II CSK 35/06

Sygn. akt II CSK 35/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "M." Spółki Akcyjnej

przeciwko "E." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 23 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 lipca 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 16 marca 2005 r. oddalił powództwo o

zapłatę 359 956,33 zł i zasadził od pozwanej na rzecz powoda 7 215 zł kosztów

procesu.

Sąd ustalił, że dnia 11 czerwca 2001 r. strony zawarły umowę produkcji,

dostawy i montażu określonych urządzeń. Pozwany zobowiązał się - zgodnie z § 5

ust. 10 lit. B pkt 2 umowy - że 90% należnej powodowi ceny zapłaci w ciągu 35 dni

od otrzymania oryginału faktury, a pozostałe 10% - w takim samym terminie, ale

liczonym od dnia przekazania instalacji odsiarczania spalin, potwierdzonego

pozytywnym świadectwem przekazania, pod warunkiem złożenia przez powoda

bezwarunkowej gwarancji bankowej w wysokości odpowiadającej 10% ceny,

ważnej w okresie obowiązywania gwarancji jakości; w razie niezłożenia gwarancji

bankowej, pozwany mógł zatrzymać 10% ceny do czasu wygaśnięcia gwarancji

jakości.

Udzielona przez powoda gwarancja jakości przewidywała 64. miesięczny

okres gwarancji dla zabezpieczeń antykorozyjnych i 84. miesięczny - dla robót

montażowych.

Pozwany odebrał roboty dnia 31 grudnia 2003 r. i tego dnia zostało też

wystawione świadectwo przejęcia stanowiące - zgodnie z umową - zdarzenie, od

którego rozpoczynały bieg terminy gwarancyjne. Pozwany zatrzymał resztę ceny

(359 956,33 zł), ponieważ powód nie złożył gwarancji bankowej.

Postanowieniem z dnia 29 września 2003 r. Sąd Rejonowy w L. ogłosił

upadłość „M." S.A. Dnia 6 lipca 2004 r. pozwana, nie zgłaszając wierzytelności do

masy upadłości złożyła oświadczenie „o potrąceniu zobowiązania powoda z tytułu

umowy gwarancji z własnym zobowiązaniem z tytułu zatrzymania części

wynagrodzenia".

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska powoda, że na skutek ogłoszenia

upadłości jego zobowiązanie z tytuły gwarancji jakości, mające charakter

niepieniężny, uległo - na podstawie art. 32 § 2 prawa upadłościowego - zamianie na

zobowiązanie pieniężne. Do takiego przekształcenia zobowiązania powoda nie

3

mogło dojść, ponieważ pozwana nie skorzystała z przysługujących mu uprawnień

z tytułu gwarancji, konkretyzujących zobowiązanie powoda. W konsekwencji

pozwana - zdaniem Sądu - nie utraciła prawa do zatrzymania 10% należnej

powodowi ceny, zabezpieczającej wykonanie ewentualnych roszczeń z tytułu

gwarancji jakości.

Według Sądu powództwo nie byłoby także uzasadnione przy założeniu, że

powód jest uprawniony do żądania zasądzenia reszty zatrzymanej ceny, ponieważ

pozwana skutecznie podniosła zarzut potrącenia na podstawie art. 498 k.c.

Przeszkody do uwzględnienia tego zarzutu nie stanowiły szczególne przepisy

regulujące potrącenie w postępowaniu upadłościowym.

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem zmienił orzeczenie Sądu pierwszej

instancji i zasądził od pozwanej na rzecz powoda 359 956,33 zł z ustawowymi

odsetkami od 16 lipca 2004 r., oddalił powództwo o odsetki za wcześniejszy okres,

orzekł o kosztach procesu za pierwszą instancję oraz oddalił apelację powoda

w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach instancji odwoławczej.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że pozwany

jest uprawniony - mimo ogłoszenia upadłości spółki „M." - do zatrzymania reszty

należnej powodowi ceny do czasu upływu terminów gwarancyjnych. Przepisy art.

32 prawa upadłościowego, regulujące wpływ ogłoszenia upadłości na stosunki

prawne upadłego, mają charakter bezwzględnie obowiązujący w stosunku do masy

upadłości. Nie można zatem przyjąć, że wiąże upadłego umowa, zawarta przed

ogłoszeniem upadłości, kształtująca stosunek prawny inaczej niż przepisy prawa

upadłościowego.

Sąd podkreślił, że także strony zgodnie przyjęły, iż niepieniężne

zobowiązanie powoda z tytułu gwarancji jakości uległo -- na skutek ogłoszenia

upadłości - zmianie na zobowiązanie pieniężne. Pozwana nie zakwestionowała też

tego, że wierzytelność powoda z tytułu zwrotu reszty wynagrodzenia należy do

masy upadłości i jest wymagalna.

Dla oceny zasadności powództwa ma - zdaniem Sądu Apelacyjnego -

rozstrzygające znaczenie ocena skuteczności podniesionego przez pozwaną

zarzutu potrącenia. Oświadczenie o potrąceniu złożone przez dłużnika upadłego po

4

ogłoszeniu upadłości powoduje umorzenie wzajemnych wierzytelności upadłego

i dłużnika jeżeli zostały spełnione wymagania przewidziane w art. 34 § 1 i art. 37

prawa upadłościowego.

Bezsporna okoliczność, że pozwany nie złożył oświadczenia o potrąceniu

sędziemu komisarzowi nie pozbawiła go możliwości podniesienia zarzutu

potrącenia. Sąd uznał bowiem - powołując się na literaturę - że jeżeli syndyk

wytacza proces przeciwko wierzycielowi jako dłużnikowi upadłego o zapłatę długu,

to wierzyciel może w toku tego postępowania podnieść zarzut potrącenia. Nie

oznacza to jednak, że pozwany, który znalazł się w takiej sytuacji, podniósł

skutecznie zarzut potrącenia. Rzecz bowiem w tym, że pozwany nie wykazał, iż

służy mu wobec upadłego wierzytelność w określonej wysokości. Ogólne

odwoływanie się do wynikających z umowy i przepisów kodeksu cywilnego

uprawnień gwarancyjnych nie wystarcza. Pozwany powinien udowodnić, jaka kwota

należy mu się z tytułu tych uprawnień. Nie stanowi jej - zdaniem Sądu - suma

odpowiadająca zatrzymanej części ceny.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach z art. 3981

§ 1 k.p.c.,

pełnomocnik pozwanej zarzucił naruszenie art. 498 k.c. w zw. z art. 32 § 2 prawa

upadłościowego i art. 386 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bądź o jego zmianę i oddalenie apelacji powoda w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 32 § 2 prawa upadłościowego - dosłownie powtórzony w art. 91

§ 2 prawa upadłościowego i naprawczego - jest jednym z przepisów regulujących

skutki upadłości dotyczące zobowiązań upadłego. Stanowi on, że zobowiązania

majątkowe niepieniężne zamieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na pieniężne

i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin wykonania jeszcze nie nastąpił.

Przewidziana w tym przepisie regulacja oznacza, że każdy wierzyciel

upadłego może żądać - bez względu na wolę upadłego - aby jego wierzytelność,

nawet jeszcze niewykonalna, została przeliczona na kwotę pieniężną. Racja

prawna tej regulacji wiąże się z celem postępowania upadłościowego

i przewidzianą w nim ochroną wierzycieli.

5

Celem postępowania upadłościowego (obecnie upadłości likwidacyjnej) jest

zaspokojenie wierzycieli w drodze likwidacji masy upadłości przez spieniężenie jej

składników i podział uzyskanych funduszy między wierzycieli. Potrzeba należytej

ochrony wierzycieli, zwłaszcza równomiernego ich zaspokojenia, jeżeli fundusze

masy upadłości nie wystarczają na zaspokojenie wszystkich wierzytelności

w całości, wymaga wyrównania ich statusu ze względu na możliwości zaspokojenia

z funduszów masy upadłości. Temu celowi służy m.in. regulacja zawarta w art. 32 §

2 prawa upadłościowego, pozwalająca wierzycielowi upadłego przeliczyć

wierzytelność, odpowiadająca treści zobowiązania majątkowego niepieniężnego

upadłego, na kwotę pieniężną i zgłosić ją w postępowaniu upadłościowym jako

wymagalną.

Argumentu przemawiającego za przedstawioną wykładnią interpretowanej

normy dostarcza także uzasadnienie projektu prawa upadłościowego, w którym

stwierdzono, że „każdy wierzyciel upadłego ma prawo do tego, aby jego

wierzytelność przerachowano na kwotę pieniężną; o tym zaś, jaką kwotę należy

przyjąć, rozstrzyga wartość roszczenia w dniu upadłości, z tym bowiem dniem

następuje przemiana roszczenia niepieniężnego na pieniężne...".

W piśmiennictwie wyrażono poglądy, choć nie są one powszechnie

podzielane, że przewidziana w art. 32 § 2 prawa upadłościowego zamiana

zobowiązań niepieniężnych na pieniężne dotyczy tylko wierzytelności

dochodzonych w postępowaniu upadłościowym. Nie ma bowiem szczególnych

powodów przemawiających za tym, aby zamiana zobowiązań niepieniężnych na

pieniężne następowała także wtedy, gdy wierzytelność nie podlega zaspokojeniu

w postępowaniu upadłościowym. Tę niedostrzeżoną przez Sąd kwestię należało

podnieść, ponieważ - wobec ustalenia, że pozwana nie dochodzi wierzytelności

w postępowaniu upadłościowym - mogła ona mieć wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy.

Z przedstawionych względów nie można podzielić stanowiska Sądu, że

powód z powołaniem się na zmianę zobowiązania na podstawie art. 32 § 2 prawa

upadłościowego może żądać zasądzenia dochodzonej kwoty, ponieważ

przewidziana w przytoczonym przepisie zmiana zobowiązania niepieniężnego na

6

pieniężne oznacza przekształcenie długu upadłego w celu umożliwienia

wierzycielowi upadłego dochodzenia wierzytelności w postępowaniu

upadłościowym. Dyspozycją art. 32 § 2 prawa upadłościowego - co wynika

jednoznacznie z treści tego przepisu - nie są natomiast objęte wierzytelności

upadłego. Nie można zatem odmówić racji skarżącej, że zakwestionowany wyrok

został wydany z naruszeniem art. 32 § 2 prawa upadłościowego przez błędną jego

wykładnię. Należy także zaznaczyć - w związku z długiem powoda z tytułu

gwarancji - że sam fakt zawarcia umowy nie jest tożsamy z powstaniem długu. Dla

ustalenia długu konieczne jest wystąpienie zdarzenia powodującego dług.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności dochodzonego przez powoda

roszczenia pozostaje w ścisłym związku z podniesionym przez pozwaną zarzutem

potrącenia. Skuteczność tego zarzutu zależy bowiem nie tylko od wykazania przez

pozwaną wysokości przedstawionej do potrącenia wierzytelności, której ocena

wymaga - jak trafnie zarzuciła skarżąca - uwzględnienia specyfiki sprawy związanej

z postępowaniem upadłościowym, ale także od istnienia dochodzonej przez

powoda wierzytelności. W konsekwencji również zarzut naruszenia art. 498 k.c. nie

możne być uznany za pozbawiony racji.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c.).