I CK 318/05

Sygn. akt I CK 318/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jan Górowski

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych

przeciwko P.T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2006 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 grudnia 2004 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i zasądza od pozwanego na rzecz strony

powodowej kwotę 5.400 zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29.01.2002 r. zasądził od P.T. - komornika

Sądu Rejonowego i Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w W. solidarnie

oraz spółki z o.o. „A.” in solidum na rzecz Agencji Własności Rolnej Skarbu

Państwa (obecnie Agencji Nieruchomości Rolnych) kwotę 1.193.769,58 zł z

odsetkami. W sprawie tej ustalono co następuje: ugodą sadową z dnia 13.01.1992

r., zawartą w sprawie [...] Sądu Rejonowego w B., „I.” zobowiązał się do zapłaty na

rzecz „C.” S.A. kwoty 298.967,10 zł. Ugodę zaopatrzono w klauzulę wykonalności.

Na podstawie ustawy z dnia 19.10.1991 r. o gospodarce nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa dług został przyjęty przez pozwaną Agencję. Postanowieniem z

dnia 16.01.1998 r. Sąd Rejonowy w B. nadał klauzulę wykonalności na rzecz

wierzyciela przeciwko następcy pozwanego dłużnika, tj. Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa z ograniczeniem odpowiedzialności do mienia i pożytków z mienia

przejętego przez Agencję po „I” S.A. Zobowiązania zlikwidowanego Kombinatu „I.”

przejęte przez Agencję w bankowym postępowaniu ugodowym (ustawa z dnia

3.02.1993 r. o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków) podlegały

zaspokojeniu w określonych kwotach (wierzytelności I grupy) i umorzeniu w

wysokości 90% (wierzytelności II grupy). Wierzytelność objęta wskazanym tytułem

wykonawczym należała do II grupy. W dniu 19.06.1998 r. komornik P.T. wszczął

postępowanie egzekucyjne z wniosku „A.” przeciwko Agencji. W dniu 26.01.1998 r.

Agencja wpłaciła na rachunek bankowy komornika kwotę 132.200 zł stanowiącą

10% wierzytelności, zgodnie ze wskazanymi wyżej kwotami i z powołaniem treści

ugody. W tym dniu dłużnik powiadomił komornika o zapłacie i wniesieniu

powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Wcześniej

wezwaniem z dnia 19.02.1998 r. komornik wezwał dłużnika do podania wartości

mienia przejętego po „I.” S.A. oraz uzyskanych pożytków. Pismem z dnia

23.01.1998 r. Agencja potwierdziła przejęcie mienia „I.”, wskazała, że egzekucja

może być prowadzona z przejętych ruchomości i nieruchomości, podała adres i

dane zarządcy informując, że przejętego mienia nie udało się zagospodarować w

związku z czym nie uzyskano żadnych pożytków. Ponadto zwróciła uwagę na

ograniczenie egzekucji i wniosła o wstrzymanie czynności egzekucyjnych. W dniu

3

27.01.1998 r. komornik zajął rachunki bankowe Agencji i wyegzekwował

wierzytelności w pełnej wysokości, a następnie w dniu 11.02.1998 r. umorzył

postępowanie egzekucyjne. Ustalono nadto, że w dniu 9.02.1998 r. Sąd Okręgowy

zawiesił postępowanie egzekucyjne, a wyrokiem z dnia 9.10.1998 r. pozbawił tytuł

wykonawczy wykonalności do 90%. Skarga na czynności komornika wniesiona

8.02.1998 r. nie została rozpoznana. Dochodzona kwota stanowi 90%

wyegzekwowanej należności.

Uwzględniając powództwo Sąd Okręgowy uznał, że zobowiązani do

zaspokojenia dochodzonej kwoty są: komornik P.T., który umyślnie naruszył art. 20

ust. 2 ustawy o restrukturyzacji (...), gdyż pominął treść ugody bankowej, o której

był powiadomiony oraz przeprowadził egzekucję z mienia, które jej nie podlegało

(art. 769 § 1 k.p.c.), Skarb Państwa na podstawie art. 769 § 2 k.p.c. oraz

Agrorolimpex jako bezpodstawnie wzbogacony.

Sąd Apelacyjny - rozpoznając sprawę pierwszy raz - zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w stosunku do pozwanych P.T. –

komornika oraz Skarbu Państwa. U podstaw oddalenia legło stwierdzenie, że

powódka nie wykazała, aby poniosła szkodę.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20.05.2004 r. uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego w części oddalającej powództwo wobec P.T. i Skarbu Państwa,

natomiast oddalił kasację pozwanej spółki „A.”.

W wyniku ponownego rozpoznania Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

20.12.2004 r. oddalił apelację pozwanych komornika P.T. i Skarbu Państwa -

Prezesa Sądu Okręgowego w W. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 29.01.2002

r. Sąd ten wskazał, że podstawą prawną odpowiedzialności A.T. - jako komornika

jest art. 23 ustawy z dnia 29.08.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U.

Nr 33, poz. 182 ze zm.). Odpowiedzialność ta oparta jest jedynie na bezprawności

działania komornika jako funkcjonariusza publicznego. Ta zaś bezprawność w

okolicznościach sprawy polega na bezpodstawnym zajęciu rachunku bankowego

dłużnika, przeprowadzenia dalszych czynności egzekucyjnych niezgodnie

z prawem oraz przekazania wyegzekwowanej należności osobie upoważnionej

przez wierzyciela. Takie postępowanie naruszyło art. 14 ust. 3 ustawy z dnia

4

19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego uzasadnia art.

417 § 1 k.c. w rozumieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

4.12.2001 r.

Wyrok ten zaskarżyli kasacją pozwany komornik P.T. oraz Skarb Państwa –

Prezes Sądu Okręgowego w W. z tym, że postanowieniem z dnia 22.11.205 r. Sąd

Najwyższy odrzucił kasację pozwanego Skarbu Państwa. Pozwany komornik

zarzucił w kasacji naruszenie prawa materialnego w postaci art. 415 k.c., art. 23

ust. 1 ustawy z dnia 23.08.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, art. 14 ust.

3a ustawy z dnia 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa, art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 3.02.1993 r. o restrukturyzacji

finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych aktów oraz art. 797,

804, 792 i 837 k.p.c. Wskazując na powyższe wniósł o zmianę wyroku przez

oddalenie powództwa wobec niego względnie o uchylenie wyroku w tym zakresie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22.12.2004 r. o zmianie ustawy kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U.

z 2005 r. Nr 13, poz. 98) do rozpoznania kasacji wniesionej od orzeczenia

wydanego przed dniem 6.02.2005 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza

to, że skoro w niniejszej sprawie wyrok Sądu Apelacyjnego został wydany

20.12.2004 r., to rozpoznanie kasacji następuje na podstawie art. 392-39319

k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym do 6.02.2005 r. W szczególności w sprawie ma

zastosowanie art. 39317

k.p.c., który stanowi (zdanie drugie), że nie można oprzeć

kasacji od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach

sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Taka

sytuacja, w odniesieniu do niektórych zarzutów, występuje w niniejszej sprawie.

W pierwszej kolejności należy jednak rozważyć kluczowe zagadnienia

dotyczące podstawy prawnej i charakteru oraz przesłanek odpowiedzialności

komornika. W tej kwestii istotne znaczenie ma data zdarzenia wyrządzającego

szkodę (styczeń 1998 r.), przypadająca po dniu 17.10.1997 r., tj. dacie wejścia

5

w życie Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20.01.2004 r. SK

26/03 (OTK-A 2004 r. nr 1, poz. 3) orzekł, że art. 769 k.p.c. jest niezgodny z art. 77

ust. 1 Konstytucji. Nie może być kwestionowane stanowisko, że skutki czasowe

tego orzeczenia sięgają do czasu wejścia w życie Konstytucji, tj. 17.10.1997 r.

Powstaje więc pytanie o prawne znaczenie regulacji zawartej w art. 23 ustawy

z dnia 29.08.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882

ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją tego przepisu dokonaną

ustawą z dnia 24.09.2004 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

oraz o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz.

2356). Zgodnie z nowym brzmieniem tego przepisu komornik jest obowiązany do

naprawienia szkody przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu czynności. Jest to więc odpowiedzialność oparta na bezprawności

z pominięciem elementu subiektywnego w postaci winy komornika. Nasuwa się

pytanie czy tak ukształtowane przesłanki odpowiedzialności należy przyjąć

wówczas, gdy odpowiedzialność odszkodowawcza komornika dotyczy szkody

wyrządzonej w toku egzekucji przed dniem 1.09.2004 r. Zagadnienie to rozstrzygał

już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13.10.2004 r. III CZP 34/04 (OSNC 2005, nr

10, poz. 168) stwierdzając, że „przewidziane w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia

29.08.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.)

odpowiedzialność odszkodowawcza komornika za szkodę wyrządzoną w toku

egzekucji przed dniem 1.09.2004 r. jest odpowiedzialnością deliktową za działanie

niezgodne z prawem. Już z samej tezy tej uchwały wynika jednoznacznie,

że przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej komornika jest (pomijając

szkodę i związek przyczynowy) działanie niezgodne z prawem, czyli bezprawność.

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził zresztą jednoznacznie,

że „dla określenia odpowiedzialności odszkodowawczej komornika miarodajne

są ogólne przesłanki odpowiedzialności deliktowej przewidziane w art. 415 k.c.,

natomiast nie wchodzi już w grę wina jako zasada tej odpowiedzialności”. Pogląd

ten skład orzekający w niniejszej sprawie podzielił.

Sąd Apelacyjny trafnie więc skoncentrował swoje rozważanie w ocenie

czynności podejmowanych przez pozwanego w płaszczyźnie bezprawności. Trafnie

też podniósł, że to Sąd Najwyższy orzekając w niniejszej sprawie zajął w kwestii

6

niezgodności z prawem działań podejmowanych przez pozwanego komornika,

jednoznaczne stanowisko. Przede wszystkim zajął wyraźne stanowisko odnośnie

do tego, czy oddalenie skargi na czynności komornika ma znaczenie dla oceny

zawinionego postępowania komornika. Na tle art. 769 § 1 k.p.c., który w toku

pierwszego wyrokowania przez Sąd Apelacyjny, był podstawą prawną

odpowiedzialności, przesłanka winy komornika miała istotne znaczenie.

Sąd Najwyższy stwierdził (str. 7 uzasadnienia), że związanie sądów orzekających

w rozpoznawanej sprawie ogranicza się do honorowania faktu oddalenia skargi, nie

przesądza natomiast winy komornika. Jeśli więc oddalenie skargi nie przesądza

o winie komornika, to tym bardziej nie przesądza o bezprawności. Podniesienie tej

kwestii w kasacji koliduje więc z treścią art. 39317

k.p.c.

Naruszają też treść tego przepisu dalsze zarzuty zawarte w kasacji, które

w istocie rzeczy zmierzają do wykazania, iż postępowanie pozwanego komornika

było zgodne z prawem. Tymczasem Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

20.05.2004 r. wydanym w niniejszej sprawie wyraźnie stwierdził, że w treści klauzuli

wykonalności nadanej ugodzie sądowej z dnia 13.01.1992 r. przeciwko dłużnikowi –

powodowej Agencji wynikało ograniczenie odpowiedzialności powódki tylko

do przedmiotów wchodzących w skład mienia przejętego zakładu, co znajdowało

uzasadnienie w art. 14 ust. 3a ustawy z dnia 19.10.1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Przepis ten dodano ustawą z dnia

29.02.1993 r. Była to istotna zmiana, która przewidywała egzekucję należności

przypadających od Agencji z tytułu przyjętego zobowiązania tylko ze składników

przejętego mienia, a nie jak uprzednio do wysokości wartości tego mienia.

Podniesiono, iż powodowa Agencja niezwłocznie zawiadamiając komornika, że

przejęte przez nią mienie nie obejmuje innych składników, jak tylko ruchomości i

nieruchomości, wskazując miejsce ich położenia oraz osobę i adres zarządcy, w

istocie powołała się na ograniczenie odpowiedzialności w postępowaniu

egzekucyjnym do określonych ruchomości i nieruchomości. Już to przesądzało

o niedopuszczalności zajęcia wierzytelności powódki do Banku na jej rachunku.

Sąd Najwyższy stwierdził też, że powódka wprawdzie nie wyszczególniła

składników przejętego mienia, jednak istotne było, że egzekucja może dotyczyć

tylko mienia, a ewentualne wątpliwości do składników tego mienia mogły być

7

przedmiotem wyjaśnienia w trybie art. 761 § 1 k.p.c. Konkludując Sąd Najwyższy

stwierdził, że wbrew treści klauzuli wykonalności, komornik nie był władny przyjąć,

że ograniczenie odpowiedzialności powódki dotyczy wartości przejętego mienia

zakładu. Komornik bezprawnie uznał, że ograniczenie odpowiedzialności powódki

dotyczy wartości mienia.

Jeżeli więc w niniejszej sprawie wyrażono tak jednoznaczną ocenę prawną

dokonując wykładni art. 14 ust. 3a ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa i stosownych przepisów kodeksu postępowania cywilnego,

to nie można opierać kasacji na kwestionowaniu tej oceny i wykładni. Sprzeciwia

się temu art. 3937

k.p.c.

Z tych względów, skoro kasacja pozwanego nie zawiera uzasadnionych

podstaw, to podlega oddaleniu (art. 39312

k.p.c.).