V CSK 29/05

Sygn. akt V CSK 29/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa L. J.

przeciwko J. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 lutego 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną, zasądza od pozwanego na rzecz

powoda kwotę 2.500 (dwa tysiące pięćset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w dniu 2 stycznia 2003 r. wydał nakaz zapłaty w

postępowaniu nakazowym, nakazując pozwanemu J. T., aby zapłacił na rzecz

powoda L. J. kwotę 535.000 złotych z ustawowymi odsetkami. Po rozpoznaniu

zarzutów pozwanego Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 września 2004 r. utrzymał

w mocy w całości nakaz zapłaty.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że w dniu 15 grudnia 2001 r. pozwany

wystawił weksel in blanco i wręczył go siostrzenicy powoda M. M. w celu

zabezpieczenia roszczeń z tytułu pożyczek i ceny nabytej przez pozwanego apteki.

W dniu 22 listopada 2002 r. remitent weksla M. M. uzupełniła weksel in blanco

swoim imieniem i nazwiskiem kwotą 535.000 zł, a także klauzulą „bez protestu” i

„sola weksel”. Wpisała też domicyl weksla wskazując adres „W., O. […]”. W dniu 30

listopada 2002 r. przeniosła weksel na powoda przez indos poprzez umieszczenie

na odwrocie weksla wzmianki „ustępuje na zlecenie L. J.” pod którym to

oświadczeniem podpisała się i zamieściła datę 30.11.2002, po czym wręczyła

weksel powodowi. Pismem z dnia 2 grudnia 2002 r. doręczonym pozwanemu w

dniu 4.12.2002 r. powód wezwał pozwanego do wykupu weksla. Pozwany nie

zapłacił należności wynikającej z weksla, w związku z czym powód wniósł do sądu

pozew o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym.

W ocenie Sądu Okręgowego, zgodnie z art. 10 prawa wekslowego pozwany

nie mógł wobec posiadacza weksla skutecznie podnieść zarzutu, że weksel został

wypełniony niezgodnie z porozumieniem łączącym go z remitentem, gdyż

wierzytelność wekslowa jest oderwana od podstawy prawnej, która nie jest

wyrażona na wekslu i niezależna od osobistych stosunków łączących dłużnika

z poprzednim posiadaczem – w niniejszej sprawie z remitentem weksla. Pozwany

nie wykazał, aby po stronie powoda w chwili nabycia weksla istniała świadomość

istnienia zarzutów osobistych pozwanego względem remitenta weksla, a także

świadomość działania na szkodę wystawcy weksla. Ciężar dowodu okoliczności

faktycznych uzasadniających przyjęcie, że posiadacz weksla, nabywając weksel,

działał świadomie na szkodę dłużnika – spoczywa na dłużniku, skoro więc pozwany

3

nie udowodnił swoich twierdzeń uznać należało, że w chwili nabycia weksla przez

indos powód nie wiedział o zarzutach dłużnika względem remitenta, jak i nabywając

weksel nie działał świadomie na szkodę dłużnika.

Apelację pozwanego od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił

wyrokiem z dnia 10 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i

ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Wskazał, że dla oceny skutków indosu

kluczowe znaczenie mają, art. 10 i 17 prawa wekslowego. Pierwszy z nich pozwala

dłużnikowi powoływać się wobec indosatariusza na zarzut niezgodnego

z porozumieniem wypełnienia weksla tylko wtedy, gdy indosatariusz nabył weksel

w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Drugi

z wymienionych przepisów stanowi w odniesieniu do weksla własnego, że dłużnik

nie może wobec indosatariusza powoływać się na inne zarzuty wynikające ze

stosunków łącznych go z poprzednimi wierzycielami wekslowymi, chyba, że

indosatariusz nabywając weksel działał świadomie na szkodę dłużnika. Mimo, że

przepisy mówią tylko o tym, że dłużnik nie może powoływać się na określone

zarzuty, chodzi tu nie o samą nieskuteczność podnoszonych twierdzeń, ale

o zmianę treści stosunku prawnego wskutek indosu.

W przypadku weksla in blanco, indos weksla, mającego wskutek

uzupełniania wszystkie konieczne składniki, powoduje, że nabywca uzyskuje

wierzytelność wekslową odpowiadającą treści weksla, mimo że wierzytelność taka

indosantowi nie przysługiwała. W razie niezgodnego z porozumieniem uzupełnienia

weksla ustawa wyklucza nabycie przez indosatariusza wierzytelności wekslowej

odpowiadającej treści weksla jedynie wówczas, jeżeli nabył weksel w złej wierze

albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Zła wiara w rozumieniu art.

10 prawa wekslowego ogranicza się do świadomości rzeczywistej, czyli wiedzy

nabywcy o prawdziwym stanie rzeczy. Z tak wąsko zakreśloną złą wiarą zrównano

jedynie niewiedzę spowodowaną rażącym niedbalstwem. Obowiązek udowodnienia

złej wiary indosatariusza spoczywa na dłużniku, który zamierza posłużyć się

zarzutem niezgodnego z porozumieniem wypełnienia weksla. Rozkład ciężaru

dowodu wynika z art. 10 prawa wekslowego, w którym jako regułę przyjęto nabycie

wierzytelności na zasadzie dobrej wiary, zaś wyjątek od tej reguły dopuszczony

został w przypadku złej wiary nabywcy. Dłużnik wekslowy, który chce powołać się

4

na ten wyjątek, wywodzi skutki prawne z faktu złej wiary i obowiązany jest ten fakt

udowodnić.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na obu

podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwany zarzucił naruszenie

prawa materialnego:

- art. 10 prawa wekslowego przez błędną jego wykładnię, polegają na

przyjęciu, że bliskie więzi rodzinne powoda z remitentem weksla M. M. i fakt

nabycia weksla przed jego wypełnieniem oraz wygaśnięcia zabezpieczonej

wierzytelności nie uzasadniają przyjęcia nabycia przez powoda weksla w złej

wierze;

- art. 17 prawa wekslowego przez błędną jego wykładnię polegającą na

przyjęciu, że bliskie stosunki rodzinne powoda z remitentem weksla M. M.

oraz wypełnienie weksla sprzecznie z porozumieniem wekslowym nie

świadczą o złej wierze powoda i rozmyślnym działaniu na szkodę

pozwanego;

- art. 6 k.c. przez jego niezastosowanie, ponieważ powód nie udowodnił

wysokości zabezpieczonej wekslem wierzytelności i nabycia wypełnionego

weksla in blanco;

- art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, przyznając ochronę prawną

nadużycia, jakiemu dopuścił się powód dochodząc sumy wekslowej znacznie

przewyższającej kwotę rzekomej wierzytelności pozwanego. E. J. zeznała,

że kwota wpisana na wekslu na pewno była wyższa od stanu zobowiązania

wobec powoda o około 200.000 złotych. Wypełnienie weksla na sumę

przekraczająca wysokość wierzytelności wekslowej jest bezpodstawnym

wzbogaceniem i nie może korzystać z ochrony prawnej.

W skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie przepisów postępowania,

mające wpływ na wynik sprawy:

- art. 246 k.p.c. poprzez dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na

okoliczność zawarcia pomiędzy powodem jako wystawcą weksla a M. M.

jako remitentem weksla ustnych umów pożyczki, których wartość przenosiła

5

powyżej pięciuset złotych, podczas gdy art. 720 § 2 k.c. wymaga dla celów

dowodowych formy pisemnej takiej czynności;

- art. 247 k.p.c. poprzez dopuszczenie dowodu z zeznań świadków przeciwko

osnowie dokumentów tj. faktur VAT przedstawionych przez pozwanego

i przyjęcie wbrew oświadczeniom złożonym na tych fakturach, że nie zostały

one zapłacone przez pozwanego w całości gotówką oraz dopuszczenie

dowodu z zeznań świadków przeciwko osnowie dokumentu urzędowego, tj.

notatki sporządzonej przez pracownicę Urzędu Miejskiego w W., z której

wynikało, że weksel in blanco w dniu 20 listopada 2002 r. został opłacony

przez B. J. i znajdował się w posiadaniu powoda przed jego wypełnieniem,

co nastąpiło dopiero w dniu 22 listopada 2002 r.;

- art. 177 § 1 pkt 4 k.p.c. poprzez nie zawieszenie postępowania na wniosek

pozwanego z dnia 21 sierpnia 2003 r. do czasu wyjaśnienia sprawy karnej

z zawiadomienia J. T. w sprawie wyłudzenia pieniędzy w kwocie 535.00

złotych poprzez M. M. i L. J. Ujawniony czyn wyłudzenia ustalony w drodze

postępowania karnego mógłby wywrzeć istotny wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy cywilnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Zarzuty błędnej wykładni art. 10 i art. 17

prawa wekslowego tak sformułowano, że dotyczą one raczej ustaleń faktycznych

aniżeli wykładni. Twierdzenia, że weksel został nabyty przed jego wypełnieniem

oraz że zabezpieczona wekslem wierzytelność wygasła są przy tym odmienne od

ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji i aprobowanych przez Sąd

Apelacyjny.

Sąd Apelacyjny trafnie wskazał, że z art. 10 prawa wekslowego wynika,

iż wobec posiadacza weksla niezupełnego w chwili wystawienia, indosowanego

po jego uzupełnieniu, w zasadzie nie można się powoływać na zarzut, że weksel

został wypełniony niezgodnie z porozumieniem. Zarzut taki może być skutecznie

postawiony wówczas tylko, gdy posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy

nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Przepis art. 17 prawa wekslowego

ogólnie wyłącza możliwość zasłaniania się wobec posiadacza zarzutami opartymi

6

na stosunkach osobistych z poprzednimi posiadaczami, chyba że posiadacz,

nabywając weksel, działał na szkodę dłużnika.

Pokrewieństwo miedzy dochodzącym praw z weksla jego posiadaczem,

a remitentem, będącym jednocześnie indosantem nie jest równoznaczne ani

z nabyciem weksla przez posiadacza w złej wierze czy jego rażącym

niedbalstwem, ani z działaniem na szkodę dłużnika w chwili nabycia weksla. To, że

posiadacz weksla jest bratem matki remitenta, będącego indosantem, mogłoby

mieć co najwyżej wpływ na ocenę innych dowodów, wskazujących na wymienione

okoliczności, gdyby takie dowody były. Jednakże w postępowaniu przed Sądami

pierwszej i drugiej instancji pozwany nie wykazał nawet, ze weksel został

uzupełniony niezgodnie z porozumieniem wekslowym, trudno wiec mówić o złej

wierze rażącym niedbalstwie czy działaniu na szkodę dłużnika po stronie

indosatariusza.

Nie jest usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 6 k.c. Zgodnie z tym

przepisem ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego

wywodzi skutki prawne. Sąd ustalił, że powód nabył weksel przez indos już po jego

uzupełnieniu. Jeżeli pozwany wystąpił z zarzutem, że weksel znajdujący się

w posiadaniu powoda uzupełniony został niegodnie z porozumieniem, powód zaś

nabył go w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa, to na

pozwanym a nie na powodzie spoczywał obowiązek wykazania niezgodności

uzupełnienia weksla z porozumieniem oraz okoliczności wskazujących na złą wiarę

albo rażące niedbalstwo powoda.

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. oparty został na założeniu, że kwota wpisana na

wekslu była wyższa od stanu zobowiązań wystawcy weksla wobec remitenta.

Założenie to nie jest zgodne z ustaleniami faktycznymi Sądów obu instancji.

Za chybione uznać trzeba także zarzuty naruszenia przepisów

postępowania. Porozumienie wekslowe nie wymaga zachowania formy pisemnej.

Z tego względu pomimo ograniczeń przewidzianych w art. 246 k.p.c. Sąd mógł

ustalać poprzez dowód z zeznań świadków okoliczność, że weksel został

wystawiony przez pozwanego na zabezpieczenie między innymi pożyczek. Fakt, że

umowy pożyczek, z naruszeniem art. 720 § 2 k.c., nie były stwierdzone pismem,

7

nie ogranicza możliwości dowodowych w zakresie ustalania treści porozumienia

wekslowego.

Faktura jest dokumentem, z którego wynika, że jej wystawca żądał zapłaty.

Dokument ten nie stanowi dowodu zapłaty. Dopuszczenie dowodów z zeznań

świadków na okoliczność, że pozwany nie zapłacił ceny za wyposażenie apteki,

pomimo wystawienia faktur przez sprzedawcę, nie narusza art. 247 k.p.c., gdyż nie

są to dowody przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego

czynność prawną. Podobnie jeżeli chodzi o przeprowadzenie dowodów, ze weksel

został uzupełniony przez remitenta przed indosowaniem. Treść notatki

sporządzonej przez pracownicę Urzędu Miejskiego w W., z której wynika, że weksel

in blanco w dniu 20 listopada 2002 r. został opłacony opłatą skarbową przez B. J.

nie pozostaje w sprzeczności ani w ogóle w związku z dowodami będącymi

podstawą ustalenia przez Sąd, że remitentka uzupełniła weksel w dniu 22 listopada

2002 r. i przeniosła go na powoda przez indos w dniu 30 listopada 2002 r. Z notatki

tej w żadnym razie nie wynika, że weksel znalazł się w posiadaniu powoda przed

jego uzupełnieniem.

Nie można uznać za zasadny zarzutu naruszenia ara. 177 § 1 pkt 4 k.p.c.

poprzez niezawieszenie postępowania. Zawieszenie postępowania na podstawie

art. 177 k.p.c. jest fakultatywne i zależy od oceny sądu. Z treści skargi kasacyjnej

nie wynika, aby sprawa, o której mowa we wniosku o zawieszenie postępowania,

była nadal w toku albo zakończyła się pomyślnie dla pozwanego.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł jak w sentencji.