II CSK 59/05

Sygn. akt II CSK 59/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia […] w W.

przeciwko Przedsiębiorstwu "P." Spółce Jawnej Z. F. i W. O. w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 marca 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 29 października 2004 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił w

całości powództwo Stowarzyszenia [..] przeciwko Z. F. i W. O. prowadzącym spółkę

jawną Przedsiębiorstwo „P.” o zasądzenie kwoty 116 219,43 zł. z ustawowymi

odsetkami i kosztami procesu tytułem odszkodowania z art. 79 ust. 1 prawa

autorskiego za bezprawne reemitowanie w telewizji kablowej w okresie od 1 maja

do 6 października 2003 r. programów zawierających utwory twórców, których

autorskie prawa majątkowe reprezentuje strona powodowa oraz tytułem

wynagrodzenia z art. 24 ust. 4 tego prawa za reemitowanie takich utworów w

okresie od 7 do 31 października 2003 r.

Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że strony łączyła zawarta w dniu

28 listopada 1994 r. umowa dotycząca równoległego, integralnego z nadaniem

pierwotnym, nadawania przez pozwanych w sieci kablowej utworów nadawanych

przez inne organizacje radiowe i telewizyjne, w której określono wynagrodzenie na

rzecz strony powodowej, reprezentującej autorskie prawa majątkowe twórców

utworów reemitowanych, w wysokości 3,5% uzyskiwanych wpływów z wyłączeniem

opłat za instalację sieci. Były to stawki przyjęte przez stronę powodową w tabelach

wynagrodzeń za korzystanie z utworów lub artystycznych wykonań, zatwierdzonych

przez Komisję Prawa Autorskiego, stosowane we wszystkich umowach jakie,

strona powodowa zawierała w tym okresie z operatorami telewizji kablowych

za reemisję. Pozwani wypowiedzieli łączącą strony umowę ze skutkiem na dzień

30 kwietnia 2003 r. i od dnia 1 maja 2003 r. reemitowali programy telewizyjne nie

zawierając umowy z żadną organizacją zbiorowego zarządzania prawami

autorskimi. Przekazywali stronie powodowej wynagrodzenie według ustalonej przez

siebie stawki 0,3% uzyskiwanych wpływów brutto.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 11 maja 2004 r. oddalił zarzut

pozwanych niedopuszczalności drogi sądowej i uwzględnił wniosek o zawieszenie

postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt. 3 k.p.c., zaś Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 15 lipca 2004 r. oddalił zażalenie pozwanych odnoszące się

do niedopuszczalności drogi sądowej, natomiast uwzględniając zażalenie strony

3

powodowej, oddalił wniosek o zawieszenie postępowania uznając, że toczący się

spór o tabele wynagrodzeń nie ma wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem Sąd

Okręgowy może samodzielnie dokonać ustaleń potrzebnych do rozstrzygnięcia,

skoro roszczenie dotyczy okresu, w którym obowiązywały wcześniej ustalone

i zatwierdzone tabele wynagrodzeń.

Sąd pierwszej instancji uwzględniając w całości powództwo uznał, że strona

powodowa jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi

w rozumieniu art. 104 ust. 1 prawa autorskiego i uzyskała na podstawie art. 104

ust. 3 tego prawa zezwolenie Ministra Kultury i Sztuki upoważniające ją do

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi do wymienionych w decyzji utworów,

między innymi na polu reemisji. Jest zatem uprawniona do dochodzenia

zgłoszonych w sprawie roszczeń. Sąd Okręgowy stwierdził, że zarówno w okresie

bezumownym od dnia 1 maja do dnia 6 października 2003 r., jak i w okresie od

7 do 31 października 2003 r., gdy zmiana prawa autorskiego przywróciła licencję

ustawową dla operatorów sieci kablowych, strona powodowa może żądać

wynagrodzenia w dochodzonej wysokości 3,5% wpływów uzyskiwanych przez

pozwanych z reemisji. Wskazując, że roszczenie powoda dotyczy okresu

przeszłego, uznał za pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zarówno

fakt, że toczy się przed Komisją Prawa Autorskiego postępowanie w przedmiocie

ustalenia wysokości stawek wynagrodzenia za reemisję, jak również to, że obecnie

pojawiło się na rynku wiele organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi

do utworów reemitowanych w sieciach kablowych.

W wyniku apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem z dnia

11 marca 2005 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo

orzekając o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji wprawdzie nie podzielił zarzutu apelacji

niedopuszczalności drogi sądowej ani zawisłości sporu, zgodził się jednak ze

skarżącymi, że wynik toczącego się przed Komisją Prawa Autorskiego z ich

wniosku postępowania między tymi samymi stronami i o to samo roszczenie, może

mieć istotne znaczenie dla kierunku rozstrzygnięcia sprawy. Z regulacji zawartej

w art. 108 ust. 7 prawa autorskiego Sąd Apelacyjny wyprowadził wniosek

4

o uprzedniości postępowania przez Komisją Prawa Autorskiego w stosunku do

postępowania sądowego i stwierdził, że przedwczesne jest powództwo wytoczone

w sądzie przed zakończeniem postępowania przed tą Komisją. Stwierdził także, iż

żądanie pozwu nie zostało uzasadnione co do wysokości. Za okres bezumownego

reemitowania programów nie ma podstaw, zdaniem Sądu, do stosowania stawek

wynagrodzenia przewidzianych w uprzednio łączącej strony umowie, zwłaszcza

jeśli pozwani wskazują na pojawienie się wielu organizacji zbiorowego zarządzania

prawami autorskimi roszczących sobie tytuł do tych samych utworów. Powoływanie

się powoda tylko na tabele wynagrodzeń jest, w ocenie Sądu drugiej instancji

niewystarczające, skoro przed Komisją Prawa Autorskiego toczy się wskazany

wyżej spór o stosowanie tabel. Zarówno wysokość dochodzonego odszkodowania

za okres bezumowny, jak i wynagrodzenia autorskiego za okres licencji ustawowej

powinna być udowodniona i zgodnie z art. 110 prawa autorskiego uwzględniać,

poza wysokością wpływów, także charakter i zakres korzystania przez pozwanych

z tych utworów, czego zdaniem Sądu odwoławczego powód nie udowodnił. Z tych

przyczyn, jak również z uwagi na przedwczesność wystąpienia z pozwem, Sąd

Apelacyjny oddalił powództwo.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., strona powodowa w ramach zarzutów procesowych wskazała na

naruszenie art. 108 ust. 5 i 7 prawa autorskiego przez przyjęcie uprzedniości

postępowania przed Komisją Prawa Autorskiego i przedwczesności powództwa

a także naruszenie art. 386 § 1 i 4 oraz art. 385 k.p.c. przez uwzględnienie

bezzasadnej apelacji. W ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 110

prawa autorskiego przez niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 108 ust. 5 i 7 ustawy z dnia 4 lutego

1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (j.t: Dz. U. z 2000 r., Nr 80, poz.

904 ze zm.), zwanej dalej „pr. aut.”. Przepisy te poddają pod rozstrzygniecie Komisji

Prawa Autorskiego spory dotyczące stosowania tabel wynagrodzeń za korzystanie

z utworów lub artystycznych wykonań objętych zbiorowym zarządzaniem oraz

spory związane z zawarciem umowy o reemisję między operatorami sieci

5

kablowych a organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

W odniesieniu do tych sporów istnieje obowiązek wyczerpania postępowania przed

Komisją i dopiero po wydaniu przez nią rozstrzygnięcia, strona niezadowolona

może wnieść powództwo do sądu okręgowego. Taka regulacja prowadzi do

przejściowej niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach objętych dyspozycją

art. 108 ust. 5 pr. aut. Jak wskazał Sąd Najwyższy w dwóch postanowieniach z dnia

24 sierpnia 2005r. wydanych w sprawach II CK 41/05 i II CK 42/05 oraz w wyroku

z dnia 28 lutego 2006. III CSK 143/05 (niepubl.), omawiane przepisy, jako

ograniczające dopuszczalność drogi sądowej, powinny być wykładane ściśle.

Przez „spory związane ze stosowaniem tabel” należy rozumieć spory związane

z zastosowaniem konkretnej stawki określonej w zatwierdzonej już tabeli, zaś

przez „spory związane z zawarciem umowy” sytuacje, gdy umowa nie została

jeszcze zawarta, a między organizacją zbiorowego zarządzania i operatorem sieci

kablowej powstał spór, co do obowiązku jej zawarcia. Taka wykładnia wskazanego

przepisu wynika wprost z jego brzmienia i jest zgodna także z jego celem, którym

było zrealizowanie na gruncie polskiego prawa autorskiego wymogów dyrektywy

Rady Wspólnot Europejskich nr 93/83 z dnia 27 września 1993 r. w sprawie

koordynacji określonych przepisów prawa autorskiego oraz praw pokrewnych

w odniesieniu do przekazu satelitarnego i rozpowszechniania kablowego (Dz. U.

UE. L. 93.248. 15 ze zm.), przewidującej pośrednictwo niezależnego

i bezstronnego organu w negocjacjach i sporach w przypadku trudności

z zawarciem porozumienia o reemisję pomiędzy operatorami sieci kablowych

a organizacją zbiorowego zarządzania.

Nie podlegają regulacji art. 108 ust. 5 pr. aut. żadne inne spory, w szczególności

takie, jak rozpoznawany w sprawie spór pomiędzy organizacją zbiorowego

zarządzania a operatorem sieci kablowych o zapłatę odszkodowania

przewidzianego w art. 79 ust. 1 pr. aut. za bezprawne reemitowanie utworów

objętych zarządzaniem organizacji oraz o zapłatę na podstawie art. 24 ust. 4 pr.

aut. wynagrodzenia za reemisję takich utworów w oparciu o licencję ustawową.

Nie zachodzi zatem w rozpoznawanej sprawie „uprzedniość” postępowania przed

Komisją Prawa Autorskiego, przed wszczęciem postępowania sądowego, ani

6

przedwczesność powództwa, niezależnie od tego czy i jaki spór toczy się przed

Komisją, czego nie ustalił Sąd Apelacyjny.

Osoba, która bezprawnie korzystała z utworu i naruszyła autorskie prawa

majątkowe twórcy, obowiązana jest zapłacić mu odszkodowanie, w wysokości co

najmniej podwójnego stosownego wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia.

W przypadku, gdy, jak w rozpoznawanej sprawie, naruszenie było zawinione,

twórcy należy się wynagrodzenie w potrójnej wysokości. Takie odszkodowanie

przewidziane jest w art. 79 ust. 1 pr. aut., który stanowi podstawę roszczeń strony

powodowej za okres od 1 maja do 6 października 2003 r. Do roszczeń tych nie ma

zastosowania art. 110 pr. aut. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

25 marca 2004 r. II CK 90/03 (OSNC 2005 r., z. 4, poz. 66), wynagrodzenie

„stosowne” w rozumieniu art. 79 ust. 1 pr. aut. to takie wynagrodzenie, jakie

otrzymałby autor, gdyby osoba, która naruszyła jego prawa majątkowe zawarła

z nim umowę o korzystanie z utworu w zakresie dokonanego naruszenia. Żądając

odszkodowania w wysokości 3,5% wpływów pozwanych z reemisji, strona

powodowa powoływała się między innymi na to, że takie wynagrodzenia ustalane

było w okresie objętym sporem w umowach ze wszystkimi operatorami sieci

kablowych. Jest to okoliczność znana z innych procesów dotyczących takich

samych roszczeń i nie została zakwestionowana przez pozwanych. Powinna zatem

zostać poddana ocenie Sądu Apelacyjnego w ramach oceny wysokości

odszkodowania żądanego za wskazany wyżej okres, przy uwzględnieniu wykładni

pojęcia „stosownego wynagrodzenia”, użytego w art. 79 ust. 1 pr. aut., dokonanej

przez Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej wyroku. Powołanie się przez Sąd

Apelacyjny w rozważaniach dotyczących wysokości zarówno dochodzonego

odszkodowania jak i wynagrodzenia za reemisję tylko na przepis art. 110 pr. aut.

daje podstawę do oceny, że ten przepis Sąd odwoławczy uznał za podstawę

określenia wysokości zarówno odszkodowania za okres od 1 maja do

6 października 2003 r., jak i wynagrodzenia za okres od 7 do 31 października

2003 r., co prowadzi do uznania za skuteczny kasacyjnego zarzutu naruszenia

wskazanego przepisu w odniesieniu do odszkodowania za pierwszy okres, do

którego nie ma on zastosowania.

7

Natomiast w drugim okresie przepis ten mógłby stanowić podstawę określenia

wynagrodzenia za reemisję programów przez operatora sieci kablowych, jeżeli

w okresie tym nie obowiązywały stawki określone przez powodową organizację

zbiorowego zarządzania w opracowanych przez nią tabelach wynagrodzeń,

zatwierdzonych przez Komisję Prawa Autorskiego (art. 108 ust. 3 pr. aut.). Zgodnie

bowiem z art.109 pr. aut., postanowienia umowne mniej korzystne dla twórców, niż

wynikałoby to z tabel, o których mowa w art. 108 ust. 3 są nieważne, a ich miejsce

zajmują odpowiednie postanowienia tych tabel. Sąd Apelacyjny nie ustalił, czy

rzeczywiście w drugim okresie objętym pozwem nie obowiązywały tabele

zatwierdzone przez Komisję Prawa Autorskiego a zatem za przedwczesną należy

uznać jego ocenę o zastosowaniu do wynagrodzenia za drugi okres objęty pozwem

przepisu art. 110 pr. aut., co uzasadnia zarzut naruszenia tego przepisu także

w tym zakresie. Dodatkowo należy także wskazać, że podniesiona przez

pozwanych i uznana przez Sąd Apelacyjny za istotną dla określenia wysokości

dochodzonych roszczeń okoliczność „pojawienia się” wielu organizacji zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi, roszczących sobie tytuł do tych samych utworów,

miałaby w świetle art. 105 ust. 1 zd. drugie pr. aut., jedynie wówczas wpływ na

rozstrzygniecie sprawy, gdyby pozwani wykazali, że w okresie objętym sporem inna

organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi o takim samym zakresie

zarządu jak strona powodowa, rościła sobie wobec pozwanych tytuł do tych

samych utworów, do których prawa objęte są zarządem strony powodowej

(porównaj wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1999 r. I CKN 1139/97, OSNC

2000/1/6).

Z uwagi na to, że wskazane wyżej zarzuty kasacyjne okazały się

uzasadnione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.

39821

k.p.c.).

db