III CSK 4/06

Sygn. akt III CSK 4/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa J. St., W.S., Z. H.

i B. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę i zobowiązanie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2006 r.,

na posiedzeniu niejawnym

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w […]

z dnia 31 marca 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 28.05.2004 r. i uwzględniającej

powództwo (pkt 1) oraz orzekającej o kosztach postępowania

(pkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31.03.2005 r. Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji

powoda W. S. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zobowiązał

Skarb Państwa - Ministra Skarbu Państwa do rekultywacji działki nr 1510 położonej

w B., objętej księgą wieczystą KW nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O. na

zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 3.02.1995 r. o ochronie gruntów

rolnych i leśnych, oddalając powództwa i apelację w pozostałym zakresie.

W sprawie tej ustalono, że małżonkowie J. i B. S. do 1964 r. byli

współwłaścicielami nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1510, o powierzchni

0,9012 ha, położnej na trenie gromady B. Powodowie Z. H., B. S., J. S. i W. S.

są spadkobiercami J. i B. S. Ustalono, że Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Produkcji

Pomocniczej Materiałów Budowlanych w K., poprzednik prawny Komunalnego

Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych w K. w likwidacji uzyskało w dniu

30.08.1965 r. decyzję o szczegółowej lokalizacji odkrywkowej eksploatacji piasku

na trenach położonych w B. i W. Następnie przedsiębiorstwo to wystąpiło o

wywłaszczenie nieruchomości położonych na tych terenach, a w skład tych

nieruchomości wchodziła też sporna działka nr 1510, stanowiąca wówczas użytek

leśny. Decyzją b. Prezydium WRN w K. z dnia 31.05.1969 r. orzeczono o

wywłaszczeniu nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1510 z przeznaczeniem

na odkrywkową eksploatację piasku. Pozwane Komunalne Przedsiębiorstwo

Materiałów Budowlanych już w 1966 r. objęło w posiadanie sporną działkę,

rozpoczynając wydobywanie pasku. Działalność ta spowodowała jej znaczne

zniszczenie, w szczególności wycięte zostały drzewa, powstały w gruncie znaczne

zagłębienia wypełnione wodą. Eksploatacja działki miała miejsce także w 1971 r.

Po zakończeniu eksploatacji działki pozwane przedsiębiorstwo miało dokonać jej

rekultywacji, zagospodarowując działkę w kierunku wodno - rybackim. Zobowiązała

go do tego uchwala Prezydium WRN w K. z dnia 12.07.1971 r. W 1985 r.

powodowie zwrócili się do pozwanego Przedsiębiorstwa o wyjaśnienie charakteru

prawnego władania sporną działką. Uzyskali wówczas odpowiedź, że nie została

ona wywłaszczona, ani wykupiona, natomiast w piśmie z dnia 7.12.1989 r.

3

pozwane Przedsiębiorstwo wyjaśniło, że sporna działka została wywłaszczona na

rzecz Skarbu państwa, a ono jest jej użytkownikiem.

Ustalono, że Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 29.06.1990 r.

stwierdził nabycie przez małżonków J. i B. S. z mocy prawa z dniem 4.XI.1971 r.

udziału 3/8 spornej nieruchomości. Skarb Państwa w tym postępowaniu nie brał

udziału. Ustalono też, że powodom odmówiono ostatecznie stwierdzenia

nieważności decyzji o wywłaszczeniu z dnia 31.05.1969 r.

Dokonując oceny prawnej tych faktów Sąd Okręgowy w wyniku ponownego

rozpoznania sprawy, uznał żądanie powodów o zobowiązanie do rekultywacji

części działki 1510 zalanej wodą oraz o zasądzenie stosownego odszkodowania,

za nieuzasadnione. Wskazano, że pozwane Przedsiębiorstwo w okresie

eksploatacji działki był jej posiadaczem w dobrej wierze, co w świetle art. 224 § 2

k.c. zwalnia go od zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości,

od odpowiedzialności za jej zużycie i pogorszenie oraz uzasadnia nabycie na

własność pożytków naturalnych.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że pozwane

Przedsiębiorstwo było posiadaczem w dobrej wierze, co przy zastosowaniu art. 224

§ 1 k.c. wyłącza możliwość żądania wynagrodzenia za korzystanie

z nieruchomości, jej zużycia, pogorszenia i utratę. Odmiennie ocenił żądanie

rekultywacji, które musi być rozpoznane na gruncie przepisów ustawy z dnia

4.02.1994 r. – prawo geologiczne i górnicze oraz ustawy z dnia 3.02.1995 r.

o ochronie gruntów rolnych i leśnych. W świetle tych przepisów zobowiązanym

było przedsiębiorstwo prowadzącego eksploatację działki, a wobec jego likwidacji

obowiązek ten przeszedł na Skarb Państwa. Orzeczenie o potrzebie dokonania

rekultywacji uzasadnia okoliczność, że istnieje spór między współwłaścicielami

nieruchomości i prowadzącym eksploatację działki.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pozwany Skarb

Państwa. Zarzucił naruszenie art. 40 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych w ramach podstawy związanej z naruszeniem

prawa materialnego oraz w ramach podstawy związanej z naruszeniem przepisów

postępowania zarzucił uchybienie przepisom art. 174 § 1 pkt 1, 182 § 1, 355, 379

4

pkt 2 k.p.c. oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4.09.1997 r. o działach administracji

rządowej w związku z art. 7 Konstytucji RP, co miało istotny wpływ na wynik

sprawy. W związku z tym pozwany Skarb Państwa domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa dotyczą

trzech kwestii prawnych: po pierwsze, zarzut naruszenia art. 174 § 1 pkt 1, 182 § 1

i 355 § 1 k.p.c. związany jest z tym, że Sąd Apelacyjny kontynuował postępowanie

i wydał merytoryczne orzeczenie, mimo że pozwane Komunalne Przedsiębiorstwo

Produkcji Materiałów Budowlanych zostało zlikwidowane i wykreślone z rejestru;

po drugie, zarzut naruszenia art. 40 k.c. i art. 49 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych uzasadnia się błędnym przyjęciem przez Sąd

Apelacyjny odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązanie zlikwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego; po trzecie, zarzut naruszenia art. 379 pkt 2 k.p.c. w

związku z art. 96 ustawy prawo geologiczne i górnicze oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy

o działach administracji rządowej uzasadnia się błędnym uznaniem przez Sąd

Apelacyjny, że Minister Skarbu Państwa jest właściwą państwową jednostką

organizacyjną w rozumieniu art. 67 § 2 k.p.c. z której działalnością wiąże się

dochodzone roszczenie. W tej kolejności zarzuty te będą rozważone.

Odnosząc się do pierwszego stwierdzić należy, postępowanie przed sądem

I instancji toczyło się z udziałem – po stronie pozwanej – Komunalnego

Przedsiębiorstwa Produkcji Materiałów Budowlanych w likwidacji. Po wniesieniu

apelacji przez powoda W. S. Sąd Apelacyjny został poinformowany przez pozwane

przedsiębiorstwo, że zostało wydane zarządzenie Wojewody [...] w sprawie uznania

przedsiębiorstwa państwowego p.n. Komunalne Przedsiębiorstwo Materiałów

Budowlanych za zlikwidowane. Zarządzenie to wydano w dniu 30.06.2004 r., a

Sąd Rejonowy w dniu 16.09.2004 r. dokonał wpisu zakończenia likwidacji w

Krajowym Rejestrze Sądowym. Sąd Okręgowy, któremu akta zwrócono, doręczył

odpis apelacji powoda Wojewodzie i tenże został zawiadomiony o terminie

rozprawy wyznaczonej na 18.03.2005 r. Na rozprawę zgłosił się jednak

5

pełnomocnik Ministra Skarbu Państwa, który przedłożył stosowne pełnomocnictwo,

wypis z KRS-u o wpisie likwidacji Komunalnego Przedsiębiorstwa Materiałów

Budowlanych i oświadczył, że mienie po zlikwidowanym przedsiębiorstwie przejął

Minister Skarbu Państwa. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny wydał

postanowienie o zwolnieniu od udziału w sprawie Wojewody jako reprezentanta

Skarbu Państwa i następnie rozpoznał sprawę merytorycznie z udziałem Ministra

Skarbu Państwa jako statio fisci Skarbu Państwa, wydając zaskarżony wyrok.

Powstaje pytanie, czy takie postępowanie Sądu było prawidłowe, czy też naruszyło

– jak to zarzuca pozwany Skarb Państwa – przepisy art. 174 § 1 pkt 1 k.p.a.

(zawieszenie postępowania z uwagi na utratę zdolności sądowej przez pozwane

przedsiębiorstwo), i art. 182 § 1 k.p.a. (umorzenie postępowania w razie

stwierdzenia braku następcy prawnego strony, która utraciła zdolność sądową).

Udzielając odpowiedzi na to pytanie należy zauważyć, że – poza zakresem

art. 192 pkt 3 k.p.c. – leżą przypadki, w których przejście praw i obowiązków

związanych z przedmiotem sporu następuje w drodze decyzji ustawodawcy, który

reguluje nie tylko materialnoprawne, ale i procesowe skutki przejęcia praw

i obowiązków dotyczących przedmiotu toczącego się postępowania wskutek

śmierci strony lub likwidacji osoby prawnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

8.01.1991 r. III CZP 70/90, OSNCP 1991, nr 7, poz. 81). W wypadkach, w których

przejście prawa i obowiązków dotyczących przedmiotu procesu nie jest rezultatem

zbycia rzeczy lub prawa przez podmiot postępowania i nie zależało od jego woli,

wejście nowych podmiotów do toczącego się postępowania odbywa się

automatycznie i nie zależy także od woli stron tego postępowania. Z taką sytuacją

mamy do czynienia w niniejszej sprawie, skoro Sądowi Apelacyjnemu przedłożono

dokumenty dotyczące zakończenia likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, skoro

pełnomocnik Ministra Skarbu Państwa oświadczył, że mienie zlikwidowanego

przedsiębiorstwa przejął Minister Skarbu Państwo i skoro – w sposób domniemany

– nawiązano do treści art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych uznając, że stanowi on podstawę prawną do

przejęcia przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu Państwa zobowiązań

po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Reasumując, przy takiej

wykładni art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych przyjęcie przez

6

Sąd Apelacyjny automatycznego wejścia Skarbu Państwa do toczącego się

postępowania było – w okolicznościach sprawy – uzasadnione.

Druga kwestia prawna wiąże się z prawidłową wykładnią przepisów art. 40

§ 2 k.c. i 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych

(Dz.U. z 2002 r., Nr 112, poz. 981 z późn. zm.). Istota tego zagadnienia

sprowadza się do tego, czy Skarb Państwa przejmuje zobowiązania

po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Dotychczas orzecznictwo Sądu

Najwyższego ukształtowane przede wszystkim uchwałą składu 7 sędziów z dnia

15.12.1992 r. I PZP 56/92 (OSNCP 1993, nr 4, poz. 50) udzieliło w tym względzie

odpowiedzi pozytywnej. Wskazywano, iż zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych, z dniem likwidacji lub upadłości

przedsiębiorstwa mienie tego przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub

upadłości, w tym środki finansowe przejmuje, z zastrzeżeniem ust. 5, Minister

Skarbu Państwa albo Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (obecnie Agencja

Nieruchomości Rolnych). Odnosząc to do treści art. 40 § 2 k.c. podniesiono,

że zgodnie z tym przepisem w razie nieodpłatnego przejęcia, na podstawie

obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od państwowej osoby

prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni odpowiada solidarnie z osobą

prawną za zobowiązania powstałe w okresie gdy składnik stanowił własność danej

osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika, ustalonej wg stanu z chwili

przejęcia, a według cen w chwili wypłaty. Przepis ten odnosił się do przejęcia

mienia, czyli własności i innych praw majątkowych (art. 44 k.c.). Jeśli z tego

przepisu wyprowadzono także przejęcie zobowiązań to dlatego, że – jak to

podkreślano w uzasadnieniu powołanej uchwały – przejęcie mienia

przedsiębiorstwa poprzedza wykreślenie go z rejestru. Jest więc okres, w którym

istnieją dwa podmioty, a więc możliwa jest, określona w art. 40 § 2 k.c. solidarna

odpowiedzialność, która po utracie bytu prawnego przez jeden z tych podmiotów,

przekształca się w wyłączną odpowiedzialność drugiego z nich. Taka konstrukcja

prawna była więc uzasadnieniem do tezy o przejęciu zobowiązań zlikwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa. Tymczasem w chwili

wydania zarządzenia o likwidacji pozwanego przedsiębiorstwa treść art. 49 ust. 1

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych uległa już zmianie. Od 15.01.2003 r.

7

w wyniku jego nowelizacji przepis ten stanowi, że z dniem wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, mienie pozostałe po tym

przedsiębiorstwie, w tym środki finansowe, przejmuje (z zastrzeżeniem ust. 5)

minister właściwy ds. Skarbu Państwa. Jest to istotna zmiana, która wywołuje

określone następstwa prawne. Skoro bowiem przejęcie mienia w rozumieniu art. 44

k.c. (a więc aktywów) następuje z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa

państwowego z rejestru sądowego, to nie ma okresu, w którym istniałaby solidarna

odpowiedzialność dwóch podmiotów tj. przedsiębiorstwa państwowego w likwidacji

i Skarbu Państwa. Upada więc koncepcja, że jeśli w ramach tej solidarnej

odpowiedzialności kończy byt prawny jeden z podmiotów, to drugi odpowiada

wyłącznie. Takie zaś założenie leży u podstaw konstrukcji art. 40 § 2 k.c. Skoro

więc treść art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w obecnym

brzmieniu nie daje podstaw do zastosowania art. 40 § 2 k.c. w zakresie zobowiązań

zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa, a brak jest

przepisu szczególnego, na podstawie którego można byłoby uzasadnić takie

przyjęcie, to obowiązuje reguła wyrażona w art. 40 § 1 k.c. Uzasadniony jest więc

wniosek, że przepis art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych w brzmieniu obowiązującym od dnia 15.01.2003 r. nie stanowi

podstawy prawnej do przejęcia przez Skarb Państwa zobowiązań po

zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Tym samym – w okolicznościach

niniejszej sprawy – brak było podstaw do nałożenia na Skarb Państwa

zobowiązania rekultywacji przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 49 ust. 1

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

Trafnie jednak Sąd Apelacyjny odwołał się do przepisów ustawy z dnia

4.02.1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947

z późn. zm.). Zgodnie z art. 94 ust. 4 tej ustawy obowiązek przywrócenia stanu

poprzedniego, co według art. 94 ust. 3 następuje w odniesieniu do gruntów leśnych

w drodze rekultywacji, ciąży na przedsiębiorcy. Stosownie zaś do art. 96 tej ustawy

w razie braku przedsiębiorcy odpowiedzialnego lub jego następcy prawnego

roszczenie o dokonanie rekultywacji przysługują przeciwko Skarbowi Państwa

reprezentowanemu przez właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego.

Nałożenie więc obowiązku rekultywacji na pozwany Skarb Państwa znajdowało

8

podstawę prawną i co do zasady nie budzi wątpliwości. Nie sposób jednak przyjąć,

aby ustalenie właściwego statio fisci Skarbu Państwa było prawidłowe. Treść art. 96

Prawa geologicznego i górniczego jednoznacznie przesądza, która państwowa

jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej reprezentuje Skarb Państwa.

Jest to właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego w rozumieniu art. 106 ust. 1

tej ustawy. Skoro więc postępowanie apelacyjne w niniejszej sprawie toczyło się

z udziałem innego statio fisci Skarb Państwa, który nie jest jednostką właściwą

w rozumieniu art. 67 § 2 k.p.c., to zaskarżony wyrok należało uchylić, przekazując

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu celem rozpoznania apelacji

powoda przy zachowaniu właściwej reprezentacji Skarbu Państwa (art. 39815

k.p.c.).