II CSK 162/05

Sygn. akt II CSK 162/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. i R. małżonków T.

przeciwko "W." Spółce Akcyjnej poprzednio Kombinat "W." Spółka Akcyjna

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 23 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 9 lutego 2005 r., mającym charakter

wyroku wstępnego i częściowego, oddalił powództwo S. i R. małżonków T.

wniesione przeciwko Kombinatowi „W.” S.A. o nakazanie stronie pozwanej

dokonania wykupu działek położonych w T. oraz uznał za uzasadnione, co do

zasady, roszczenie odszkodowawcze powodów.

Sąd ten ustalił, że powodowie są właścicielami kilku działek położonych

w W. i T. W planach zagospodarowania przestrzennego obejmujących wieś W.,

sporządzonych w 1979 r. i 1990 r., zostały zawarte zapisy zakazujące budowy na

terenie wsi nowych zagród i dopuszczające jedynie roboty budowlane o

charakterze zabezpieczającym. W 1990 r. w miejscowościach T. i W. został

utworzony obszar górniczy. W związku z jego utworzeniem przewidziano likwidację

32 budynków mieszkalnych i 48 budynków gospodarczych, a granicę terenu

górniczego poza tymi budynkami ustalono pod kątem ochrony zabudowań przed

skutkami oddziaływania eksploatacji górniczej. Strona pozwana otrzymała prawo do

obszaru i terenu górniczego pod warunkiem wykupienia do końca 1990 r. 9

gospodarstw w W., a do końca 1995 r. pozostałych gospodarstw położonych w

granicach obszaru górniczego oraz poczynienia starań o sfinansowanie wykupu

dalszych zabudowań wsi w latach późniejszych. Od początku 1993 r. strona

pozwana podjęła starania o zmianę granic obszaru górniczego w taki sposób, by

wyłączyć z niego zabudowania wsi W., w tym budynki powodów. Decyzję w tym

zakresie uzyskała dopiero w czerwcu 1998 r. W planie ochrony terenów górniczych

gospodarstwo powodów zostało umieszczone na liście obejmującej dokonanie

wykupu w 1993 r. Powodowie od 1990 r. rozpoczęli zakupy materiałów

budowlanych na nowe budynki siedliska, dokonali zamiany działek oraz kupili

projekty budynków. Strona pozwana do końca 1995 r. nie zrealizowała

harmonogramu wykupu gospodarstw w Wydrzynowie, poprzestając na wykupie

9 gospodarstw, które znajdowały się w zasięgu wpływów robót strzałowych.

W ocenie Sądu I instancji roszczenie odszkodowawcze było co do zasady

usprawiedliwione. Utworzenie programu ochrony terenów górniczych było wynikiem

3

swoistego porozumienia zawartego pomiędzy stroną pozwaną, organami

administracji państwowej i mieszkańcami wsi. Ponieważ strona pozwana nie

wywiązała się z przyjętych w tym planie zobowiązań, to powodom za szkodę z tym

związaną przysługuje roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 471 k.c.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej od części wyroku

uwzględniającego powództwo oddalił ją wyrokiem z dnia 30 czerwca 2005 r. Sąd

drugiej instancji podzielił w całości ustalenia faktyczne i ocenę co do podstawy

prawnej powództwa dokonaną przez Sąd Okręgowy w S. Sąd Apelacyjny

podkreślił, że art. 471 k.c. sankcjonuje niewykonanie zobowiązania niezależnie od

źródła z jakiego ono powstało. Realizacja sporządzonego przez stronę pozwaną

i przyjętego programu ochrony terenu górniczego była warunkiem prowadzenia

działalności przez to przedsiębiorstwo. Przewidzianemu w tym programie,

sporządzonym na podstawie przepisów dekretu prawo górnicze, uprawnieniu

powodów do wykupu ich gospodarstwa odpowiada zobowiązanie strony powodowej

do realizacji tego wykupu. Zaniechanie podjęcia działań w tym zakresie przez

stronę pozwaną stanowiło nienależyte wykonanie zobowiązania i uzasadniało jej

odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie art. 471 k.c.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego strona pozwana wniosła skargę kasacyjną

opartą o obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego zarzuciła obrazę art. 7 Konstytucji oraz art. 23, 50,

51, 52, 53 i 54 dekretu z dnia 6 maja 1953 r. Prawo górnicze, a w ramach

podstawy naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik

sprawy obrazę art. 233 i 328 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając w pierwszej kolejności zarzuty dotyczące naruszenia przepisów

postępowania Sąd Najwyższy miał na uwadze, że zgodnie z brzmieniem art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty odnoszące się do

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Z tego względu zawarty w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. poprzez zaniechanie wszechstronnej oceny

4

zebranego w sprawie materiału dowodowego nie mógł być uwzględniony przy jej

rozpoznawaniu. Bezzasadny był zaś zarzut naruszenia art. 328 k.p.c. poprzez

zarzucane przez skarżącego nie wyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego

wyroku. Sąd drugiej instancji wskazał bowiem w uzasadnieniu, że podziela

w całości argumentację Sądu I instancji, która legła u podstaw rozstrzygnięcia tego

Sądu. Ocena ta oznacza, że Sąd Apelacyjny uznał, podobnie jak Sąd niższej

instancji, że odpowiedzialność strony pozwanej jest oparta o treść art. 471 k.c. Sąd

drugiej instancji wskazał zatem na podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia.

Ocena skargi kasacyjnej w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego nakazywała natomiast jej uwzględnienie, choć nie wszystkie zawarte

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego były uzasadnione.

Nie można podzielić oceny skarżącego, że uwzględniając powództwo

o zasądzenie odszkodowania Sąd naruszył art. 7 Konstytucji, który przewiduje, że

organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Sądy

powszechne są uprawnione do rozstrzygania sporów dotyczących

odpowiedzialności odszkodowawczej zakładów górniczych, a dla dochodzonego

roszczenia Sąd zastosował obowiązujący przepis prawa materialnego. Wbrew

ocenie skarżącego wyrok uwzględniający w tej sytuacji powództwo nie oznacza

wyjścia poza granice prawa, wyznaczające kompetencje Sądu, lecz nakazuje

dokonanie oceny, czy zaskarżony wyrok tego prawa nie narusza. Dokonując oceny,

czy Sąd Apelacyjny naruszył powołane w skardze kasacyjnej przepisy prawa

materialnego poprzez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie należało

uwzględnić, że w ocenie tego Sądu przepisy dekretu z dnia 6 maja 1953 r. – Prawo

górnicze stanowiły podstawę do powstania po stronie pozwanego zakładu

górniczego zobowiązania do dokonania wykupu nieruchomości powodów położonej

na terenie utworzonego dla strony pozwanej obszaru górniczego, a jego

niewykonanie spowodowało powstanie roszczenia odszkodowawczego powodów.

Powyższa ocena nie może być uznana za usprawiedliwioną. Przepisy Prawa

górniczego nie zawierają regulacji szczególnej odnoszącej się do zmiany

stosunków własnościowych nieruchomości położonych na terenie obszarów

górniczych. Zatem ocena, czy doszło do powstania zobowiązania zakładu

górniczego w zakresie nabycia własności określonych gruntów nie mogła się

5

opierać o analizę przepisów prawa górniczego z 1953 r., a powołane

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisy dotyczące utworzenia obszaru

górniczego, bądź jego ochrony, nie mogły stanowić podstawy powstania

zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości powodów. Stosownie do

brzmienia art. 50 Prawa górniczego tereny górnicze podlegają ochronie zgodnie

z przepisami tego aktu prawnego oraz uwzględnieniem przepisów szczególnych

regulujących ochronę środowiska i ochronę obiektów specjalnych. Ochrona

terenów górniczych przewidziana przez prawo górnicze polega na zapobieganiu

powstawania szkód w środowisku, w obiektach i urządzeniach położonych na tych

terenach, naprawianiu szkód górniczych i rekultywacji terenów górniczych. W tych

granicach ochrona terenów górniczych została określona bliżej w rozporządzeniu

Rady Ministrów z dnia 2 czerwca 1978 r. w sprawie szczegółowych zasad ochrony

terenów górniczych (Dz.U. Nr 15, poz. 64). Obowiązek ochrony terenu górniczego

nałożony na przedsiębiorstwa górnicze przez treść art. 51 prawa górniczego

dotyczy realizacji zasad wynikających z art. 50 prawa górniczego. Z kolei art. 52

prawa górniczego wymagał, aby przedsiębiorstwo górnicze sporządzało program

ochrony terenu górniczego, podlegający uzgodnieniu z właściwym terenowym

organem administracji państwowej stopnia wojewódzkiego i z właściwym

okręgowym urzędem górniczym. Program ten, zgodnie z treścią 52 prawa

górniczego stanowił podstawę działalności przedsiębiorstwa górniczego

w sprawach wymienionych w art. 50 i 51. Treść art. 52 prawa górniczego

i wydanego w oparciu o delegację zawartą w tym przepisie zarządzenia Prezesa

Wyższego Urzędu Górniczego z dnia 3 maja 1978 r. w sprawie zasad sporządzania

i trybu zatwierdzania oraz zmian programu ochrony terenów górniczych (M.P.

Nr 17, poz. 60) nie daje podstaw dla przyjęcia, że program ochrony terenu

górniczego, po jego właściwym uzgodnieniu, miałby stanowić umowę łączącą

przedsiębiorstwo górnicze z organami administracji państwowej i właścicielami

nieruchomości na które oddziałuje ruch przedsiębiorstwa górniczego.

Z kolei przepisy dekretu z dnia 6 maja 1953 r. Prawo górnicze dotyczące

utworzenia obszaru górniczego (art. 22-24) oraz rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie obszarów górniczych (Dz.U. Nr 11, poz. 75)

oprócz trybu utworzenia obszaru górniczego regulują w istocie także określenie

6

jego granic, z uwzględnieniem wymogów prawidłowej ochrony powierzchni

i środowiska naturalnego oraz rekultywacji terenów górniczych, a także

uzasadnionych interesów społecznych i gospodarczych użytkowników terenów,

które zostały objęte obszarem górniczym. Zatem także te przepisy, jak już

wcześniej podniesiono nie mogły stanowić podstawy powstania zobowiązania

strony pozwanej do nabycia na własność nieruchomości powodów. W konsekwencji

ocena, że strona pozwana nie wykonała ciążącego na niej w tym zakresie

zobowiązania i powinna naprawić wynikłą stąd szkodę na podstawie art. 471 k.c.

była wadliwa. Przemawiało to za uwzględnieniem skargi kasacyjnej w oparciu

o treść art. 39815

§ 1 k.p.c.

Uwzględniając roszczenie odszkodowawcze w oparciu o założenie,

że powstało zobowiązanie nakładające na stronę pozwaną obowiązek wykupienia

nieruchomości powodów z uwagi na treść przepisów prawa górniczego Sąd

Apelacyjny pominął ocenę, czy tego rodzaju zobowiązanie powstało ewentualnie

z innych powodów. Kwestia ta może być zaś przedmiotem innego toczącego się

postępowania sądowego. Sąd Okręgowy stwierdził bowiem istnienie zawisłości

sporu dotyczącego nakazania stronie pozwanej nabycia nieruchomości powodów.

Na powyższe należy zwrócić uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy.