej, ale ojcu powoda nie odebrano nieruchomości do chwili

jego śmierci i brak jest jakichkolwiek dokumentów, chociażby protokołów

inwentaryzacyjnych czy innych dokumentów Komisji Ziemskiej wskazujących, że

zakwalifikowano nieruchomość na cele reformy rolnej.

Wyrok Sądu drugiej instancji powód zaskarżył kasacją. Podstawę kasacji stanowi

naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni art. 38 ust. 3 ustawy z

dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

apelacji pozwanych od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Majątki poniemieckie, które nie przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie

przepisów o reformie rolnej, lasach i osadnictwie lub przepisów nacjonalizacyjnych,

objęte zostały przepisami dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz. U. Nr 12, poz. 87 ze zm.). Na podstawie art. 2 ust. 1 tego dekretu na

własność Skarbu Państwa przeszedł z mocy samego prawa wszelki majątek: a) Rzeszy

Niemieckiej i b. Wolnego Miasta Gdańska (ust. 1 lit. a); b) obywateli Rzeszy Niemieckiej

i b. Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez

Niemców prześladowanej (ust. 1 lit. b); c) niemieckich i gdańskich osób prawnych

z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego (ust. 1 lit. c); d) spółek

kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację

niemiecką lub gdańską (ust. 1 lit. d); e) osób zbiegłych do nieprzyjaciela (ust. 1 lit. e).

Osoby, które uzyskały stwierdzenie narodowości polskiej i nabyły obywatelstwo

polskie (art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich), zachowały własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1

stycznia 1945 r., a także nabytych w drodze osadnictwa rolnego lub uwłaszczenia.

Dotyczyło to tzw. autochtonów, czyli tych właścicieli nieruchomości położonych na

Ziemiach Odzyskanych i Północnych, którzy po dniu 1 stycznia 1945 r. uzyskali

4

stwierdzenie narodowości polskiej i nabyli obywatelstwo polskie. Wiele z tych osób

wyjechało w okresie od dnia 16 maja 1956 r. do dnia 8 marca 1964 r. z kraju do Niemiec

w ramach tzw. akcji łączenia rodzin, na podstawie przepisów niepublikowanej uchwały

Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r., obowiązującej od dnia 8 marca 1964 r.

W związku z tymi wyjazdami i opuszczeniem gospodarstw przez ich właścicieli powstała

konieczność uregulowania ich własności. Dokonano tego w art. 38 ustawy z dnia 14

lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r.

Nr 22, poz. 139 ze zm.). Według ustępu 3 tego artykułu „nieruchomości stanowiące

zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (…) własność osób, które wobec uzyskania przez nie stwierdzenia

narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, przechodzą z mocy samego prawa

na własność Państwa, jeżeli osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą

obywatelstwo polskie. Osoby te tracą prawo rozporządzania nieruchomością z dniem, w

którym złożyły właściwym organom polski dowód osobisty i otrzymały dokument

uprawniający do wyjazdu za granicę”.

Wykładnia powołanego przepisu legła w istocie rzeczy u podstaw sporu między

stronami i odmiennych stanowisk sądów pierwszej i drugiej instancji. Bezsporne w

sprawie jest, że właścicielem nieruchomości był ojciec powoda, który zmarł w 1954 r.

Trafnie sądy obu instancji uznały, że ojciec powoda przeszedł procedurę weryfikacyjną,

w wyniku której stwierdzono, że jest on narodowości polskiej i przysługuje mu

obywatelstwo polskie zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o

obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na

obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 15, poz. 186)

Podejmując problem wykładni art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach stwierdzić należy, że niewątpliwie przepis

ten miałby zastosowanie do ojca powoda. Powstaje jednak zagadnienie, czy ma on

zastosowanie do powoda, będącego jego następcą prawnym (spadkobiercą). Z

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1965 r., II CR 523/64 (OSNCP

1965, nr 7-8, poz. 135) mogłaby wynikać odpowiedź pozytywna. W postanowieniu tym

stwierdzono bowiem, że przepis art. 38 ust. 3 powołanej ustawy dotyczy również

wypadku, gdy „…osobie takiej przysługuje udział w spadku, w skład którego wchodzi

nieruchomość, bez względu na to, czy jest to nieruchomość miejska, czy też

nieruchomość rolna”. Uzasadniając ten pogląd Sąd Najwyższy wskazał, że spadek

stanowi ogół praw i obowiązków zmarłego, a więc art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca

5

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach obejmuje także spadkobiercę.

Odmienny pogląd wyrażony został w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20

czerwca 2002 r., I CKN 782/00 (niepubl.), w którym stwierdzono, iż „z art. 38 ust. 3

ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach wynika, że

oparta na nim utrata własności nieruchomości na rzecz Państwa dotyczy osób, które po

stwierdzeniu narodowości polskiej i nabyciu obywatelstwa polskiego, zachowały

własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia 1945 r.” Pogląd ten

spotkał się z aprobatą Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 13 grudnia 2005 r., IV CK

304/05 (niepubl.). Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie także

opowiada się za tym poglądem. Uzasadniają go dwa argumenty. Przede wszystkim,

sama treść art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w

miastach i osiedlach ma jednoznacznego adresata pod względem podmiotowym. Po

pierwsze, przepis ten odnosi się do będących właścicielami nieruchomości osób, o

których stanowi art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich, tj. osób będących obywatelami Rzeszy Niemieckiej i b.

Wolnego Miasta Gdańska (z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez

Niemców prześladowanej). Po drugie, stosownie do tego przepisu to wobec tych osób

ma nastąpić stwierdzenie narodowości polskiej, zgodnie z ówczesną procedurą

weryfikacyjną, wobec czego przysługiwało im obywatelstwo polskie. Jeżeli wobec tych

osób spełnione zostały łącznie oba te warunki i utraciły one obywatelstwo polskie

w związku z wyjazdem z kraju, to utraciły one własność nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że przepis art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach jako wyjątkowy, przewidujący

bardzo dotkliwą sankcję w postaci utraty własności nieruchomości, nie może podlegać

wykładni rozszerzającej. Uzasadnia to wniosek, że utrata własności nieruchomości, o

której stanowi ten przepis, dotyczy jedynie tych osób, które po stwierdzeniu ich

narodowości polskiej i uzyskaniu obywatelstwa polskiego zachowały własność

nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia 1945 r., a następnie w

związku z wyjazdem z kraju utraciły obywatelstwo polskie; nie dotyczy to następców

prawnych tych osób. Nie dotyczy zatem powoda. Zastosowanie wobec niego art. 38 ust.

3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach nie było

zatem uprawnione.

6

Z przytoczonych względów podstawa, na której kasacja została oparta, okazała

się usprawiedliwiona.

Sąd Najwyższy nie skorzystał z uprawnienia do wydania wyroku reformatoryjnego

(art. 39315

k.p.c. obowiązujący przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r.

o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju

sądów powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98, mający zastosowanie

do rozpoznawanej kasacji na podstawie art. 3 tej ustawy), a na podstawie art. 39313

§ 1

zd. pierwsze k.p.c., obowiązującego przed wskazaną zmianą, orzekł jak w sentencji. W

związku z ustaleniem poczynionym w sprawie, że część nieruchomości przejętej przez

Gminę J. została sprzedana osobom fizycznym i prawnym, nie jest jasne, czy ustalenie

to obejmuje nieruchomości, których dotyczy zaskarżony wyrok.