II CK 428/05

Sygn. akt II CK 428/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa B. P. i M. P.

przeciwko M. P., B. P. i Towarzystwu […]

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 marca 2006 r.,

kasacji pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 listopada 2004 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo

oraz orzekającej o kosztach postępowania (pkt I ppkt 1,3,4,5, pkt

III, IV i V) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie w pozwie skierowanym przeciwko M. P. i B. P. wnieśli

o stwierdzenie nieważności zawartej przez nich umowy darowizny ½ udziału

w wieczystym użytkowaniu działki o powierzchni 489 m2

położonej w S. przy ul. W.,

zawartej w dniu 10 września 1986 roku oraz o ustalenie nieważności umowy

notarialnej z dnia 23 lutego 1987 roku zmieniającej treść umowy darowizny.

W uzasadnieniu powództwa powodowie wskazali, że ich zamiarem nie było

dokonanie darowizny, lecz uzyskanie w zamian za przekazanie części

nieruchomości ekwiwalentu tj. robocizny przy budowie części ich domu.

W toku postępowania powodowie rozszerzyli powództwo i wnieśli

o stwierdzenie nieważności dokonanej w dniu 19 lutego 1993 roku darowizny

udziału w użytkowaniu wieczystym gruntu, nabytego w wyniku wcześniej opisanych

umów.

Na wniosek powodów Sąd Okręgowy w S. wezwał do udziału w sprawie

w charakterze strony pozwanej Towarzystwo […].

Wszyscy pozwani wnosili o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2003 roku Sąd Okręgowy w S. oddalił w całości

powództwo.

Według ustaleń tego Sądu powodowie byli użytkownikami wieczystymi

nieruchomości położonej w S. przy ul. W.

Jako sympatycy nieformalnie działających Świadków Jehowy, uczestniczyli

w ich spotkaniach a po pewnym czasie zaoferowali darowiznę udziału

w przysługującym im prawie użytkowania wieczystego. Prowadząc z członkami

Zboru rozmowy na temat budowy ich domu, wyrazili jednocześnie chęć

przyczynienia się do wybudowania tak zwanej sali królestwa dla członków

społeczności wyznaniowej.

Powodowie zawarli w dniu 10 września 1986 roku z członkami Zboru M. P. i

B. P. umowę darowizny udziału w ½ części nieruchomości przy ul. W., na której

była rozpoczęta budowa domu jednorodzinnego.

Podczas spotkania stron umowy, dwa tygodnie przed jej podpisaniem,

powód nie rozmawiał z obdarowanymi na temat warunków, na jakich ma zostać

3

zawarta umowa darowizny. Pozwani małżonkowie P. byli informowani przez

członków Zboru, że powodowie chcą dokonać darowizny na cele religijne. Pozwani

mieli przyjąć darowiznę i wybudować sobie mieszkanie na piętrze budynku,

w części działki przeznaczonej na cele religijne.

23 lutego 1987 r. została zawarta pomiędzy powodami, Skarbem Państwa

oraz małżonkami P. notarialna umowa nazwana jako „zmiana treści warunków

umowy”, która zmieniła wcześniejszą umowę darowizny w ten sposób, że została

nią objęta dodatkowo działka oznaczona numerem ewidencyjnym […]

o powierzchni 109 m2

.

W dniu 12 grudnia 1987 roku zostało zawarte porozumienie na mocy którego

powodowie w zamian za zbycie ½ powierzchni działki budowlanej przy ul. W.

przyjęli od przedstawicieli Towarzystwa […] rekompensatę w robociźnie przy

wznoszeniu zabudowy części wskazanej nieruchomości.

Przed rokiem 1989 grupa wyznaniowa Świadków Jehowy działała w Polsce

nieformalnie. Od maja 1989 r. pozwane Towarzystwo […] jest zarejestrowanym

związkiem wyznaniowym.

28 października 1990 roku B. P. i M. P. zawarli umowę użyczenia udziału w

części nieruchomości położonej przy ul. W. 1a składającej się z dwóch działek - z

działającym już formalnie Towarzystwem […] Związkiem Wyznaniowym Świadków

Jehowy w Polsce reprezentowanym przez Zarząd. Nieruchomość powyższa została

przekazana w bezpłatne użytkowanie na zaspokajanie potrzeb religijnych

społeczności wyznaniowej Świadków Jehowy.

Powodowie 14 czerwca 1991 roku wyrazili wolę użyczenia Towarzystwu […]

na minimum 30 lat, bądź przepisania notarialnie na użytkowanie trwałe

wyszczególnionych w oświadczeniu wybudowanych ale nie ukończonych części

budynku, nie licząc przy tym na żadną rekompensatę, lecz stwierdzając że jeśli

zostanie taka zaoferowana, to z wdzięcznością ją przyjmą.

M. P. i B. P. zawarli 18 lutego 1993 roku z M. M. działającym w imieniu

Towarzystwa [..] umowę darowizny udziału w ½ części nieruchomości przy ul. W.

składającej się z dwóch działek o nr […]. Na nieruchomości tej znajdował się dom

4

mieszkalny w stanie surowym. Budynek Towarzystwa na powyższej nieruchomości

został w całości wybudowany, zaś dom powodów nie został wykończony.

Sąd Okręgowy uznał, że umowa darowizny z 10 września 1986 roku zawarta

miedzy powodami a pozwanymi małżonkami P. nie była umową pozorną. Byłoby

tak, gdyby strony nie miały zamiaru wywołać skutków prawnych przewidzianych w

umowie. Strony umowy przed jej zawarciem kontaktowały się tylko raz i nie

omawiały żadnych kwestii związanych z umową. W ocenie Sądu strony nie ustaliły,

że darowizna ma być w istocie sprzedażą lub też, że jest to darowizna na rzecz

innego podmiotu – nieformalnie działającego związku wyznaniowego. Powodowie

po zawarciu umowy przyjmowali od członków wspólnoty pomoc, a później z

powodu braku środków finansowych zaczęli wysuwać do członków wspólnoty, a nie

obdarowanych, coraz większe żądania. Członkowie wspólnoty wyznaniowej, którzy

byli zaangażowani w budowę sali królestwa chcieli pomóc powodom w budowie ich

domu. Sąd ten podkreślił, iż stanowisko powodów nie jest konsekwentne gdyż w

innej sprawie przed Sądem Okręgowym w S. sygn. akt I C …/00 wnosili o

nakazanie pozwanemu Towarzystwu wykonanie umów przez wybudowanie do 52

% całej inwestycji. Z drugiej strony Sąd wskazał na treść oświadczenia powodów z

14.06.1991 roku, z którego wynika, że nie liczą na żadną rekompensatę.

Wyrokiem z dnia 17 listopada 2004 roku Sąd Apelacyjny na skutek apelacji

powodów zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że ustalił, iż umowa

darowizny z 10 września 1986 roku zawarta między powodami a pozwanymi M. P. i

B. P. jest nieważna, w pozostałej części powództwo i apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał za pozorną umowę z 10 września 1986 r. Zdaniem

Sądu z materiału dowodowego wynikało, że małżonkowie P. byli jedynie

„figurantami”, którzy fikcyjnie przyjęli pozycję prawną strony obdarowanej, zaś

powodowie działali z zamiarem wywołania skutków prawnych tej umowy

bezpośrednio w sferze prawnej osoby zastąpionej (tj. pozwanego Towarzystwa).

Powodowe i wszyscy pozwani w ocenie tego Sądu działali w porozumieniu.

Sąd Apelacyjny odmówił uwzględnienia powództwa co do umowy z dnia

23 lutego 1987 r. ze względu na udział Skarbu Państwa, który nie uczestniczył

w żadnym porozumieniu co do pozorności.

5

Brak było także podstaw w ocenie Sądu do ustalenia nieważności umowy

darowizny zawartej 28 października 1990 roku między pozwanymi małżonkami P. a

pozwanym Towarzystwem. Pozwani małżonkowie P. wskutek ustalenia

nieważności umowy darowizny z dnia 10.09.1986 roku nie stali się właścicielami

części nieruchomości a zatem zgodnie z zasadą nemo plus iuris in alium transfere

potest quam ipse habet nie mogli przenieść jej własności na pozwane

Towarzystwo. Zatem umowa ta, zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie jest nieważna ale

całkowicie bezskuteczna. Zgodnie zaś z art. 321 k.p.c. Sąd nie może wyrokować,

co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem pozwu.

W kasacji jaką wnieśli wszyscy pozwani zarzucili naruszenie prawa

materialnego:

- przez niewłaściwe zastosowanie art. 83 § 1 zd. 1 k.c., mimo że Sąd

Apelacyjny ustalił, iż strony umowy darowizny z 10.09.1986 roku nie zawarły

porozumienia, że umowa ta nie wywoła skutków prawnych.

- niewłaściwe zastosowanie tj. niezastosowanie w sprawie art. 9 ust. 1 i 2

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r.

i bezzasadne zastosowanie cywilno-prawnej sankcji nieważności przewidzianej

w art. 83 § 1 zd. 1 k.c., przez co Sąd Apelacyjny odmówił osobom fizycznym prawa

do nabywania mienia przeznaczonego na potrzeby społeczności wyznaniowej nie

posiadającej reprezentującej jej osoby prawnej, chociaż realizacja prawa do

wolności religii obejmuje m. in. nabywanie mienia, które będzie służyć społeczności

jako miejsce spotkań religijnych i uprawnienie to nie jest uzależnione od posiadania

przez społeczność wyznaniową osobowości prawnej.

Naruszenie prawa procesowego art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

polegało zdaniem skarżących na ustaleniu w uzasadnieniu wyroku dwóch

wykluczających się wzajemnie faktów: że osoba prawna przy zawieraniu umowy

darowizny z 10.09.1986 r. zawarła porozumienie ze stronami tej umowy, że umowa

ta wywrze skutek prawny bezpośrednio w sferze prawnej pozwanej osoby prawnej

oraz że pozwana osoba prawna powstała dopiero w 1989 roku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Z uwagi na to, że zaskarżony wyrok został wydany przed 6.02.2005 r. do

złożenia i rozpoznania kasacji mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania

cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed ta datą (art. 3 i 6 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego … Dz. U.

z 2005 r., Nr 13, poz. 98).

Kasacja została oparta na obu podstawach wymienionych w art. 3931

k.p.c.

W takiej sytuacji, jak słusznie podkreśla się w judykaturze (por. m.in. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2005 r. II CK 495/04 nie publ., z dnia

15 kwietnia 2004 r. IV CK 274/03 nie publ., z dnia 23 marca 1997 r. II CKN 60/97

OSNC 1997/9/28), w pierwszej kolejności wymaga rozważenia zarzut dotyczący

faktycznej podstawy wyrokowania, albowiem dopiero wtedy, gdy okaże się on

nieuzasadniony, można będzie ocenić zasadność naruszenia prawa materialnego.

W doktrynie i orzecznictwie dominuje pogląd, który podziela Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym niniejszą kasację, że naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. może

stanowić zarzut uzasadniający podstawę kasacji opartą na naruszeniu prawa

procesowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2004 r. II CK

342/02 – lex 157278). Minimalne wymagania jakie stawia się w art. 328 § 2 k.p.c.

w zakresie wyjaśnienia podstawy faktycznej wyroku polegają na wskazaniu

ustalonych faktów oraz dowodów, na których oparł się sąd i jednocześnie na

wskazaniu przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy

dowodowej. Zakres zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. – trafnie związanego w kasacji

z art. 391 § 1 k.p.c. – w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji, zależy od

treści wydanego orzeczenia. W przypadku, gdy Sąd odwoławczy dokonuje

odmiennych ustaleń w stosunku do tych, na których oparł się Sąd pierwszej

instancji, powinien tę zmianę uzasadnić w taki sposób aby możliwa była ocena, czy

zmiana ta była usprawiedliwiona. Spełnienie powyższych wymagań jest

szczególnie istotne w procesie zmierzającym do wykazania bezwzględnej

nieważności czynności prawnej z uwagi na jej pozorność. Zważyć bowiem należy,

że pozorność umowy jest okolicznością faktyczną i podlega kontroli w zakresie

zachowania reguł ustalania i uzasadniania podstawy faktycznej wyroku (tak Sąd

7

Najwyższy w wyroku z dnia 27 lipca 2000 r. IV CK 91/00 nie publ., z dnia

23 stycznia 1997 r. I CKN 51/96 OSNC 1997/6-7/79).

Tymczasem Sąd Apelacyjny przyjmując pozorność umowy z dnia

10 września 1986 r. od strony podmiotowej i przypisując działanie w porozumieniu

wszystkich stron procesu, w tym pozwanego Towarzystwa […], pominął

dotychczasowe ustalenia -cytowane zresztą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

– wskazujące, że aż do maja 1989 r. ta społeczność wyznaniowa nie posiadała

osobowości prawnej a zatem nie mogła być podmiotem praw i obowiązków

cywilnoprawnych. Dokonana przez Sąd Apelacyjny kwalifikacja umowy zawartej

między osobą podstawioną a osobą trzecią jako umowy pozornej zakładała

wielostronne relacje pomiędzy trzema podmiotami prawa, co więcej, pozorne

porozumienie miało zmierzać do realizacji skutków umowy, nie w sferze prawa

występujących oficjalnie małżonków P. ale w sferze prawa pozwanego

Towarzystwa. Przyjęcie tej konstrukcji, z jednej strony zakładającej rzeczywistą

wolę przysporzenia po stronie Towarzystwa, z drugiej zaś, brak odniesienia się do

dotychczasowych ustaleń co do uzyskania osobowości prawnej przez tego

pozwanego, pozwala uznać za usprawiedliwioną podstawę kasacji opartą na

naruszeniu art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.. Nie można bowiem

zakładać pozorności umowy w tym sensie, że rzeczywistą wolą stron było

przeniesienie na inny podmiot prawa użytkowania wieczystego gruntu, skoro ten

inny podmiot pozbawiony był zdolności prawnej.

Jak wspomniano wyżej pozorność umowy jest okolicznością faktyczną. Do

jej przyjęcia niezbędne jest ustalenie, że obie strony umowy złożyły oświadczenia

woli mając pełną, zgodną świadomość braku zamiaru wywołania jakichkolwiek

skutków prawnych albo, że zgodnym, z góry powziętym zamiarem stron było

dokonanie czynności pozornej w celu ukrycia innej zamierzonej czynności. Tylko

pozytywne ustalenia faktyczne w tym zakresie uprawniają do przyjęcia sankcji

bezwzględnej nieważności umowy. W ten wyłącznie sposób można odnieść się do

zarzutu kasacji, związanego z treścią art. 83 § 1zd.1 k.c., zgłoszonego w ramach

naruszenia prawa materialnego.

8

Jakkolwiek co do zasady przedwczesny jest także zarzut dotyczący

naruszenia art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności z 4 listopada 1950 (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284) przez jego

niezastosowanie, to jednak podkreślić należy, że spór toczy się na gruncie prawa

prywatnego. Cywilnoprawną sankcją stwierdzenia pozorności oświadczenia woli

przewidzianą w art. 83 § 1 zd. 1 k.c. jest bezwzględna nieważność czynności

prawnej a ma ona zastosowanie do wszystkich oświadczeń woli niezależnie od

tego, od kogo pochodzą. Dlatego zastosowanie tej sankcji na żądanie strony

w oddzielnym procesie, jak również obowiązek wzięcia pod uwagę przez sąd

bezwzględnej nieważności czynności prawnej w każdej sprawie, w której mają

znaczenie skutki tej czynności, nie może być samo w sobie uznane za naruszenie

prawa do wolności wyznania, o którym mowa w art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony w części uwzględniającej powództwo i rozstrzygającej o kosztach

postępowania i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu właściwemu do rozpoznania […].

jc