IV CSK 85/05

Sygn. akt IV CSK 85/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSA Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa [...]

przeciwko Gminie O.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 23 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 kwietnia 2005 r., sygn. akt [..],

1) oddala skargę kasacyjną

2) nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego

2

Uzasadnienie

Powodowie [...]” wnieśli o zobowiązanie Gminy O. do złożenia oświadczenia woli,

że ustanawia na rzecz powodów, będących wspólnikami spółki cywilnej „N.”, na

zasadzie wspólności łącznej, prawo wieczystego użytkowania działki położonej w

O. u zbiegu ulic K. i K. (nr geodezyjny 74/4 obręb [...]), dla której w Sądzie

Rejonowym w O. prowadzona jest księga wieczysta nr [...] oraz przenosi na nich

własność budynków wybudowanych na tej działce.

Powodowie opierali swoje żądanie na treści art. 207 ust. 1 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz. U. z 2004 r., Nr 261,

poz. 2603 cytowana dalej w skrócie u.g.n.). W toku postępowania w pierwszej

instancji Z.O., za zgodą pozwanej, cofnęła powództwo.

Pozwana Gmina O. wnosiła o odrzucenie pozwu podnosząc, że toczyły się już

przed sądem postępowania z indywidualnych powództw o ustanowienie

użytkowania wieczystego działek. Wnosiła ewentualnie o oddalenie powództwa

uznając, że spółka nie spełnia wymagań określonych w art. 207 u.g.n.

Wyrokiem z dnia 3 stycznia 2005 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił powództwo w

ten sposób, że zobowiązał pozwaną Gminę O. do ustanowienia i przeniesienia na

rzecz powodów określonych nadto jako wspólników spółki cywilnej „N.” na zasadzie

współwłasności łącznej prawa użytkowania wieczystego na okres 99 lat do

nieruchomości na działce położonej w O. przy ul. K. 45 B, oznaczonej nr

geodezyjnym 74/4 obręb [...], dla której Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu

Rejonowego w O. prowadzi księgę wieczystą Kw [..] oraz do bezpłatnego

przeniesienia na ich rzecz własności budynku znajdującego się na przedmiotowej

nieruchomości.

Według ustaleń tego sądu dnia 26 sierpnia 1982 r. Cech Rzemiosł Różnych w O.

uzyskał zezwolenie na budowę pawilonów handlowo – usługowych na terenie

opisanej nieruchomości z lokalizacją czasową. Cech tylko pośredniczył pomiędzy

powodami a Urzędem Miasta i dlatego uzyskaną zgodę przeniósł na obecnych

wspólników spółki cywilnej, bądź ich poprzedników prawnych. Powodowie na

podstawie tego zezwolenia z własnych środków lub należących do ich

3

poprzedników prawnych wznieśli na spornej nieruchomości pawilony handlowe.

Celem zarządzania nieruchomością oraz uzyskania na niej prawa użytkowania

wieczystego powodowie zawiązali spółkę cywilną „N.”. Wnieśli do niej prawa do

umownej lub bezumownej dzierżawy gruntu pod każdym z należących do nich

pawilonów. Zdaniem Sądu Okręgowego zostały wypełnione przesłanki z art. 207

ust. 1 u.g.n. do skutecznego żądania oddania nieruchomości w użytkowanie

wieczyste wraz z przeniesieniem własności budynków. Powodowie legitymują się

kryterium posiadaczy nieruchomości, którymi zdaniem sądu są nie tylko osoby,

które były posiadaczami nieruchomości w okresie od 5 grudnia 1990 r. do

1 stycznia 1998 r., lecz również osoby, które są następcami prawnymi tych osób,

przy zachowaniu ciągłości posiadania. Zbywalność prawo wieczystego użytkowania

przesądza o dopuszczalności przeniesienia roszczenia o ustanowienie tego prawa.

Sąd uznał w końcu, że został spełniony warunek wynikający z art. 207 ust. 1a u.g.n.

zgodności lokalizacji czasowej z ustaleniami planu miejscowego obowiązującego w

dniu zgłoszenia żądania.

Na skutek apelacji pozwanej Gminy O. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w

części uwzględniającej powództwo w ten sposób, ze oddalił powództwo w całości.

Sąd Apelacyjny uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 207 u.g.n. Podkreślił, że

spółka cywilna nie ma podmiotowości prawnej i nie może nabyć prawa użytkowania

wieczystego. Nie może także być traktowana jako następca prawny

poszczególnych wspólników. Poza tym zdaniem sądu, z charakteru

współwłasności łącznej majątku spółki wynika po stronie powodowej czynne

współuczestnictwo konieczne, a powódka Z.O., której wystąpienia ze spółki nie

udowodniono, cofnęła pozew. Dodatkowym argumentem, który przemawiał za

oddaleniem powództwa było władanie przedmiotową działką przez inne osoby,

które nie są wspólnikami spółki „N.”.

Skarga kasacyjna, jaką złożyli wszyscy powodowie popierający powództwo,

została oparta na obu podstawach, wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Według

skarżących Sąd drugiej instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania

przez pominięcie przy ocenie dopuszczalności występowania w roli powodów

przesłanek z art. 207 u.g.n. oraz art. 72 § 2 k.p.c. przez uznanie udziału Z.O. za

konieczny, pomimo, że jej żądanie zostało w całości zaspokojone w innej sprawie.

4

Naruszenie prawa materialnego ma polegać na błędnej wykładni art. 207 u.g.n.

polegającej na przyjęciu, że powodowie jako osoby fizyczne, po zawiązaniu spółki

cywilnej, nie są uprawnieni w ramach wiążącej ich współwłasności łącznej do

żądania oddania nieruchomości w drodze umowy w użytkowanie wieczyste wraz z

przeniesieniem własności budynku. Błędna wykładnia drugiego przytoczonego w

skardze przepisu art. 336 w związku z art. 340 k.c. polega na uznaniu, że nie

można przyjąć ciągłości posiadania pomiędzy powodami a powołaną przez nich

spółką cywilną, w sytuacji, gdy powodowie, jako osoby fizyczne, nadal są w

posiadaniu przedmiotowej nieruchomości. Na tej podstawie powodowie wnieśli o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu ewentualnie o uchylenie wyroku i oddalenie apelacji

pozwanej Gminy od wyroku Sądu Okręgowego w O.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia druga podstawa kasacyjna albowiem

prawidłowość dotychczasowego postępowania, zwłaszcza w zakresie ustalenia

podstawy faktycznej wyroku, może przesądzać o skutkach zarzutów dotyczących

naruszenia prawa materialnego (por. wyrok Sądu najwyższego z dnia 26 marca

1997 r. II CKN 60/97 OSNC 1997 /9/128, z dnia 28 kwietnia 2005 r. III CK 495/04

nie publ.).

Słusznie podnosi się w skardze kasacyjnej, że powodami w sprawie są osoby

fizyczne połączone węzłem spółki cywilnej, realizujący wspólne prawo, którego

nabycie ze względu na konstrukcję majątku spółki jako współwłasności łącznej, ma

nastąpić niepodzielnie na rzecz wszystkich powodów jako aktualnych wspólników

spółki. Dlatego niezrozumiałe są rozważania Sądu drugiej instancji co do zdolności

prawnej spółki cywilnej i związane z tym podkreślenie, że krąg podmiotów

uprawnionych do dochodzenia roszczenia wynikającego z art. 207 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz. U. z 2004 r., Nr 261,

poz. 2603 ze zm. cytowaną dalej jako – u.g.n.) ograniczony jest do osób fizycznych

i prawnych. Sąd drugiej instancji nie podjął się sformułowania jasnej konkluzji tych

rozważań, jak również nie wyciągnął z nich żadnych konsekwencji procesowych.

Wymaga bowiem podkreślenia, iż gdyby rzeczywiście powodem była spółka

5

cywilna, to ze względu na brak po jej stronie zdolności sądowej, pozew powinien

być odrzucony zgodnie z art. 199 ust. 1 pkt 3 k.p.c. Z faktu, iż sąd nie odrzucił

pozwu z tej przyczyny można wyprowadzić wniosek, iż pomimo zmierzających w

innym kierunku rozważań sądu, żądanie zostało ostatecznie prawidłowo ocenione

jako pochodzące od osób fizycznych, wspólników spółki cywilnej. Dlatego nie

mogło dojść do zarzucanego w skardze naruszenia prawa procesowego

polegającego na traktowaniu jako strony spółki cywilnej. Poza tym sformułowany w

skardze kasacyjnej zarzut nie zawiera odniesienia do żadnego przepisu prawa

procesowego. Skarżący oparli się jedynie na treści art. 207 u.g.n., który między

innymi reguluje kwestie podmiotowe, ale tylko pod kątem materialnoprawnej

legitymacji. Dlatego i z tego powodu skarga kasacyjna w tej części nie zasługuje na

uwzględnienie.

Podobne wadliwości dotyczą drugiego zarzutu naruszenia przepisów postępowania

przez uznanie koniecznego udziału Z.O. w procesie po stronie powodowej, co

zdaniem skarżących stanowiło naruszenie art. 72 § 2 k.p.c. W ramach tak

skonstruowanego zarzutu powodowie kwestionują pogląd sądu drugiej instancji,

jakoby nie udowodnili wystąpienia Z.O. ze spółki. Ponieważ te ostatnie twierdzenia

nie zostały połączone z żadnym przepisem prawa procesowego, który miałby

naruszyć sąd drugiej instancji, podstawą dalszych rozważań jest dotychczasowy

stan faktyczny. Wracając do zasadniczej kwestii współuczestnictwa koniecznego po

stronie powodowej należy podnieść, że cytowany w skardze kasacyjnej art. 72 § 2

k.p.c. odnosi się do współuczestnictwa po stronie biernej, a przez odwołanie do §

1 tego artykułu rozstrzyga jedynie o dopuszczalności występowania wszystkich

współuczestników koniecznych w jednej sprawie, nawet jeśli ich udział w procesie

uzasadniałby rozpoznanie sprawy w postępowaniu odrębnym. Procesowe

konsekwencje współuczestnictwa koniecznego uregulowane w art. 72 § 1 i 2 k.p.c.

pozostają bez związku z rozpoznawaną sprawą. Ograniczona do biernego

współuczestnictwa koniecznego hipoteza art. 72 § 2 k.p.c. nie oznacza, że nie

może występować współuczestnictwo konieczne po stronie powodowej. Wynika to

między innymi z art. 195 § 1 k.p.c. O tym, czy powództwo może być skutecznie

wniesione przez wszystkich wchodzących w grę uczestników decydują przede

wszystkim przepisy prawa materialnego. W przypadku wspólników spółki cywilnej

6

zasady reprezentowania spółki określa art. 866 k.c. w związku art. 865 k.c. Wobec

ograniczonego (art. 39812

§ 1 k.p.c.) zakresu rozpoznania skargi kasacyjnej oraz

przytoczenia w niej, w ramach naruszenia przepisów postępowania, wyłącznie art.

72 § 2 k.p.c. należy uznać, że zarzut skargi kasacyjnej odnoszący się do

współuczestnictwa koniecznego po stronie powodowej jest nieuzasadniony.

Powodowie zgłosili na podstawie art. 207 ust.1, 1a u.g.n. roszczenie

o zobowiązanie pozwanej Gminy O. do zawarcia umowy o oddanie w użytkowanie

wieczyste gruntu i przeniesienie własności budynku. Skuteczność żądania zależy

od spełnienia warunków przewidzianych w ustawie. Powodowie występują jako

wspólnicy spółki cywilnej i domagają się oddania nieruchomości w użytkowanie

wieczyste i przeniesienia własności budynków na prawach współwłasności łącznej.

Prawo, o które się ubiegają, według szczegółowej regulacji obejmującej stosunek

spółki cywilnej (art. 863 k.c.) ma przysługiwać łącznie wszystkim wspólnikom.

Cechuje go brak oznaczenia udziałów. Każdy wspólnik jest wobec tego

współwłaścicielem majątku jako niepodzielnej całości, jak również każdej rzeczy i

prawa wchodzącego do tej całości. Opisane konsekwencje wynikające ze

współwłasności łącznej sprawiają, że w przypadku, gdy ustawa uzależnia nabycie

prawa rzeczowego od spełnienia określonych warunków, to ich wypełnienia należy

oczekiwać od wszystkich potencjalnych nabywców, a zatem od wszystkich, bez

wyjątku, wspólników spółki cywilnej, którzy mają stać się łącznie podmiotami tego

prawa.

Jak słusznie podkreśla się w literaturze i orzecznictwie art. 207 u.g.n. w brzmieniu

ustalonym ustawą nowelizującą z dnia 7 stycznia 2000 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 70) jest

częścią zespołu przepisów (art. 204, 208, 211) stanowiących ostatni etap

porządkowania stosunków cywilnoprawnych związanych z wieloletnim władaniem

gruntami państwowymi, względnie – po komunalizacji – nieruchomościami

gminnymi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r., sygn.

akt III CZP 107/03 nie publ. oraz wyrok z dnia 7 lipca 2004 r. I CK 20/04 Biul. In. SN

2004/12/9, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 2002 r. sygn. akt K

26/01 OTK - A 2002/4/40). Porządkowanie następowało z korzyścią dla tych osób,

7

które przez wiele lat władały nieruchomościami i zabudowały je na podstawie

pozwolenia na budowę.

Przepis art. 207 u.g.n. w brzmieniu obowiązującym od 15 lutego 2000 r. daje

podstawy do stwierdzenia, że nabycie roszczenia o zawarcie umowy o oddanie

nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste wraz z przeniesieniem

własności budynków, uzależnione jest od spełnienia kumulatywnie dwóch

wymagań. Po pierwsze przepis ten obejmuje posiadaczy (zarówno samoistnych jak

i zależnych), których władanie nieruchomością istniało zarówno w dniu 5 grudnia

1990 r. jak i w dniu 1 stycznia 1998 r. Po drugie uwłaszczenie obejmuje tych,

posiadaczy, którzy pobudowali na posiadanych nieruchomościach budynki na

podstawie pozwolenia na budowę z lokalizacją stałą lub z lokalizacją czasową

z tym, że w tym ostatnim przypadku zawarcie umowy uzależnione jest od

zgodności lokalizacji z ustaleniami planu miejscowego obowiązującego w dniu

zgłoszenia żądania. Taką treść przepisu przyjął Sąd Najwyższy m.in. w wyroku

z dnia 6 czerwca 2001 r. V CKN 1043/00 (nie publ.), w wyroku z dnia 17 stycznia

2002r. III CKN 439/00 (nie publ.), w wyroku z dnia 30 maja 2003 r. III CKN 416/01.

Roszczenie przysługuje tylko tym posiadaczom, którzy sami zabudowali

nieruchomości na podstawie pozwolenia na budowę. Wskazuje na to użyte

w ustawie podmiotowe kryterium w zakresie przesłanki zabudowania „osoby, które

były posiadaczami … (-) jeżeli zabudowały … (-) ( tak Sąd Najwyższy w cytowanym

postanowieniu z dnia 23 stycznia 2004 r., jak również Trybunał Konstytucyjny

w wyroku 3 czerwca 2002 r., według którego adresatami uprawnienia z art. 207

u.g.n. są ci posiadacze nieruchomości, którzy posiadali ją nie tylko w dniu

5 grudnia 1990 r. i w dniu 1 stycznia 1998 r., ale są nimi nadal w dniu składania

wniosku o zawarcie umowy).

Jak wspomniano, uwłaszczenie uzależnione jest od kumulatywnego spełnienia tych

przesłanek przez wszystkich powodów. Już tylko pobieżna analiza niespornych

ustaleń sądu, bez wnikania w szczegóły co do zgodności zabudowy z ustaleniami

planu miejscowego, pozwala stwierdzić, iż przewidzianych ustawą warunków

posiadania i jednoczesnego zabudowania nieruchomości, nie spełniło co najmniej

kilku powodów. E.B. dopiero 15 czerwca 2000 r. nabyła prawo dzierżawy gruntu

oraz znajdujące się na nim budynki postawione przez Spółdzielnię „O.”

8

I.B. prawo do dzierżawy gruntu wraz ze znajdującym się na nim budynkiem nabyła

w 1992 r. Przed nią nieruchomość posiadała E.B. w okresie od 1982 r. do 1987 r.,

Spółdzielnia „W.” w okresie od 1987 r. do 1992 r. A.R. i U.L. objęli działki w

posiadanie przed 1990 rokiem, z rozpoczętą przez inne osoby budową pawilonu.

Z tych względów nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa

materialnego odnoszący się do art. 207 u.g.n.

Oceny tej nie zmienia powoływanie się przez skarżących na treść art. 336

w związku z art. 340 k.c. Domniemanie ciągłości posiadania, przewidziane w art.

340 k.c., zwalnia tego, który wykonywał posiadanie w różnych okresach od

dowodu, że był przez cały ten czas posiadaczem. W ten sposób zastosował art.

340 k.c. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lipca 2004 r.

W rozpoznawanej sprawie, bez konieczności korzystania z domniemania

prawnego, można przyjąć podmiotową tożsamość pomiędzy posiadaczami

nieruchomości przed i po zawiązaniu spółki cywilnej. Odmienny pogląd jaki

zaprezentował Sąd Apelacyjny, jest konsekwencją traktowania spółki cywilnej jako

odrębnego podmiotu, który nie istniał w dniach 5 grudnia 1990 r. i 1 stycznia 1998 r.

Nie zmienia to jednak zasadniczej, negatywnej oceny roszczenia, związanej

z bezspornymi przypadkami przeniesienia posiadania przez osoby dokonujące

pełnej zabudowy lub też rozpoczynające zabudowę, albowiem skuteczność

roszczenia zależy od spełnienia warunków przewidzianych w art. 207 u.g.n. przez

wszystkich wspólników spółki cywilnej.

Ponieważ z opisanych przyczyn zaskarżone orzeczenie, pomimo częściowo

błędnego uzasadnienia, odpowiada ostatecznie prawu, Sąd Najwyższy oddalił

skargę kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c.

Jednocześnie Sąd Najwyższy na podstawie art. 102 k.p.c. w związku z art.

39821

i 391 § 1 k.p.c. odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego

od strony przegrywającej.

9